|

گفت‌وگو با محمد احصایی به بهانه برپایی نمایشگاه عکس در «گالری گلستان»

جهان از دریچه دوربین یک نقاش

فرانک آرتا: نمایشگاه عکس‌های 50ساله محمد احصایی با عنوان «گنج بازیافته» عصر جمعه 7 آبان در گالری گلستان افتتاح شد. نکته جالب این نمایشگاه این بود که همگان آقای احصایی را به‌عنوان هنرمند نقاشیخط می‌شناختند و اصلا از پایه‌گذاران «نقاشیخط» در جهان است. اما با دیدن عکس‌های کاملا شخصی از مشاهدات خود در گشت و گذار در جهان هنر شگفت‌زده شدند. عکس‌ها ردپای هنرمند بازیگوش و جست‌وجوگر را دنبال می‌کند که با نگاه شخصی خود به نظاره جهان نشسته است. به همین بهانه با استاد محمد احصایی گفت‌وگو کردیم.
‌شما را جامعه هنری به‌عنوان هنرمند خوش‌نویس، نقاش و گرافیست می‌شناسند. چطور شد توانستیم در نمایشگاه اخیر در «گالری گلستان» با وجه «عکاسانه» شما آشنا شویم؟
نباید مرا عکاس نامید. از جوانی علاقه‌مند به عکس‌گرفتن بودم. هنوز هم هستم. یک دوربین عکاسی کوچک جیبی همیشه همراه دارم. زیاد عکس گرفته‌ام. جریان این نمایشگاه را دوست بسیار عزیزم «بهزاد حاتم»، برگزارکننده این واقعه در کتاب مربوطه نوشته‌اند. این عکس‌ها را برای به‌دیوارآویختن انتخاب کرده‌اند و بیشترش را در کتابی که تألیف کرده‌اند آورده و درباره‌شان قلم‌فرسایی کرده‌اند.
‌راز خلق این عکس‌های 50ساله چیست؟
اثر هنری و تماشاگر یا تماشاگران. همین! از اینکه مربوط به بیش از 50 سال پیش است. مونالیزا را این‌گونه دیدم! یک کار نوستالژیک یک عکس که آن وقت‌ها می‌شد به فاصله 10 سانت به لب‌های مونالیزا نزدیک شد! گاردی و مانعی نبود! بعضی از عکس‌ها را می‌شود گفت با اندک شانسی که در آن لحظه برای ثبتش یافته بودم، دیدنشان آزاردهنده نیست! برای خودم که خیلی خیال‌انگیز است در آن جوانی، برای دوستانی یا بینندگان شاید!
‌برخی‌ها معتقدند عکس «هنر» نیست و برخی‌ها معتقدند «هنر» است. در میانه این پاندول، نگاه شما به مقوله عکاسی چیست؟
ملاحظه کنید! به نظرم تفاوت ظریفی است بین «عکاسی» و کسی که «عکس» می‌گیرد. مثل خطاط و خوش‌نویس است و تفاوتش با کسی که خطش خوب است؛ اصطلاحا خطش خارج از اصول نیست. وقتی درباره این هنر می‌اندیشیم توجهمان به «هنر عکاسی» است و به‌خصوص معطوف به آنچه در پس و پشت عکس هست. معروف است: یک فریم عکس صد تا صفحه شرح را می‌طلبد. سرانجام باید عکس را دید و هنری‌بودن یا تنها عکس‌برداری نبودنش را تشخیص داد. یکی از رشته‌های مشکل عکاسی پرتره است. چه انسانی باشد چه شیئی؛ که شرح آن درازدامن است.
‌سوژه‌های عکس‌ها چرا موزه‌ها هستند؟
از سوژه‌های مختلفی عکس گرفته‌ام. درختان را در زمستان بدون جامه. دوست دارم کارهای سیاه - سفید گره‌های من ملهم از آن هیاکل تیره به رازآلود! از مردم خیابان. بساط فروشنده‌های پیاده‌رو ادا و اطوارهای ناگهانی غیرمتعارف، اتفاق‌های باز نامتعارف. به یک تیر چوبی نگه‌دارنده آن‌قدر اعلان چسبانده و کنده بودند - مثلا در 60 سال گذشته تاکنون در خیابان گرنویل ونکوور و تجمع منگنه‌ها روی هم که تنه چوب استحاله پیدا کرده بود! تکه‌ای از آن عکسی بی‌نظیر شد. مدتی در منظر من شگفتی آفرید و خیال‌انگیز شد که چه مقدار و با چه موضوعاتی در این سال‌های طولانی موجب پیام به رهگذران بوده است و می‌بینید که این سؤال به هر‌یک می‌تواند مربوط شود.
‌ حتما می‌دانید هنرمندان عکاس «جامعه هنری خاصی» هستند و با دیدگاه‌های خاص خودشان. به طور مثال که هر هنرمندی که عکاسی را هم تجربه می‌کند، در دایره خود نمی‌دانند! اصلا با این نگاه عکاسانه چگونه کنار می‌آیید؟
خب حق هم دارند. هرکسی را که دوربین یا موبایل دوست دارد و عکس می‌گیرد که نمی‌باید «عکاس» نامید. گفتن ندارد که عکس خروجی از دوربین یا موبایل معرف خود عکس و صاحبش است.
‌ تحلیل مخاطبان نمایشگاه در افتتاحیه چه بود؟
تماشاگران در این وضعیت کرونایی که دل شیر می‌خواهد از منزل بیرون بزنند برای وقت‌گذرانی، بیشتر از دوستان و بیشترشان از عکس و عکاسی شناخت داشتند. بیشتر عکس‌ها ظاهرا بیانگر واقعه یا حرفی بود که در پس پشت عکس مستتر بود. بعضی‌های‌شان «اتفاقا» جالب بود و همین. در عکس‌ها بیشتر من معرفی می‌شدم، طرز نگاه و مواجهه با سوژه و لحظه عکس‌گرفتن.
‌ جدا از برپایی نمایشگاه این روزها چه می‌کنید؟
چند سفارش از پیش داشتم در آتلیه - در روستایی که زندگی می‌کنم - مشغول انجام‌شان هستم: از بس تنبلی کردم و خجالت کشیدم از دیرکرد تحویل کارها و عقب ماندم، اکنون زمانی را در تشویش می‌گذرانم. مدت‌هاست وقت نکردم به مقابل دانشگاه گشتی در کتاب‌فروشی‌ها بزنم. انگار از چیزی محرومم.
‌در دوران کنونی برای خلق اثر چه کردید؟
کروناویروس که ایران را درمی‌نوردید، باید می‌رفتم ده برای کار. من را راه ندادند که روستا در قرنطینه هست. ماندم در منزل به مطالعه و دیدن فیلم و شب‌ها مشق نستعلیق می‌کردم. 10 سالی بود که متصل به تحریر کلام‌الله مجید مشغول بودم. نمی‌شد دو قلم را درجا نوشت و راضی شد. از دلتنگی بسیار برای نستعلیق فرصت را غنیمت شمردم و حریصانه شب‌ها تا دیروقت و ساعاتی از صبح در دفترچه‌های تحریر مدرسه‌ای‌ها که عمدا انتخاب کرده بودم مشق می‌کردم و محل و زمان را امضا.
به دو، سه نفر دوستان خصوصی تصاویرشان را می‌فرستادم. آقای علی دهباشی که لطفی زیاده به من دارند، چند تا را با شرحی مختصر در «بخارا» چاپ کردند. در این زمان دوست عزیزم بهزاد حاتم ناگهان سر رسید و ناگهان پیشنهاد کرد همه اینها جالب است، به نمایش بگذاریم. با تفسیری که از خطاطی و سیاه‌مشق و عبادت و ذکر و نظایر اینها از من پیش‌تر شنیده بود گفتم اینها به هیچ دردی نمی‌خورد. با پیش‌آگاهی گفت به من که به هیچ دردی نمی‌خورد خوب است. نوشتن برای نوشتن. همدلی من با او در اینها نهفته بود و هست. کمینه اینکه با همتی بلند و محبتی خیلی زیاد از معمول همه آنچه هست، پنهان است. من پا از پا برنداشتم و لب از لب نگشوده!
اما چون پیرمرد پا در لب گوری، به مشی حریصانه نشسته تا ساعاتی از صبح بیدار به نوشتن، شاید حرفی در آن نهفته برای جوانان.
فرانک آرتا: نمایشگاه عکس‌های 50ساله محمد احصایی با عنوان «گنج بازیافته» عصر جمعه 7 آبان در گالری گلستان افتتاح شد. نکته جالب این نمایشگاه این بود که همگان آقای احصایی را به‌عنوان هنرمند نقاشیخط می‌شناختند و اصلا از پایه‌گذاران «نقاشیخط» در جهان است. اما با دیدن عکس‌های کاملا شخصی از مشاهدات خود در گشت و گذار در جهان هنر شگفت‌زده شدند. عکس‌ها ردپای هنرمند بازیگوش و جست‌وجوگر را دنبال می‌کند که با نگاه شخصی خود به نظاره جهان نشسته است. به همین بهانه با استاد محمد احصایی گفت‌وگو کردیم.
‌شما را جامعه هنری به‌عنوان هنرمند خوش‌نویس، نقاش و گرافیست می‌شناسند. چطور شد توانستیم در نمایشگاه اخیر در «گالری گلستان» با وجه «عکاسانه» شما آشنا شویم؟
نباید مرا عکاس نامید. از جوانی علاقه‌مند به عکس‌گرفتن بودم. هنوز هم هستم. یک دوربین عکاسی کوچک جیبی همیشه همراه دارم. زیاد عکس گرفته‌ام. جریان این نمایشگاه را دوست بسیار عزیزم «بهزاد حاتم»، برگزارکننده این واقعه در کتاب مربوطه نوشته‌اند. این عکس‌ها را برای به‌دیوارآویختن انتخاب کرده‌اند و بیشترش را در کتابی که تألیف کرده‌اند آورده و درباره‌شان قلم‌فرسایی کرده‌اند.
‌راز خلق این عکس‌های 50ساله چیست؟
اثر هنری و تماشاگر یا تماشاگران. همین! از اینکه مربوط به بیش از 50 سال پیش است. مونالیزا را این‌گونه دیدم! یک کار نوستالژیک یک عکس که آن وقت‌ها می‌شد به فاصله 10 سانت به لب‌های مونالیزا نزدیک شد! گاردی و مانعی نبود! بعضی از عکس‌ها را می‌شود گفت با اندک شانسی که در آن لحظه برای ثبتش یافته بودم، دیدنشان آزاردهنده نیست! برای خودم که خیلی خیال‌انگیز است در آن جوانی، برای دوستانی یا بینندگان شاید!
‌برخی‌ها معتقدند عکس «هنر» نیست و برخی‌ها معتقدند «هنر» است. در میانه این پاندول، نگاه شما به مقوله عکاسی چیست؟
ملاحظه کنید! به نظرم تفاوت ظریفی است بین «عکاسی» و کسی که «عکس» می‌گیرد. مثل خطاط و خوش‌نویس است و تفاوتش با کسی که خطش خوب است؛ اصطلاحا خطش خارج از اصول نیست. وقتی درباره این هنر می‌اندیشیم توجهمان به «هنر عکاسی» است و به‌خصوص معطوف به آنچه در پس و پشت عکس هست. معروف است: یک فریم عکس صد تا صفحه شرح را می‌طلبد. سرانجام باید عکس را دید و هنری‌بودن یا تنها عکس‌برداری نبودنش را تشخیص داد. یکی از رشته‌های مشکل عکاسی پرتره است. چه انسانی باشد چه شیئی؛ که شرح آن درازدامن است.
‌سوژه‌های عکس‌ها چرا موزه‌ها هستند؟
از سوژه‌های مختلفی عکس گرفته‌ام. درختان را در زمستان بدون جامه. دوست دارم کارهای سیاه - سفید گره‌های من ملهم از آن هیاکل تیره به رازآلود! از مردم خیابان. بساط فروشنده‌های پیاده‌رو ادا و اطوارهای ناگهانی غیرمتعارف، اتفاق‌های باز نامتعارف. به یک تیر چوبی نگه‌دارنده آن‌قدر اعلان چسبانده و کنده بودند - مثلا در 60 سال گذشته تاکنون در خیابان گرنویل ونکوور و تجمع منگنه‌ها روی هم که تنه چوب استحاله پیدا کرده بود! تکه‌ای از آن عکسی بی‌نظیر شد. مدتی در منظر من شگفتی آفرید و خیال‌انگیز شد که چه مقدار و با چه موضوعاتی در این سال‌های طولانی موجب پیام به رهگذران بوده است و می‌بینید که این سؤال به هر‌یک می‌تواند مربوط شود.
‌ حتما می‌دانید هنرمندان عکاس «جامعه هنری خاصی» هستند و با دیدگاه‌های خاص خودشان. به طور مثال که هر هنرمندی که عکاسی را هم تجربه می‌کند، در دایره خود نمی‌دانند! اصلا با این نگاه عکاسانه چگونه کنار می‌آیید؟
خب حق هم دارند. هرکسی را که دوربین یا موبایل دوست دارد و عکس می‌گیرد که نمی‌باید «عکاس» نامید. گفتن ندارد که عکس خروجی از دوربین یا موبایل معرف خود عکس و صاحبش است.
‌ تحلیل مخاطبان نمایشگاه در افتتاحیه چه بود؟
تماشاگران در این وضعیت کرونایی که دل شیر می‌خواهد از منزل بیرون بزنند برای وقت‌گذرانی، بیشتر از دوستان و بیشترشان از عکس و عکاسی شناخت داشتند. بیشتر عکس‌ها ظاهرا بیانگر واقعه یا حرفی بود که در پس پشت عکس مستتر بود. بعضی‌های‌شان «اتفاقا» جالب بود و همین. در عکس‌ها بیشتر من معرفی می‌شدم، طرز نگاه و مواجهه با سوژه و لحظه عکس‌گرفتن.
‌ جدا از برپایی نمایشگاه این روزها چه می‌کنید؟
چند سفارش از پیش داشتم در آتلیه - در روستایی که زندگی می‌کنم - مشغول انجام‌شان هستم: از بس تنبلی کردم و خجالت کشیدم از دیرکرد تحویل کارها و عقب ماندم، اکنون زمانی را در تشویش می‌گذرانم. مدت‌هاست وقت نکردم به مقابل دانشگاه گشتی در کتاب‌فروشی‌ها بزنم. انگار از چیزی محرومم.
‌در دوران کنونی برای خلق اثر چه کردید؟
کروناویروس که ایران را درمی‌نوردید، باید می‌رفتم ده برای کار. من را راه ندادند که روستا در قرنطینه هست. ماندم در منزل به مطالعه و دیدن فیلم و شب‌ها مشق نستعلیق می‌کردم. 10 سالی بود که متصل به تحریر کلام‌الله مجید مشغول بودم. نمی‌شد دو قلم را درجا نوشت و راضی شد. از دلتنگی بسیار برای نستعلیق فرصت را غنیمت شمردم و حریصانه شب‌ها تا دیروقت و ساعاتی از صبح در دفترچه‌های تحریر مدرسه‌ای‌ها که عمدا انتخاب کرده بودم مشق می‌کردم و محل و زمان را امضا.
به دو، سه نفر دوستان خصوصی تصاویرشان را می‌فرستادم. آقای علی دهباشی که لطفی زیاده به من دارند، چند تا را با شرحی مختصر در «بخارا» چاپ کردند. در این زمان دوست عزیزم بهزاد حاتم ناگهان سر رسید و ناگهان پیشنهاد کرد همه اینها جالب است، به نمایش بگذاریم. با تفسیری که از خطاطی و سیاه‌مشق و عبادت و ذکر و نظایر اینها از من پیش‌تر شنیده بود گفتم اینها به هیچ دردی نمی‌خورد. با پیش‌آگاهی گفت به من که به هیچ دردی نمی‌خورد خوب است. نوشتن برای نوشتن. همدلی من با او در اینها نهفته بود و هست. کمینه اینکه با همتی بلند و محبتی خیلی زیاد از معمول همه آنچه هست، پنهان است. من پا از پا برنداشتم و لب از لب نگشوده!
اما چون پیرمرد پا در لب گوری، به مشی حریصانه نشسته تا ساعاتی از صبح بیدار به نوشتن، شاید حرفی در آن نهفته برای جوانان.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.