بیگانگی، گریز و تنهایی *
بهزاد باغیدوست- جامعهشناس
«او را ملامت نمیکنم، جز یادآوری خاطرات چیز دیگری برای او نمانده است. و آنچه مانده است گرد و خاک است و خاکستر». (داستایوسکی، جنایت و مکافات)
1 بعد از اندکی بیش از یک ساعت رانندگی پراضطراب از مرکز تهران تا قیامدشت جایی که انتظار آن را نداشتم از جاده اصلی خارج میشوم و راه نیمهخاکی کوتاهی را طی میکنم و وارد محوطه نمایشگاهی میشوم که «میراث صنعتی» نام گرفته است. نگهبان نمایشگاه مرا به پارکینگ هدایت میکند. پارک میکنم، پیاده میشوم. خیابان اصلی منتهی به محوطه اصلی را طی میکنم. کسی درست در ورودی محوطه اصلی به استقبال میآید. راهنمایی مختصری و من در نیمهتاریکی برهوتی فضای آنجا رها میشوم.
2 چهرهها ناآشنا هستند و ناآشناتر از همیشه. در جستوجوی اولین جایی که باید از آنجا این ملاقات، این حادثه آغاز شود آرام آرام وهمی غریب مرا فرامیگیرد. در وضعی سوررئال اولین اتفاق، صدای یک راهنما مرا به همانجا میبرد و این اضطراب وجودی کاملا بر من غلبه میکند. احساس میکنم وارد منطقه ممنوعه شدهام؛ جایی که «نباید» رفت و خطی که نباید پیمود. ولی همانند همیشه گویا هر آنچه ممنوعه است عالیترین و عمیقترین نیروهای وجودی تو را به خود میخواند. اینجا چیزی بیش از اشتیاق، اشتیاق به دانستن و دیدن تو را لحظه به لحظه پیش میراند. چیزی مثل اضطراب، ترس و لرز، بیهودگی و بیگانگی و این بیگانگی از همان لحظه که از جاده اصلی خارج شدم تا به این واقعه نزدیک بشوم بر من چیره شده بود و تا برگشت، تا همین لحظه ادامه پیدا کرده است.
3 بیگانگی، جایی که بودن و احساس بودن معنیاش را از دست داده. این بیگانگی بهتدریج همه وجودم را دربر میگیرد و وهم غریبی تمام اندیشهها و احساس معمولم را در من تاراج میکند. اشیای پیرامونم بیگانهتر و بیگانهتر میشوند. مسیر آنچه به نمایش گذاشته شده است، به شماره از یک تا هفده دعوت به نظمی میکند. ولی گویا این بیگانگی از نظم متنفر است. آثار در فضا غرق شدهاند. آثاریاند که گویا بناست از فضا معنی گرفته باشند و نوعی از زیبایی را، آنچه از آن موجود به جا مانده را تفسیر کنند. اما سعی من بیهوده است، نمیتوانم به این نظم اندیشیدهشده تن بدهم. از فضا دور ماندهام و معنی آن را گم کردهام. گم شدهام. احساس میکنم در مراسم تدفین خودم عزاداری میکنم. به زودی گفتوگویی در سکوت، بین من و خودم، به قول هانا آرنت شروع میشود. ساعتها میچرخم. این مکاشفه وجودی و نوعی ارتباط معلق با فضا و این بیگانگی و بیخودی فرصت خستگی را از من گرفته است.
4 اینجا فضایی، ماهیتی و موجودیتی است که از وجود «طبیعی» خودش منفک شده، از تهران شرور منتزع شده و دوباره در برهوت اینجا در بازماندههای یک روح مرده به صدا درآمده، دیده شده و جان گرفته است. اینجا مکانی است که از «خود» بیگانه شده است. بیگانگی تنها تجربه اگزیستانسیال من در این ملاقات، در این حضور و مکاشفه نیست. اینجا خود از خود بیگانه است. اینجا بیگانگی آفریده شده است. پروژه گویا یک پروژه ناتمام است. احساس میکنم گویا پروژه از خود بیگانه است و از درک «خودش» درمانده است. اصلا اساسا چرا اینجا، چرا اکنون؟ این پروژه از چه گریخته است؟ از خود. و این خود گریخته را جایی دیگر، بیگانهتر بازآفریده است. تکتک آنهایی را که در آفرینش این بیگانگی، در این گریز از آن روح شرور و بازیابی خود در این روح مرده سهم داشتهاند،دیدم: با دقت و حساسیت. چشمهایشان را جستوجو کردم. «معنی در آنها مرده بود» (اورهان پاموک). و مابقی رقص ارواح بود بر خاکستر شهر مردگان. اینهمه تقلا، اینهمه اضطراب نمیتواند از تقلای هنرمندانه برای بازآفرینی رؤیا، یا زیبایی یا تجسم یک ایده و... باشد. این اضطراب و ترس و لرز از بیگانگی است. از لرز دیدار یک
بیگانه با یک روح مرده، میراث یک روح مرده. درست همین، روح این واقعه هنری است: یک روح بیگانه به یک روح مرده پناه آورده تا عزاداری کند، تا در برهوت و خلوت بیابانهای اطراف جایی که از آن گریخته است، گریه کند. خروج و غیبت از جایی که در آن زیسته است و رشد کرده. تا فهمیده شود، نیاز دارد که فهمیده شود، یا فهم از او تعالی یابد. تا از «روح، از آتش و از خاکستر بگوید» (دریدا) یا به قول هایدگر، «حذر کند، بگریزد، یا حتی پنهان کند».
5 بیهودگی نه فقط وقتی است که عملی، بیآنکه به نتیجه رسیده باشد تکرار و تکرار شود، آنطورکه کامو گفت یا در جستوجوی معنی به جایی نرسیده باشد. بیهودگی، به علاوه زمانی است که مفهوم را از معنی آن تخلیه کنی و به کار بگیری. در معنای اجتماعی آن، بیهودگی جستوجوی معنی در جایی است که معنی در آن مرده است. همه ساختارهای آفریننده معانی که انسان نیاز به آنها دارد مردهاند، و از معنی خالی شدهاند. تکرار مدام و بیانتها و هیچ.
6 «آنها خود نمیتوانند خویشتن را بازنمایانند، آنها باید بازنمایانده شوند» (مارکس). آنها نمیتوانند خود، از خود و برای خود سخن بگویند، کسی باید آنها را نمایندگی کند، از طرف آنها سخن بگوید. این خروج و گریز از این شرّ متورم، تهران، نشان بیگانگی است. و باید جایی که اینجا نیست کلونیزه شود تا این خودی که از خود گریزان است خود را بهگونهای دیگر بازنماید. تهران، جایی است که در آن خیال مرده است و سیاهچالهای است که هر ایدهای را در خود میبلعد و تباه میکند. موجودیتی درهمتنیده و خودخورنده است. پروژه برای بلعیدهنشدن، تباهنشدن، بیابان را کلونیزه کرده است. «در فرار از تاریخ، از هراس تنهایی» (شریعتی) و بورژوازی واقعا چه تنهاست. لمپن بورژوازی تهران حتی به این «خویشاوند از همه نزدیکتر به خود» هم رحم نکرده است. او را هم بیگانه کرده و هراسان و لرزان به بیابانهای اطراف تبعید کرده و در اضطراب رها کرده است.
7 هنر نمیتواند و نباید جای زندگی را بگیرد (امیرحسین آریانپور). در آنجا رنجی برای سالها و سالها هر روز و هر هفته ساخته شده است و داستان آن هرگز گفته نشده است. پروژه ناآگاه از آن رنج، از آن داستان یا بیاعتنا به آن، گویا خود جانشین آن شده است، آن رنج، آن داستان كه سرنوشت انسان با آن و در آن تعیین و معنی شده است نمیتواند و نباید اشغال شود، بازسازی شود و كلونیزه شود. این، این تقلای هنری از آن رنج بیگانه است. پروژه بیان قصهای است كه داستان رنج آنها كه در این بیابان مردهاند «بیهیچ زمزمهای» نیست. پروژه داستانی را بازنمایانده است که قصه رنج او نیست و به زبانی است که رنج او را نمیفهمد. از میراث او آگاه نیست و نمیخواهد و نمیتواند آگاه باشد و نمیتواند آن آگاهی را كه رنج موجودی که در آن بیابان زیسته، کار کرده و مرده و به گرد و خاك و خاكستر تبدیل شده است را تولید كند و بازنمایاند. پروژه، بیاعتنا به آن قصه نگفته و فراموششده، از من میخواهد که داستانی که او بازگو میکند باور کنم. نمیتوانم. زیبایی اینجا روی خاکستر رنجی بنا شده است که او از آن آگاه نیست یا به آن بیاعتناست.
8 اینجا به گفته «دلوز» موضوع، موضوع تأثیر و بنابراین تداوم سلطه است. اینجا سرگذشتی با تقلا و اضطراب و دلهره و - سرمایه - بازگو و بازسازی شده است؛ رنج مرگ بورژوازی به دست لمپن بورژوازی. این رنج بازگو شده است كه از بیان رنج دیگری، رنج بزرگتری حذر شود، بگریزد. این سلطه، هر جا كه میروم، در تمام محوطه نمایشگاه در گوشم جاری است و تا باریكترین رشتههای عصبی وجودم را متأثر میكند. پریشان و آشفته و بیخود علامت خروج را جستوجو میکنم، مییابم اما باز راه را گم میكنم. مطمئنم كه این علامت هم، همچون همه علامتهای دیگر مرده است. درست به موازات سولهای كه نمایش شماره ١٠ در آن واقع است اسكلت سوله بزرگی در تاریكی غرق است. به آن سمت میروم. با احتیاط از كنار دیوار كوتاه آن عبور میكنم. نمیدانم چه جاذبهای است كه مرا به داخل این سوله بیشماره و بینشان میكشاند. از دور دو مرد را كه روی تختی كنار دیوار بلند انتهای سوله نشستهاند میبینم. نزدیکتر میشوم. صورتشان سوخته و سیاه و مصمم... «و غیرقابل نفوذ؛ چشمهایشان بسیار دیده بود» (فالکنر). لامپ صد زردرنگ روی دیوار فضا را به طرز غریبی روشن كرده. نزدیك میشوم. كارگاه
بلوكسازی است. لابد دو نفر از جنس خود من از شرّ تهران به اینجا پناه آوردهاند كه زندگی را تداوم بخشیده باشند. همه چیز نشان از روز سختی که گذراندهاند دارد. بسیار كار كردهاند و نشستهاند تا از شب، به دور از هیاهو و دروغ «لذت» ببرند. متوجه ورودم میشود. دعوتم میكند. بفرمایید چایی. همه چیز آشناست. مینشینم. و هیچكس سخنی نمیگوید: نه میزبان و نه میهمان و نه گلهای داودی!
* به مناسبت دیداری از نمایشگاه آثار هنری با عنوان «میراث صنعتی» در مجموعه صنعتی دیهیم در قیامدشت. این نمایشگاه با عنوان پروژه میراث صنعتی به کوشش عظیم پویا آریانپور و آوا شیرجعفری و 24 نفر از هنرمندان شکل گرفته و هر جمعه تا بیستویکم آبان از ساعت پنج تا 9 شب برگزار میشود.
«او را ملامت نمیکنم، جز یادآوری خاطرات چیز دیگری برای او نمانده است. و آنچه مانده است گرد و خاک است و خاکستر». (داستایوسکی، جنایت و مکافات)
1 بعد از اندکی بیش از یک ساعت رانندگی پراضطراب از مرکز تهران تا قیامدشت جایی که انتظار آن را نداشتم از جاده اصلی خارج میشوم و راه نیمهخاکی کوتاهی را طی میکنم و وارد محوطه نمایشگاهی میشوم که «میراث صنعتی» نام گرفته است. نگهبان نمایشگاه مرا به پارکینگ هدایت میکند. پارک میکنم، پیاده میشوم. خیابان اصلی منتهی به محوطه اصلی را طی میکنم. کسی درست در ورودی محوطه اصلی به استقبال میآید. راهنمایی مختصری و من در نیمهتاریکی برهوتی فضای آنجا رها میشوم.
2 چهرهها ناآشنا هستند و ناآشناتر از همیشه. در جستوجوی اولین جایی که باید از آنجا این ملاقات، این حادثه آغاز شود آرام آرام وهمی غریب مرا فرامیگیرد. در وضعی سوررئال اولین اتفاق، صدای یک راهنما مرا به همانجا میبرد و این اضطراب وجودی کاملا بر من غلبه میکند. احساس میکنم وارد منطقه ممنوعه شدهام؛ جایی که «نباید» رفت و خطی که نباید پیمود. ولی همانند همیشه گویا هر آنچه ممنوعه است عالیترین و عمیقترین نیروهای وجودی تو را به خود میخواند. اینجا چیزی بیش از اشتیاق، اشتیاق به دانستن و دیدن تو را لحظه به لحظه پیش میراند. چیزی مثل اضطراب، ترس و لرز، بیهودگی و بیگانگی و این بیگانگی از همان لحظه که از جاده اصلی خارج شدم تا به این واقعه نزدیک بشوم بر من چیره شده بود و تا برگشت، تا همین لحظه ادامه پیدا کرده است.
3 بیگانگی، جایی که بودن و احساس بودن معنیاش را از دست داده. این بیگانگی بهتدریج همه وجودم را دربر میگیرد و وهم غریبی تمام اندیشهها و احساس معمولم را در من تاراج میکند. اشیای پیرامونم بیگانهتر و بیگانهتر میشوند. مسیر آنچه به نمایش گذاشته شده است، به شماره از یک تا هفده دعوت به نظمی میکند. ولی گویا این بیگانگی از نظم متنفر است. آثار در فضا غرق شدهاند. آثاریاند که گویا بناست از فضا معنی گرفته باشند و نوعی از زیبایی را، آنچه از آن موجود به جا مانده را تفسیر کنند. اما سعی من بیهوده است، نمیتوانم به این نظم اندیشیدهشده تن بدهم. از فضا دور ماندهام و معنی آن را گم کردهام. گم شدهام. احساس میکنم در مراسم تدفین خودم عزاداری میکنم. به زودی گفتوگویی در سکوت، بین من و خودم، به قول هانا آرنت شروع میشود. ساعتها میچرخم. این مکاشفه وجودی و نوعی ارتباط معلق با فضا و این بیگانگی و بیخودی فرصت خستگی را از من گرفته است.
4 اینجا فضایی، ماهیتی و موجودیتی است که از وجود «طبیعی» خودش منفک شده، از تهران شرور منتزع شده و دوباره در برهوت اینجا در بازماندههای یک روح مرده به صدا درآمده، دیده شده و جان گرفته است. اینجا مکانی است که از «خود» بیگانه شده است. بیگانگی تنها تجربه اگزیستانسیال من در این ملاقات، در این حضور و مکاشفه نیست. اینجا خود از خود بیگانه است. اینجا بیگانگی آفریده شده است. پروژه گویا یک پروژه ناتمام است. احساس میکنم گویا پروژه از خود بیگانه است و از درک «خودش» درمانده است. اصلا اساسا چرا اینجا، چرا اکنون؟ این پروژه از چه گریخته است؟ از خود. و این خود گریخته را جایی دیگر، بیگانهتر بازآفریده است. تکتک آنهایی را که در آفرینش این بیگانگی، در این گریز از آن روح شرور و بازیابی خود در این روح مرده سهم داشتهاند،دیدم: با دقت و حساسیت. چشمهایشان را جستوجو کردم. «معنی در آنها مرده بود» (اورهان پاموک). و مابقی رقص ارواح بود بر خاکستر شهر مردگان. اینهمه تقلا، اینهمه اضطراب نمیتواند از تقلای هنرمندانه برای بازآفرینی رؤیا، یا زیبایی یا تجسم یک ایده و... باشد. این اضطراب و ترس و لرز از بیگانگی است. از لرز دیدار یک
بیگانه با یک روح مرده، میراث یک روح مرده. درست همین، روح این واقعه هنری است: یک روح بیگانه به یک روح مرده پناه آورده تا عزاداری کند، تا در برهوت و خلوت بیابانهای اطراف جایی که از آن گریخته است، گریه کند. خروج و غیبت از جایی که در آن زیسته است و رشد کرده. تا فهمیده شود، نیاز دارد که فهمیده شود، یا فهم از او تعالی یابد. تا از «روح، از آتش و از خاکستر بگوید» (دریدا) یا به قول هایدگر، «حذر کند، بگریزد، یا حتی پنهان کند».
5 بیهودگی نه فقط وقتی است که عملی، بیآنکه به نتیجه رسیده باشد تکرار و تکرار شود، آنطورکه کامو گفت یا در جستوجوی معنی به جایی نرسیده باشد. بیهودگی، به علاوه زمانی است که مفهوم را از معنی آن تخلیه کنی و به کار بگیری. در معنای اجتماعی آن، بیهودگی جستوجوی معنی در جایی است که معنی در آن مرده است. همه ساختارهای آفریننده معانی که انسان نیاز به آنها دارد مردهاند، و از معنی خالی شدهاند. تکرار مدام و بیانتها و هیچ.
6 «آنها خود نمیتوانند خویشتن را بازنمایانند، آنها باید بازنمایانده شوند» (مارکس). آنها نمیتوانند خود، از خود و برای خود سخن بگویند، کسی باید آنها را نمایندگی کند، از طرف آنها سخن بگوید. این خروج و گریز از این شرّ متورم، تهران، نشان بیگانگی است. و باید جایی که اینجا نیست کلونیزه شود تا این خودی که از خود گریزان است خود را بهگونهای دیگر بازنماید. تهران، جایی است که در آن خیال مرده است و سیاهچالهای است که هر ایدهای را در خود میبلعد و تباه میکند. موجودیتی درهمتنیده و خودخورنده است. پروژه برای بلعیدهنشدن، تباهنشدن، بیابان را کلونیزه کرده است. «در فرار از تاریخ، از هراس تنهایی» (شریعتی) و بورژوازی واقعا چه تنهاست. لمپن بورژوازی تهران حتی به این «خویشاوند از همه نزدیکتر به خود» هم رحم نکرده است. او را هم بیگانه کرده و هراسان و لرزان به بیابانهای اطراف تبعید کرده و در اضطراب رها کرده است.
7 هنر نمیتواند و نباید جای زندگی را بگیرد (امیرحسین آریانپور). در آنجا رنجی برای سالها و سالها هر روز و هر هفته ساخته شده است و داستان آن هرگز گفته نشده است. پروژه ناآگاه از آن رنج، از آن داستان یا بیاعتنا به آن، گویا خود جانشین آن شده است، آن رنج، آن داستان كه سرنوشت انسان با آن و در آن تعیین و معنی شده است نمیتواند و نباید اشغال شود، بازسازی شود و كلونیزه شود. این، این تقلای هنری از آن رنج بیگانه است. پروژه بیان قصهای است كه داستان رنج آنها كه در این بیابان مردهاند «بیهیچ زمزمهای» نیست. پروژه داستانی را بازنمایانده است که قصه رنج او نیست و به زبانی است که رنج او را نمیفهمد. از میراث او آگاه نیست و نمیخواهد و نمیتواند آگاه باشد و نمیتواند آن آگاهی را كه رنج موجودی که در آن بیابان زیسته، کار کرده و مرده و به گرد و خاك و خاكستر تبدیل شده است را تولید كند و بازنمایاند. پروژه، بیاعتنا به آن قصه نگفته و فراموششده، از من میخواهد که داستانی که او بازگو میکند باور کنم. نمیتوانم. زیبایی اینجا روی خاکستر رنجی بنا شده است که او از آن آگاه نیست یا به آن بیاعتناست.
8 اینجا به گفته «دلوز» موضوع، موضوع تأثیر و بنابراین تداوم سلطه است. اینجا سرگذشتی با تقلا و اضطراب و دلهره و - سرمایه - بازگو و بازسازی شده است؛ رنج مرگ بورژوازی به دست لمپن بورژوازی. این رنج بازگو شده است كه از بیان رنج دیگری، رنج بزرگتری حذر شود، بگریزد. این سلطه، هر جا كه میروم، در تمام محوطه نمایشگاه در گوشم جاری است و تا باریكترین رشتههای عصبی وجودم را متأثر میكند. پریشان و آشفته و بیخود علامت خروج را جستوجو میکنم، مییابم اما باز راه را گم میكنم. مطمئنم كه این علامت هم، همچون همه علامتهای دیگر مرده است. درست به موازات سولهای كه نمایش شماره ١٠ در آن واقع است اسكلت سوله بزرگی در تاریكی غرق است. به آن سمت میروم. با احتیاط از كنار دیوار كوتاه آن عبور میكنم. نمیدانم چه جاذبهای است كه مرا به داخل این سوله بیشماره و بینشان میكشاند. از دور دو مرد را كه روی تختی كنار دیوار بلند انتهای سوله نشستهاند میبینم. نزدیکتر میشوم. صورتشان سوخته و سیاه و مصمم... «و غیرقابل نفوذ؛ چشمهایشان بسیار دیده بود» (فالکنر). لامپ صد زردرنگ روی دیوار فضا را به طرز غریبی روشن كرده. نزدیك میشوم. كارگاه
بلوكسازی است. لابد دو نفر از جنس خود من از شرّ تهران به اینجا پناه آوردهاند كه زندگی را تداوم بخشیده باشند. همه چیز نشان از روز سختی که گذراندهاند دارد. بسیار كار كردهاند و نشستهاند تا از شب، به دور از هیاهو و دروغ «لذت» ببرند. متوجه ورودم میشود. دعوتم میكند. بفرمایید چایی. همه چیز آشناست. مینشینم. و هیچكس سخنی نمیگوید: نه میزبان و نه میهمان و نه گلهای داودی!
* به مناسبت دیداری از نمایشگاه آثار هنری با عنوان «میراث صنعتی» در مجموعه صنعتی دیهیم در قیامدشت. این نمایشگاه با عنوان پروژه میراث صنعتی به کوشش عظیم پویا آریانپور و آوا شیرجعفری و 24 نفر از هنرمندان شکل گرفته و هر جمعه تا بیستویکم آبان از ساعت پنج تا 9 شب برگزار میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.