ضرورت تداوم فرهنگها یا عدم آن در گرافیک معاصر-۷
ناصر نصیری. مدرس دانشگاه
نقوش پیشاتاریخ فارغ از اینکه در کجای جهان به وجود آمده باشند و با کدام قوم و جمعیتی در ارتباط بوده یا بر چه اساس و پشتوانه باورمند پدید آمده باشند، از مهمترین مسیرها برای دستیافتن به مسیر تکامل مصنوعات انسانی هستند.
ما با مطالعه روی همین نقوش است که پی میبریم سیر نزدیکشدن تمنیات انسان از درون به بیرون چگونه اتفاق افتاده است یا در مناطق مختلف با توجه به نیازهای متنوع جوامع انسانی که گاهی نیازهای نخستین مشترکی داشتهاند و گاهی متفاوت، این نیازها چگونه در هماهنگی و مراوده با طبیعت در نهایت به این تصاویر و نقوش انجامیدهاند. در تمدنهای باستانی آنچه اتفاق افتاده الصاق قدرت و دیگر پتانسیلها به پیکره انسانی است یا در ترکیب قراردادن چندین پیکره با هم. بهعنوان مثال برای دستیافتن یا نزدیکترشدن به قدرت جسمی یک حیوان، بخشی از پیکره آن را در ترکیب با پیکره انسان قرار داده و به نقوش ترکیبی رسیدهاند، گاهی چندین پیکره را با هم آمیختهاند، یعنی انسان نخستین طبیعتگرا به آن معنی متداول و امروزین نبوده است، بلکه همواره سعی داشته در طبیعت دست برده و آن را مصادره به مطلوب خویش کند و حاکمیت خود را بر طبیعت ارتقا دهد یا بتواند بر طبیعت چیره شود.
این رویکرد به ایجاد مفاهیم جادویی، باوری و آیینی منجر شده و همواره با خود رمز و رازهایی را پدید آورده است که باستانشناسان و محققان همواره در تلاشاند تا بخشی از آن رموز و دلایل را با تکیه بر موازین جامعه مورد پژوهش کشف و بازآفرینی کنند؛ زیرا انسان اکنون نیز در واقع همان شیوه را با اجراهایی متفاوت و با امکانات امروزین خود دارد پیش میبرد. به عبارت سادهتر انسان نخستین متعلق به تمدنهای کهن همواره ذهنی شاعرانه داشته است، در پی ایجاد راز بوده یا درصدد به کنترل گرفتن پدیدههایی بوده است که از دسترس او خارج بودهاند. محصول چنین نگاهی نقوشی است که به دست ما رسیده است و آیا این نگاه همین نگاه شاعرانه به جهان نیست؟ شاعر با روایت و کلمه مگر چه کاری غیر از این انجام میدهد؟
در روایت عادیشده هر امری دست میبرد. این دقیقا همان کاری است که هنرمندان دوران پیشاتاریخ انجام میدادهاند و امروزه نیز پاشنه در خلاقیت بر همان لولا میچرخد. کارل گوستاو یونگ در فصل نمادهای مقدس: سنگ و حیوان کتاب مشهور خود یعنی انسان و سمبلهایش مینویسد «من برای نشاندادن حضور و طبیعت نمادگرایی در هنر دورههای گوناگون سه انگیزه مداوم سنگ، حیوان و دایره را برگزیدهام. هرکدام از این سه نماد از نخستین دوران جلوههای خودآگاه تا پیچیدهترین اشکال هنری قرن بیستم دارای معانی روانی پایدار بودهاند».
توتمها و بعد خدایان تمدنهای مختلف در چنین فرایندهای دوگانه پا به عرصه وجود گذاشتهاند.
بنابراین در دوران کهن خدایان شمایلی جادویی، شاعرانه و ابتکاری دارند و نقوش دیگر حکایتها و پشتوانههای دیگری را با خود به همراه دارند، هرچه پیشتر آمدهایم الگوهای نخستین محل تکیه و پناه متأخرین شده است، این اتفاق گاهی آگاهانه و اغلب به صورت ناخودآگاه در ضمیر انسان تأثیر گذاشته و پیش آمده است.
امروزه از این تأثیرات با عنوان کلی کهنالگوها یاد میشود، کهنالگوها، ادیان و فلسفههایی را پدید میآورند که بر ملتها و تمامی ادوار تاریخ اثر میگذارند و هرکدام را از دیگری متمایز میکنند.
کهنالگوهایی که در فرایند تاریخی و با گذر زمان در مفاهیم و بلافاصله در شمایلهای مذهبی علیه دردها و نگرانیهای انسانی بهعنوان مثال گرسنگی، جنگ، بیماری و مرگ عمل میکنند و پناهگاهی برای فرار از اینگونه احساسات محسوب میشوند.
باز با توجه به پژوهشهای یونگ معمولا چنین انگاشته میشود که در دوران پیشاتاریخ، اسطورهآفرینی و انگارههای آیینی توسط فیلسوفی هوشمند ابداع میشده است و بلافاصله مردم خوشباور و سادهدل آنها را باور میکردهاند و با تکیه بر همان انگاره گفته میشود داستانهایی که توسط افراد جاهطلب بیان میشوند واقعیت ندارد و باطلاند.
اما واژه ابداعکردن در واقع محصول جستوجو است که با خود نوعی مکاشفه به همراه دارد و آنچه در نهایت ما میبینیم حالت به ظهور رسیده آن جستوجو و مکاشفه است.
نقوش پیشاتاریخ فارغ از اینکه در کجای جهان به وجود آمده باشند و با کدام قوم و جمعیتی در ارتباط بوده یا بر چه اساس و پشتوانه باورمند پدید آمده باشند، از مهمترین مسیرها برای دستیافتن به مسیر تکامل مصنوعات انسانی هستند.
ما با مطالعه روی همین نقوش است که پی میبریم سیر نزدیکشدن تمنیات انسان از درون به بیرون چگونه اتفاق افتاده است یا در مناطق مختلف با توجه به نیازهای متنوع جوامع انسانی که گاهی نیازهای نخستین مشترکی داشتهاند و گاهی متفاوت، این نیازها چگونه در هماهنگی و مراوده با طبیعت در نهایت به این تصاویر و نقوش انجامیدهاند. در تمدنهای باستانی آنچه اتفاق افتاده الصاق قدرت و دیگر پتانسیلها به پیکره انسانی است یا در ترکیب قراردادن چندین پیکره با هم. بهعنوان مثال برای دستیافتن یا نزدیکترشدن به قدرت جسمی یک حیوان، بخشی از پیکره آن را در ترکیب با پیکره انسان قرار داده و به نقوش ترکیبی رسیدهاند، گاهی چندین پیکره را با هم آمیختهاند، یعنی انسان نخستین طبیعتگرا به آن معنی متداول و امروزین نبوده است، بلکه همواره سعی داشته در طبیعت دست برده و آن را مصادره به مطلوب خویش کند و حاکمیت خود را بر طبیعت ارتقا دهد یا بتواند بر طبیعت چیره شود.
این رویکرد به ایجاد مفاهیم جادویی، باوری و آیینی منجر شده و همواره با خود رمز و رازهایی را پدید آورده است که باستانشناسان و محققان همواره در تلاشاند تا بخشی از آن رموز و دلایل را با تکیه بر موازین جامعه مورد پژوهش کشف و بازآفرینی کنند؛ زیرا انسان اکنون نیز در واقع همان شیوه را با اجراهایی متفاوت و با امکانات امروزین خود دارد پیش میبرد. به عبارت سادهتر انسان نخستین متعلق به تمدنهای کهن همواره ذهنی شاعرانه داشته است، در پی ایجاد راز بوده یا درصدد به کنترل گرفتن پدیدههایی بوده است که از دسترس او خارج بودهاند. محصول چنین نگاهی نقوشی است که به دست ما رسیده است و آیا این نگاه همین نگاه شاعرانه به جهان نیست؟ شاعر با روایت و کلمه مگر چه کاری غیر از این انجام میدهد؟
در روایت عادیشده هر امری دست میبرد. این دقیقا همان کاری است که هنرمندان دوران پیشاتاریخ انجام میدادهاند و امروزه نیز پاشنه در خلاقیت بر همان لولا میچرخد. کارل گوستاو یونگ در فصل نمادهای مقدس: سنگ و حیوان کتاب مشهور خود یعنی انسان و سمبلهایش مینویسد «من برای نشاندادن حضور و طبیعت نمادگرایی در هنر دورههای گوناگون سه انگیزه مداوم سنگ، حیوان و دایره را برگزیدهام. هرکدام از این سه نماد از نخستین دوران جلوههای خودآگاه تا پیچیدهترین اشکال هنری قرن بیستم دارای معانی روانی پایدار بودهاند».
توتمها و بعد خدایان تمدنهای مختلف در چنین فرایندهای دوگانه پا به عرصه وجود گذاشتهاند.
بنابراین در دوران کهن خدایان شمایلی جادویی، شاعرانه و ابتکاری دارند و نقوش دیگر حکایتها و پشتوانههای دیگری را با خود به همراه دارند، هرچه پیشتر آمدهایم الگوهای نخستین محل تکیه و پناه متأخرین شده است، این اتفاق گاهی آگاهانه و اغلب به صورت ناخودآگاه در ضمیر انسان تأثیر گذاشته و پیش آمده است.
امروزه از این تأثیرات با عنوان کلی کهنالگوها یاد میشود، کهنالگوها، ادیان و فلسفههایی را پدید میآورند که بر ملتها و تمامی ادوار تاریخ اثر میگذارند و هرکدام را از دیگری متمایز میکنند.
کهنالگوهایی که در فرایند تاریخی و با گذر زمان در مفاهیم و بلافاصله در شمایلهای مذهبی علیه دردها و نگرانیهای انسانی بهعنوان مثال گرسنگی، جنگ، بیماری و مرگ عمل میکنند و پناهگاهی برای فرار از اینگونه احساسات محسوب میشوند.
باز با توجه به پژوهشهای یونگ معمولا چنین انگاشته میشود که در دوران پیشاتاریخ، اسطورهآفرینی و انگارههای آیینی توسط فیلسوفی هوشمند ابداع میشده است و بلافاصله مردم خوشباور و سادهدل آنها را باور میکردهاند و با تکیه بر همان انگاره گفته میشود داستانهایی که توسط افراد جاهطلب بیان میشوند واقعیت ندارد و باطلاند.
اما واژه ابداعکردن در واقع محصول جستوجو است که با خود نوعی مکاشفه به همراه دارد و آنچه در نهایت ما میبینیم حالت به ظهور رسیده آن جستوجو و مکاشفه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.