|

یادداشتی بر کتاب خاطرات حمیدرضا صدر

سفری دردناک از قیطریه تا اورنج کانتی

محمدعلی آرامی . متخصص مغز و اعصاب

کتاب خاطرات حمیدرضا صدر در مقایسه با نمونه‌های مشابه خود و از جمله کتاب «سه‌شنبه‌ها با موری»، نوشته‌ای ویژه است. نویسنده برخلاف بیشتر آثاری که قصد نمایش قدرت و توانایی ستایش‌برانگیز خود را در مقابل مرگ قریب‌الوقوع دارند، با صداقتی منحصربه‌فرد تمام ضعف‌ها و قوت‌های خود را با قلمی پر از احساس روی کاغذ می‌آورد. این صداقت است که اثر را از نوشته‌ای تکراری و کلیشه‌ای خارج می‌کند و موجب می‌شود خواننده یک‌نفس کتاب را تا پایان بخواند و نتواند بر زمین بگذارد. سرتاسر کتاب ستایش زندگی است. هیچ‌کسی را مورد خشم و عتاب قرار نمی‌دهد. از هیچ‌کس طلب‌کار نیست و بلکه گاه به کوتاهی‌هایی که کرده است، اشاره می‌کند. نگاهش به همه انسان‌ها مهرورزانه و انسان‌دوستانه است. کتاب سرشار از یادآوری خاطرات خوش گذشته است و دغدغه ازدست‌دادن خاطرات رهایش نمی‌کند و به زیبایی نشان می‌دهد که در آخرین روزها و هفته‌های زندگی تنها خاطرات را زندگی می‌کنیم و تنها بازسازی خاطرات خوش گذشته دل‌مشغولی ذهن ما خواهد بود و دلیل تداوم روزها. خاطرات با جزئیات مرور می‌شوند و تصاویر زیبایی را مقابل چشمان ما زنده می‌کنند. نحوه توصیف حال‌و‌هوای بازار تجریش قبل از عید نشان یک بیننده تیز سینما را با خود دارد، همو که تمام فیلم‌ها را با جزئیات دقیق می‌دیده است و با حافظه‌ای بی‌نظیر صحنه فیلمی را که ده‌ها سال پیش دیده بود، شرح می‌داد. جای‌جای لحظه‌های اواخر زندگی، از نام‌ها و صحنه‌های سینمایی و گاه فوتبالی پر است. روی تخت بیمارستان و عمل جراحی مغز، به یاد جک نیکلسون بازیگر نقش مک مورفی فیلم دیوانه‌ای از قفس پرید می‌افتد و فراموش نمی‌کند که بازی چلسی و لیورپول را به‌خاطر یک اقدام پزشکی نیمه‌تمام رها کرده و در اولین فرصت در پی نتیجه بازی است. درگیری مغزی او در اثر متاستاز تأثیری روی حافظه درخشانش نمی‌گذارد و این نشان از ذخیره مغزی خوب اوست. به‌خاطرسپردن عاشقانه خاطره‌هاست که آنها را چنین دیرپا و ماندگار می‌کند و او چون یک عاشق زندگی کرده و لحظه‌لحظه زندگی را با شور و اشتیاق زیسته است. افسوس که ناگهان نوشتن را رها می‌کند و گویی احساس می‌کند به پایان راه رسیده است و لحظه جداشدن از زندگی را، به زیبایی و سادگی خود مرگ توصیف می‌کند. اما براساس آنچه در بخش مؤخره کتاب توسط فرزندشان نوشته شده، نشان می‌دهد که آن همه شور انباشته چنان بر نومیدی غلبه می‌کند که یک سال و اندی دیگر را ناباورانه دوام می‌آورد.

فرصت کوتاه بود و سفر جانکاه بود
اما یگانه بود و هیچ کم نداشت.
به جان منت پذیرم و حق‌گزارم!
(چنین گفت بامدادِ خسته)*
* آخرین سطور شعر «در آستانه» شاملو

زندگی در تئاتر
شرق: «دو سر و یک کلاه» نام نمایش‌نامه‌ای کوتاه و دو شخصیتی از ژان ماری پی‌یم است که مدتی پیش با ترجمه محمدرضا خاکی در نشر مانیاهنر منتشر شده است. نویسنده کتاب نمایش‌نامه‌نویسی بلژیکی است که در سال 1944 متولد شده است. او در رشته ادبیات درس خوانده و دوره‌هایی را در انستیتوی مطالعات تئاتر در دانشگاه سوربن جدید گذرانده است. او تاکنون بیش از سی نمایش‌نامه نوشته که متن فرانسه آنها در بلژیک و فرانسه و سایر کشورهای فرانسه‌زبان منتشر شده و ترجمه‌های آنها در سایر کشورها هم به اجرا درآمده است. آن‌طور‌که خاکی هم در پیشگفتارش نوشته، ژان ماری پی‌یم نمایش‌نامه‌نویسی است که در بسیاری از آثارش برای درک مشکلات و مخاطرات صحنه، بازیگر، نمایش‌نامه‌نویس و سایر عرصه‌های هنر تئاتر، «ما را انداختن نگاهی متفاوت به زندگی در تئاتر دعوت می‌کند». «دو سر و یک کلاه» یکی از همین نمایش‌نامه‌ها است. در این نمایش، با دو برادر که هر دو بازیگر تئاتر هستند روبه‌روییم. یکی از آنها به ظاهر موفق است و پیشنهادهای متعددی برای کار دارد اما دیگری به‌عنوان بازیگری گوشه‌گیر و بداخلاق و غیرحرفه‌ای شناخته می‌شود اما از قضا او دیدگاه انتقادی زیادی درباره وضعیت تئاتر موجود دارد. او در یکی از دیالوگ‌هایش خطاب به برادرش می‌گوید: «ازشون متنفرم! می‌خوتم سر رو تنشون نباشه. یه کسی گفته بود: فرهنگ دشمن هنر واقعیه! دقیقا. دمش گرم. درست گفته! این آدمای با فرهنگ دشمنن، دشمن واقعی ما. طوری به طرف هنر می‌رن که انگاری دارن توالت تشریف می‌برن؛ ماشینی، مکانیکی، از روی شکم‌سیری. طوری به نمایش نگاه می‌کنن انگار ارث باباشون رو ازت می‌خوان...».

کتاب خاطرات حمیدرضا صدر در مقایسه با نمونه‌های مشابه خود و از جمله کتاب «سه‌شنبه‌ها با موری»، نوشته‌ای ویژه است. نویسنده برخلاف بیشتر آثاری که قصد نمایش قدرت و توانایی ستایش‌برانگیز خود را در مقابل مرگ قریب‌الوقوع دارند، با صداقتی منحصربه‌فرد تمام ضعف‌ها و قوت‌های خود را با قلمی پر از احساس روی کاغذ می‌آورد. این صداقت است که اثر را از نوشته‌ای تکراری و کلیشه‌ای خارج می‌کند و موجب می‌شود خواننده یک‌نفس کتاب را تا پایان بخواند و نتواند بر زمین بگذارد. سرتاسر کتاب ستایش زندگی است. هیچ‌کسی را مورد خشم و عتاب قرار نمی‌دهد. از هیچ‌کس طلب‌کار نیست و بلکه گاه به کوتاهی‌هایی که کرده است، اشاره می‌کند. نگاهش به همه انسان‌ها مهرورزانه و انسان‌دوستانه است. کتاب سرشار از یادآوری خاطرات خوش گذشته است و دغدغه ازدست‌دادن خاطرات رهایش نمی‌کند و به زیبایی نشان می‌دهد که در آخرین روزها و هفته‌های زندگی تنها خاطرات را زندگی می‌کنیم و تنها بازسازی خاطرات خوش گذشته دل‌مشغولی ذهن ما خواهد بود و دلیل تداوم روزها. خاطرات با جزئیات مرور می‌شوند و تصاویر زیبایی را مقابل چشمان ما زنده می‌کنند. نحوه توصیف حال‌و‌هوای بازار تجریش قبل از عید نشان یک بیننده تیز سینما را با خود دارد، همو که تمام فیلم‌ها را با جزئیات دقیق می‌دیده است و با حافظه‌ای بی‌نظیر صحنه فیلمی را که ده‌ها سال پیش دیده بود، شرح می‌داد. جای‌جای لحظه‌های اواخر زندگی، از نام‌ها و صحنه‌های سینمایی و گاه فوتبالی پر است. روی تخت بیمارستان و عمل جراحی مغز، به یاد جک نیکلسون بازیگر نقش مک مورفی فیلم دیوانه‌ای از قفس پرید می‌افتد و فراموش نمی‌کند که بازی چلسی و لیورپول را به‌خاطر یک اقدام پزشکی نیمه‌تمام رها کرده و در اولین فرصت در پی نتیجه بازی است. درگیری مغزی او در اثر متاستاز تأثیری روی حافظه درخشانش نمی‌گذارد و این نشان از ذخیره مغزی خوب اوست. به‌خاطرسپردن عاشقانه خاطره‌هاست که آنها را چنین دیرپا و ماندگار می‌کند و او چون یک عاشق زندگی کرده و لحظه‌لحظه زندگی را با شور و اشتیاق زیسته است. افسوس که ناگهان نوشتن را رها می‌کند و گویی احساس می‌کند به پایان راه رسیده است و لحظه جداشدن از زندگی را، به زیبایی و سادگی خود مرگ توصیف می‌کند. اما براساس آنچه در بخش مؤخره کتاب توسط فرزندشان نوشته شده، نشان می‌دهد که آن همه شور انباشته چنان بر نومیدی غلبه می‌کند که یک سال و اندی دیگر را ناباورانه دوام می‌آورد.

فرصت کوتاه بود و سفر جانکاه بود
اما یگانه بود و هیچ کم نداشت.
به جان منت پذیرم و حق‌گزارم!
(چنین گفت بامدادِ خسته)*
* آخرین سطور شعر «در آستانه» شاملو

زندگی در تئاتر
شرق: «دو سر و یک کلاه» نام نمایش‌نامه‌ای کوتاه و دو شخصیتی از ژان ماری پی‌یم است که مدتی پیش با ترجمه محمدرضا خاکی در نشر مانیاهنر منتشر شده است. نویسنده کتاب نمایش‌نامه‌نویسی بلژیکی است که در سال 1944 متولد شده است. او در رشته ادبیات درس خوانده و دوره‌هایی را در انستیتوی مطالعات تئاتر در دانشگاه سوربن جدید گذرانده است. او تاکنون بیش از سی نمایش‌نامه نوشته که متن فرانسه آنها در بلژیک و فرانسه و سایر کشورهای فرانسه‌زبان منتشر شده و ترجمه‌های آنها در سایر کشورها هم به اجرا درآمده است. آن‌طور‌که خاکی هم در پیشگفتارش نوشته، ژان ماری پی‌یم نمایش‌نامه‌نویسی است که در بسیاری از آثارش برای درک مشکلات و مخاطرات صحنه، بازیگر، نمایش‌نامه‌نویس و سایر عرصه‌های هنر تئاتر، «ما را انداختن نگاهی متفاوت به زندگی در تئاتر دعوت می‌کند». «دو سر و یک کلاه» یکی از همین نمایش‌نامه‌ها است. در این نمایش، با دو برادر که هر دو بازیگر تئاتر هستند روبه‌روییم. یکی از آنها به ظاهر موفق است و پیشنهادهای متعددی برای کار دارد اما دیگری به‌عنوان بازیگری گوشه‌گیر و بداخلاق و غیرحرفه‌ای شناخته می‌شود اما از قضا او دیدگاه انتقادی زیادی درباره وضعیت تئاتر موجود دارد. او در یکی از دیالوگ‌هایش خطاب به برادرش می‌گوید: «ازشون متنفرم! می‌خوتم سر رو تنشون نباشه. یه کسی گفته بود: فرهنگ دشمن هنر واقعیه! دقیقا. دمش گرم. درست گفته! این آدمای با فرهنگ دشمنن، دشمن واقعی ما. طوری به طرف هنر می‌رن که انگاری دارن توالت تشریف می‌برن؛ ماشینی، مکانیکی، از روی شکم‌سیری. طوری به نمایش نگاه می‌کنن انگار ارث باباشون رو ازت می‌خوان...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.