|

رژیمی مملو از بیگانگی

كدام بخش از افكار کارل ماركس زنده و كدام‌یك مرده است؟ این پرسشی است كه جاناتان ولف در كتاب کوچک «چرا امروز مارکس را باید خواند» به آن پاسخ می‌گوید. از نظر ولف مارکس هنوز هم بهترین منتقد سرمایه‌داری است. وقتی که سرمایه‌داری تحت فشار است، عجیب نیست که مردم به مارکس روی بیاورند. وقتی کارهای مارکس را می‌خوانیم با بصیرتی عجیب مواجه و متوجه می‌شویم که او بسیار عمیق‌تر از هرکس دیگر در آن دوران و احتمالا تاکنون به عمق مسئله پی برده بود. حتی با وجود اینکه روزگار با اکنون متفاوت بود، بسیاری از چیزهایی که در نقد سرمایه‌داری گفته بود، هنوز پابرجاست. اما مارکس تعمدا راه‌حل دقیقی به ما نمی‌دهد. شاید به‌خاطر اینکه او تصور می‌کرد دانشمندی است که شاهد تغییرات تاریخ است و برعهده او نیست که آنچه را در پیش می‌آید، با جزئیات پیش‌بینی کند. در نتیجه، او فضایی برای سایرین پدید آورد تا این کار را از جانب او انجام دهند. آنها سعی کردند خوانش خود را از آنچه جامعه مارکسیستی بود، عرضه کنند. در فصل اول، نوشته‌های مارکس جوان را می‌خوانیم که عمدتا فلسفی‌تر و دارای بار سیاسی تندتری‌اند. نوشته‌های او در این دوران، موضوعات متنوعی را از جمله مذهب، فلسفه ماتریالیسم تاریخی، بیگانگی، پول و اعتبار، لیبرالیسم و آزادسازی شامل می‌شود. فقط بخش کوچکی از این نوشته‌ها در زمان حیات مارکس منتشر شد. بخش مهمی از نوشته‌های منتشرنشده که با عنوان‌های مختلفی مثل «دست‌نوشته‌های ١٨٤٤»، «دست‌نوشته‌های پاریس» و «دست‌نوشته‌های اقتصادی و فلسفی» خوانده می‌شوند آمیزه‌ای از یادداشت‌های خواندنی و تأملات بعدی مارکس‌اند که موضوعات مختلفی در آنها به بحث گذاشته می‌شود. یکی از این موضوعات دین است. دین هیچ‌گاه مسئله اصلی مارکس نبوده است و او هرگز پژوهش یا متن مستقلی که به دین پرداخته باشد، ننوشت. مباحث مارکس درخصوص دین، به صورت پراکنده در آثار گوناگونی نظیر «ایدئولوژی آلمانی»، «درباره مسئله یهود» و «نقد فلسفه حق هگل» و «تزهایی درباره فوئرباخ» طرح شده‌اند. ولف نیز این بخش را با نوشته‌های ابتدایی مارکس آغاز می‌کند که به دنبال بحث‌وجدل‌های هگلی‌های جوان درباره مذهب شکل گرفته بود. یکی دیگر از موضوعاتی که درباره دوران مارکس جوان در کتاب به آن پرداخته می‌شود، نقد موشكافانه او از لیبرالیسم است. مارکس تنها فرد از میان معاصران خود نبود که از سیستم وقت در آلمان انتقاد می‌کرد. به گفته مارکس، این سیستم هم به لحاظ سیاسی و هم اقتصادی عقب‌مانده بود و فقط در فلسفه سرآمد دیگران محسوب می‌شد. بنابراین نیاز به تغییرات بزرگ سیاسی و اقتصادی با اولویت اصلاحات سیاسی وجود داشت. زیرا افزون بر گرفتاری‌های مشترك با دیگر كشورهای پیشرفته دشواری‌های خاص خود را نیز داشت. آلمان‌ و به‌ویژه پروس، قوانین تبعیض‌آمیزی داشت كه درك آن حتی امروزه نیز برای بسیاری دشوار است. بیشترین بحثی كه پیرامون «مسئله یهود» مطرح بود از نظر یهودیان موضوع تبعیض‌های غیرقانونی بود و آنها نمی‌توانستند بدون نفی مذهب خود وارد شغل‌های معینی شوند. سرمایه‌داری از نظر مارکس جوان یک رژیم سراسر مملو از بیگانگی است که مذهب، دولت، کار، پول و روابط انسان را دربر می‌گیرد. آزادی سیاسی لیبرالی در تحلیل نهایی، اوضاع را از برخی جهات حتی بدتر هم می‌کند؛ اگرچه از بسیاری جهات پیشرفتی واقعی به شمار آید. سرمایه‌داری در دوره بسیار کوتاهی چنین ثروت انبوه مادی، معنوی و فرهنگی را انباشت کرده ولی نمی‌توانست چنین ثروتی را انباشت کند بدون اینکه در آن واحد نابرابری تولید کند. در فصل دوم به ایده‌هایی پرداخته می‌شود که انگلس در سخنرانی مشهور خود بر سر مزار مارکس به‌عنوان چکیده زندگی مارکس مطرح کرده بود؛ یعنی تحلیل اقتصادی مارکس و تئوری تاریخ او که شامل پیش‌بینی‌اش دایر بر لزوم پایان‌دادن به نظام سرمایه‌داری می‌شود. مارکس معتقد بود بالاخره جامعه موجود با یک نظام کمونیستی جایگزین خواهد شد که دولت «بیگانه‌شده» را پشت‌سر بگذارد و این مهم با انقلاب پرولتری به دست خواهد آمد. از اواسط دهه١٨٥٠، مارکس توجه و تمرکز خود را معطوف به تحلیل اقتصادی سرمایه‌داری کرد و پس از نوشتن چند دست‌نوشته منتشرشده و نشده، سرانجام جلد اول شاهکار خود «سرمایه» را در ١٨٦٧ منتشر کرد. از آن به‌ بعد مارکس به درآمیختن تئوری اقتصادی‌اش با مبارزه و تبلیغ سیاسی ادامه داد. مفسران همواره تفاوت‌هایی را بین مارکس و انگلس مطرح می‌کنند؛ بنابراین موضوع تفسیر مارکس هنوز هم گشوده است. با این اوصاف، جاناتان ولف همان‌طور‌که خود در مقدمه اعلام می‌کند روایت غالب مارکسیستی از مارکس و مارکس «انگلسی‌شده» را در فصول اول و به‌ویژه فصل دوم توضیح می‌دهد و در فصل نهایی به نقد خود از برخی مفاهیم از جمله ارزش اضافی و ماتریالیسم تاریخی می‌پردازد. نظریه تاریخ یکی از نقاط فلسفه مارکس است که ولف به نقد می‌کشد. نظریه تاریخ با این مدعا آغاز می‌شود که نیروهای تولید انسانی در سراسر تاریخ گرایش به رشد دارند و اینکه با پیش‌بردن یا بازداشتن آن رشد، اشکال مختلف جامعه ظهور و سقوط می‌کند. مارکس به‌طور مشخص‌تر مدعی شد زمانی خواهد رسید که سرمایه‌داری مانع رشد بیشتر نیروهای تولید خواهد شد و در نتیجه، به پایان راه خود خواهد رسید و جای خود را به کمونیسم خواهد داد. ولف می‌پرسد: «چرا سرمایه‌داری نباید تا ابد پایدار بماند و به آرامی خود را با نیروهای تولید رشد‌یابنده سازگار کند؟ استدلال مارکس که چنین امری به وقوع نخواهد پیوست مبتنی‌بر نرخ کاهنده سود و بحران‌های هرلحظه تشدید‌شونده سرمایه‌داری است. اما سرمایه‌داری تا‌به‌حال ثابت کرده که طوفان‌هایی را پشت‌سر گذاشته و از سویی، قانون نرخ کاهنده سود به ندرت ماندگار بوده است». نویسنده در این بخش از نقد خود توضیح بیشتری درباره قانون نرخ کاهنده سود که امروز نیز گریبانگیر نظام سرمایه‌داری است، نمی‌دهد. یکی دیگر از بخش‌های تفکر مارکسیستی که ولف نقد می‌کند جزمیت‌گرایی اقتصادی است. «در جهان واقعی با گروه‌هایی سروکار داریم که به دلایل گوناگون با یکدیگر در تضادند. نژاد، مذهب، ملیت و جنسیت همه موجد اختلافات و مبارزات بوده‌اند. پاسخ مارکسیست‌ها این است که همه دیگر مبارزات در اساس خود، ریشه و پایه اقتصادی دارند. اما این گفته در‌نهایت صرفا جزم‌گرایانه می‌نماید. چرا عوامل دیگر نباید به همان اندازه برای ما انسان‌ها مهم باشند؟». او در بخشی از مقدمه می‌نویسد: «ماركس به‌مثابه اندیشمندی خلاق، بسیار خوشبین، گاه بر خطا در استدلال‌ها و فرضیاتش‌ و اغلب به نحو عصبانی‌كننده‌ای دچار ابهام درباره مسائل كوچك و جزئیات، درباره ساماندهی جامعه كمتر چیزی برای گفتن به ما كنونی دارد. اما نقد وی از جامعه اواخر قرن نوزدهم حتی در این سال‌های آغازین قرن بیست‌و‌یكم از موضوعیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است».

كدام بخش از افكار کارل ماركس زنده و كدام‌یك مرده است؟ این پرسشی است كه جاناتان ولف در كتاب کوچک «چرا امروز مارکس را باید خواند» به آن پاسخ می‌گوید. از نظر ولف مارکس هنوز هم بهترین منتقد سرمایه‌داری است. وقتی که سرمایه‌داری تحت فشار است، عجیب نیست که مردم به مارکس روی بیاورند. وقتی کارهای مارکس را می‌خوانیم با بصیرتی عجیب مواجه و متوجه می‌شویم که او بسیار عمیق‌تر از هرکس دیگر در آن دوران و احتمالا تاکنون به عمق مسئله پی برده بود. حتی با وجود اینکه روزگار با اکنون متفاوت بود، بسیاری از چیزهایی که در نقد سرمایه‌داری گفته بود، هنوز پابرجاست. اما مارکس تعمدا راه‌حل دقیقی به ما نمی‌دهد. شاید به‌خاطر اینکه او تصور می‌کرد دانشمندی است که شاهد تغییرات تاریخ است و برعهده او نیست که آنچه را در پیش می‌آید، با جزئیات پیش‌بینی کند. در نتیجه، او فضایی برای سایرین پدید آورد تا این کار را از جانب او انجام دهند. آنها سعی کردند خوانش خود را از آنچه جامعه مارکسیستی بود، عرضه کنند. در فصل اول، نوشته‌های مارکس جوان را می‌خوانیم که عمدتا فلسفی‌تر و دارای بار سیاسی تندتری‌اند. نوشته‌های او در این دوران، موضوعات متنوعی را از جمله مذهب، فلسفه ماتریالیسم تاریخی، بیگانگی، پول و اعتبار، لیبرالیسم و آزادسازی شامل می‌شود. فقط بخش کوچکی از این نوشته‌ها در زمان حیات مارکس منتشر شد. بخش مهمی از نوشته‌های منتشرنشده که با عنوان‌های مختلفی مثل «دست‌نوشته‌های ١٨٤٤»، «دست‌نوشته‌های پاریس» و «دست‌نوشته‌های اقتصادی و فلسفی» خوانده می‌شوند آمیزه‌ای از یادداشت‌های خواندنی و تأملات بعدی مارکس‌اند که موضوعات مختلفی در آنها به بحث گذاشته می‌شود. یکی از این موضوعات دین است. دین هیچ‌گاه مسئله اصلی مارکس نبوده است و او هرگز پژوهش یا متن مستقلی که به دین پرداخته باشد، ننوشت. مباحث مارکس درخصوص دین، به صورت پراکنده در آثار گوناگونی نظیر «ایدئولوژی آلمانی»، «درباره مسئله یهود» و «نقد فلسفه حق هگل» و «تزهایی درباره فوئرباخ» طرح شده‌اند. ولف نیز این بخش را با نوشته‌های ابتدایی مارکس آغاز می‌کند که به دنبال بحث‌وجدل‌های هگلی‌های جوان درباره مذهب شکل گرفته بود. یکی دیگر از موضوعاتی که درباره دوران مارکس جوان در کتاب به آن پرداخته می‌شود، نقد موشكافانه او از لیبرالیسم است. مارکس تنها فرد از میان معاصران خود نبود که از سیستم وقت در آلمان انتقاد می‌کرد. به گفته مارکس، این سیستم هم به لحاظ سیاسی و هم اقتصادی عقب‌مانده بود و فقط در فلسفه سرآمد دیگران محسوب می‌شد. بنابراین نیاز به تغییرات بزرگ سیاسی و اقتصادی با اولویت اصلاحات سیاسی وجود داشت. زیرا افزون بر گرفتاری‌های مشترك با دیگر كشورهای پیشرفته دشواری‌های خاص خود را نیز داشت. آلمان‌ و به‌ویژه پروس، قوانین تبعیض‌آمیزی داشت كه درك آن حتی امروزه نیز برای بسیاری دشوار است. بیشترین بحثی كه پیرامون «مسئله یهود» مطرح بود از نظر یهودیان موضوع تبعیض‌های غیرقانونی بود و آنها نمی‌توانستند بدون نفی مذهب خود وارد شغل‌های معینی شوند. سرمایه‌داری از نظر مارکس جوان یک رژیم سراسر مملو از بیگانگی است که مذهب، دولت، کار، پول و روابط انسان را دربر می‌گیرد. آزادی سیاسی لیبرالی در تحلیل نهایی، اوضاع را از برخی جهات حتی بدتر هم می‌کند؛ اگرچه از بسیاری جهات پیشرفتی واقعی به شمار آید. سرمایه‌داری در دوره بسیار کوتاهی چنین ثروت انبوه مادی، معنوی و فرهنگی را انباشت کرده ولی نمی‌توانست چنین ثروتی را انباشت کند بدون اینکه در آن واحد نابرابری تولید کند. در فصل دوم به ایده‌هایی پرداخته می‌شود که انگلس در سخنرانی مشهور خود بر سر مزار مارکس به‌عنوان چکیده زندگی مارکس مطرح کرده بود؛ یعنی تحلیل اقتصادی مارکس و تئوری تاریخ او که شامل پیش‌بینی‌اش دایر بر لزوم پایان‌دادن به نظام سرمایه‌داری می‌شود. مارکس معتقد بود بالاخره جامعه موجود با یک نظام کمونیستی جایگزین خواهد شد که دولت «بیگانه‌شده» را پشت‌سر بگذارد و این مهم با انقلاب پرولتری به دست خواهد آمد. از اواسط دهه١٨٥٠، مارکس توجه و تمرکز خود را معطوف به تحلیل اقتصادی سرمایه‌داری کرد و پس از نوشتن چند دست‌نوشته منتشرشده و نشده، سرانجام جلد اول شاهکار خود «سرمایه» را در ١٨٦٧ منتشر کرد. از آن به‌ بعد مارکس به درآمیختن تئوری اقتصادی‌اش با مبارزه و تبلیغ سیاسی ادامه داد. مفسران همواره تفاوت‌هایی را بین مارکس و انگلس مطرح می‌کنند؛ بنابراین موضوع تفسیر مارکس هنوز هم گشوده است. با این اوصاف، جاناتان ولف همان‌طور‌که خود در مقدمه اعلام می‌کند روایت غالب مارکسیستی از مارکس و مارکس «انگلسی‌شده» را در فصول اول و به‌ویژه فصل دوم توضیح می‌دهد و در فصل نهایی به نقد خود از برخی مفاهیم از جمله ارزش اضافی و ماتریالیسم تاریخی می‌پردازد. نظریه تاریخ یکی از نقاط فلسفه مارکس است که ولف به نقد می‌کشد. نظریه تاریخ با این مدعا آغاز می‌شود که نیروهای تولید انسانی در سراسر تاریخ گرایش به رشد دارند و اینکه با پیش‌بردن یا بازداشتن آن رشد، اشکال مختلف جامعه ظهور و سقوط می‌کند. مارکس به‌طور مشخص‌تر مدعی شد زمانی خواهد رسید که سرمایه‌داری مانع رشد بیشتر نیروهای تولید خواهد شد و در نتیجه، به پایان راه خود خواهد رسید و جای خود را به کمونیسم خواهد داد. ولف می‌پرسد: «چرا سرمایه‌داری نباید تا ابد پایدار بماند و به آرامی خود را با نیروهای تولید رشد‌یابنده سازگار کند؟ استدلال مارکس که چنین امری به وقوع نخواهد پیوست مبتنی‌بر نرخ کاهنده سود و بحران‌های هرلحظه تشدید‌شونده سرمایه‌داری است. اما سرمایه‌داری تا‌به‌حال ثابت کرده که طوفان‌هایی را پشت‌سر گذاشته و از سویی، قانون نرخ کاهنده سود به ندرت ماندگار بوده است». نویسنده در این بخش از نقد خود توضیح بیشتری درباره قانون نرخ کاهنده سود که امروز نیز گریبانگیر نظام سرمایه‌داری است، نمی‌دهد. یکی دیگر از بخش‌های تفکر مارکسیستی که ولف نقد می‌کند جزمیت‌گرایی اقتصادی است. «در جهان واقعی با گروه‌هایی سروکار داریم که به دلایل گوناگون با یکدیگر در تضادند. نژاد، مذهب، ملیت و جنسیت همه موجد اختلافات و مبارزات بوده‌اند. پاسخ مارکسیست‌ها این است که همه دیگر مبارزات در اساس خود، ریشه و پایه اقتصادی دارند. اما این گفته در‌نهایت صرفا جزم‌گرایانه می‌نماید. چرا عوامل دیگر نباید به همان اندازه برای ما انسان‌ها مهم باشند؟». او در بخشی از مقدمه می‌نویسد: «ماركس به‌مثابه اندیشمندی خلاق، بسیار خوشبین، گاه بر خطا در استدلال‌ها و فرضیاتش‌ و اغلب به نحو عصبانی‌كننده‌ای دچار ابهام درباره مسائل كوچك و جزئیات، درباره ساماندهی جامعه كمتر چیزی برای گفتن به ما كنونی دارد. اما نقد وی از جامعه اواخر قرن نوزدهم حتی در این سال‌های آغازین قرن بیست‌و‌یكم از موضوعیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.