|

نگاهی به کتاب «صدای من را از خواستن می‌شنوید»

خیال برگشتن تو

ماهان سیارمنش

شاعر فرم را ایجاد می‌کند تا جهان را بفهمد. برای او حتی عمل به فهمیدن به روشی پیچیده خلق فرم است. شاعر هم با خلق تأثیرات خاصی خواننده را بین دو جهان رؤیایی و واقعی معلق نگه می‌دارد. به‌نوعی، با کمک از رازآمیزبودن یا نبودن فرمی که آفریده، مبادرت به ایجاد کنشی در خواننده می‌کند. «صدای من را از خواستن می‌شنوید» پنجمین مجموعه شعر آرش نصرت‌اللهی است. این مجموعه که با زبانی روایت‌محور سروده شده است، هم از تصویر برای بیان دنیایی بهره برده که در آن جنگ، قحطی، ترور، زیبایی و عشق با هم گرد آمده‌اند و هم هر دوی این موارد سعی دارند مانع دیگری شوند؛ چنان‌که گاهی شعری فقط تبدیل به‌نوعی بازخوانی حوادث تلویزیونی می‌شود و مخاطب با معیاری روبه‌رو نیست تا آن را از چیزی که در روزنامه‌ها می‌خواند متمایز کند. اما آیا می‌توان شعر را که داعیه شاعرانگی دارد تبدیل به بیانیه کرد؟

آیا می‌توان هم‌نوا با شلی گفت که شعر «ضبط بهترین و سعادتمندانه‌ترین لحظاتِ بهترین و سعادتمندترین ذهن‌هاست.» یا باید از آن دیدگاه گذشته شانه خالی کنیم و ظرفیت‌های جهان امروز را مدنظر قرار دهیم؟ آیا شاعر امروز می‌تواند مانند گذشته فقط از تخیل و احساس بگوید و به مسائل پیرامونش بی‌توجه باشد؟ اصلا چه رابطه‌ای می‌تواند میان زندگی یک شاعر و اثرش وجود داشته باشد؟ از آنجا که شاعر در این مجموعه خواسته دغدغه‌های امروزی جایی در شعرش داشته باشند، بر آن شده که تمام عناصر بیرونی را با یکدیگر پیوند بزند و اشعاری بنویسد که از ظرفیت‌های قابل‌قبولی برخوردارند و مانند یک بیانیه خشک و رسمی تلقی نمی‌شوند. البته این موضوع در همه موارد صادق نیست و گاهی‌اوقات شاعر فقط چیزهایی را گرد می‌آورد که لحظه شاعرانه‌ای در آنها مشهود نیست. چنان‌که در یکی از شعرها می‌بینیم، شاعر به برشمردن تاریخ بسنده کرده است. بااین‌حال شاعر در بیشتر موارد موفق عمل کرده و تصاویری آفریده که هم‌پای روایت پیش رفته است، جزئی از شعر شده و ذره‌ای از وظیفه خود سر باز نزده است؛ چنان‌که گویی ابتدا شاعر تصویر را در ذهن خود جان داده، بعد کلمات را برای بیان آن شکل داده است. «آهای تاریک! تاریک! تاریک!/ دیگر تو را شناخته شب/ دیده شب که در ریخته ریخته ریخته هرچه درخت، تبرهای تو پیش می‌روند/ پای بر خشّ و خشّ و خشّ برگ‌هایی که قلب‌شان دیگر نمی‌تپد/ لمس کرده شب، غمی را که محکم نگه داشته هوای تو را/ شنیده شب سکوت را که از همه‌جای تنهایی تن داده به تو، بیرون زده/ شنیده شب/ شناخته شب، دیگر تو را شناخته، تاریک!/ و آن بیشترین شب که ایستاده در برابر بیشترین تاریک، یلداست/ آن‌که موهایش را بافته بافته بافته از قهوه‌ای ایستاده در تنه‌ها و/ زردهای افتاده در پاییز، یلداست/ آن که همه رنگ‌ها را جمع کرده دور خود در برابر تنهایی/ آن که نشسته در دل دی، در دل من، یلداست/ شناختی تاریک؟! یلداست/ یلدا؛ مرزبان معنی مهر، معنی روز و هنوز/ و هنوز/ ما هنگام‌های روشنی داریم، تاریک!/ و هنوز/ چه‌قدر تنهایی تاریک! چه‌قدر تنها!».
از طرف دیگر شاعر با اینکه لحن و زبانی یکدست را در این مجموعه به کار برده است، اشعارش از لحن و زبانی قدرتمند برخوردارند؛ سعی کرده تصاویر گوناگونی بیافریند و روایت هم در ارائه‌ معنی شعر ناتوان عمل نمی‌کند. شعرها پُر از لحظاتی ویژه است که تکرار نمی‌شوند؛ بلکه هر بار در هیئتی تازه پدیدار می‌شوند. مانند «از خیال برگشتن تو، خیلی خون رفته است»، «دوستداشتن تو نه تیر می‌خورَد، نه پیر می‌شود، نه تمام»، «جای برگ‌های افتاده، زخم می‌شود روی شاخه‌ها»... شاعر به این طریق سعی کرده از بیان گزاره‌های بی‌سرانجام پرهیز کند و تصاویر گوناگونی ایجاد کند که ویژه خود اوست و ردپای کسی در آنها مشاهده نمی‌شود. ولی از آنجا که در این مجموعه تصاویر در بیشتر موارد به اتحاد می‌رسند، یعنی گاهی برای بیان اندیشه‌ای که شعر طلب می‌کند فرصت حضور پیدا می‌کنند و بااین‌حال که شاعر سعی کرده در تمام مجموعه از زبان روایی‌اش عدول نکند و خواننده را با لحن‌های متنوع سردرگم نسازد، چیزی که آشکار است، غلبه اندیشه بر تخیل است؛ تمام اشعار با ظرافت سروده شده‌اند؛ شاعر از نقطه آغاز و پایان به‌خوبی آگاه است و می‌داند آنچه روایت را می‌سازد، طرح و ضرباهنگ است.
«تو که از دریچه‌ها و دالان‌های دلم، رد شده‌ای/ برای‌شان از سردابه‌های دلم بگو/ از ردیف بشکه‌ها که پُراند از نگرانی، ردیف بشکه‌ها هکه پُراند از آغوش/ فقط، از آن چند بشکه که پر است از کلمه‌های برگشته از گلو، چیزی نگو/ و وانمود کن ندیده‌ای جای کلمه‌هاشان کف دلم، زخم شده/ اما بگو دیواری نیافته‌ای در دلم/ از آدم دلم بگو که پاسبان چراغ کوچکی‌ست در انتهای من/ از ته تلخ تاریکی بگو/ از ته تلخ تاریکی/ برای‌شان/ تکرار کن تکرار کن تکرار/ آنها حافظه خوبی ندارند!/ و مثل دری که لولاهایش را فراموش کرده باشد/ سال‌هاست بسته مانده‌اند».

شاعر فرم را ایجاد می‌کند تا جهان را بفهمد. برای او حتی عمل به فهمیدن به روشی پیچیده خلق فرم است. شاعر هم با خلق تأثیرات خاصی خواننده را بین دو جهان رؤیایی و واقعی معلق نگه می‌دارد. به‌نوعی، با کمک از رازآمیزبودن یا نبودن فرمی که آفریده، مبادرت به ایجاد کنشی در خواننده می‌کند. «صدای من را از خواستن می‌شنوید» پنجمین مجموعه شعر آرش نصرت‌اللهی است. این مجموعه که با زبانی روایت‌محور سروده شده است، هم از تصویر برای بیان دنیایی بهره برده که در آن جنگ، قحطی، ترور، زیبایی و عشق با هم گرد آمده‌اند و هم هر دوی این موارد سعی دارند مانع دیگری شوند؛ چنان‌که گاهی شعری فقط تبدیل به‌نوعی بازخوانی حوادث تلویزیونی می‌شود و مخاطب با معیاری روبه‌رو نیست تا آن را از چیزی که در روزنامه‌ها می‌خواند متمایز کند. اما آیا می‌توان شعر را که داعیه شاعرانگی دارد تبدیل به بیانیه کرد؟

آیا می‌توان هم‌نوا با شلی گفت که شعر «ضبط بهترین و سعادتمندانه‌ترین لحظاتِ بهترین و سعادتمندترین ذهن‌هاست.» یا باید از آن دیدگاه گذشته شانه خالی کنیم و ظرفیت‌های جهان امروز را مدنظر قرار دهیم؟ آیا شاعر امروز می‌تواند مانند گذشته فقط از تخیل و احساس بگوید و به مسائل پیرامونش بی‌توجه باشد؟ اصلا چه رابطه‌ای می‌تواند میان زندگی یک شاعر و اثرش وجود داشته باشد؟ از آنجا که شاعر در این مجموعه خواسته دغدغه‌های امروزی جایی در شعرش داشته باشند، بر آن شده که تمام عناصر بیرونی را با یکدیگر پیوند بزند و اشعاری بنویسد که از ظرفیت‌های قابل‌قبولی برخوردارند و مانند یک بیانیه خشک و رسمی تلقی نمی‌شوند. البته این موضوع در همه موارد صادق نیست و گاهی‌اوقات شاعر فقط چیزهایی را گرد می‌آورد که لحظه شاعرانه‌ای در آنها مشهود نیست. چنان‌که در یکی از شعرها می‌بینیم، شاعر به برشمردن تاریخ بسنده کرده است. بااین‌حال شاعر در بیشتر موارد موفق عمل کرده و تصاویری آفریده که هم‌پای روایت پیش رفته است، جزئی از شعر شده و ذره‌ای از وظیفه خود سر باز نزده است؛ چنان‌که گویی ابتدا شاعر تصویر را در ذهن خود جان داده، بعد کلمات را برای بیان آن شکل داده است. «آهای تاریک! تاریک! تاریک!/ دیگر تو را شناخته شب/ دیده شب که در ریخته ریخته ریخته هرچه درخت، تبرهای تو پیش می‌روند/ پای بر خشّ و خشّ و خشّ برگ‌هایی که قلب‌شان دیگر نمی‌تپد/ لمس کرده شب، غمی را که محکم نگه داشته هوای تو را/ شنیده شب سکوت را که از همه‌جای تنهایی تن داده به تو، بیرون زده/ شنیده شب/ شناخته شب، دیگر تو را شناخته، تاریک!/ و آن بیشترین شب که ایستاده در برابر بیشترین تاریک، یلداست/ آن‌که موهایش را بافته بافته بافته از قهوه‌ای ایستاده در تنه‌ها و/ زردهای افتاده در پاییز، یلداست/ آن که همه رنگ‌ها را جمع کرده دور خود در برابر تنهایی/ آن که نشسته در دل دی، در دل من، یلداست/ شناختی تاریک؟! یلداست/ یلدا؛ مرزبان معنی مهر، معنی روز و هنوز/ و هنوز/ ما هنگام‌های روشنی داریم، تاریک!/ و هنوز/ چه‌قدر تنهایی تاریک! چه‌قدر تنها!».
از طرف دیگر شاعر با اینکه لحن و زبانی یکدست را در این مجموعه به کار برده است، اشعارش از لحن و زبانی قدرتمند برخوردارند؛ سعی کرده تصاویر گوناگونی بیافریند و روایت هم در ارائه‌ معنی شعر ناتوان عمل نمی‌کند. شعرها پُر از لحظاتی ویژه است که تکرار نمی‌شوند؛ بلکه هر بار در هیئتی تازه پدیدار می‌شوند. مانند «از خیال برگشتن تو، خیلی خون رفته است»، «دوستداشتن تو نه تیر می‌خورَد، نه پیر می‌شود، نه تمام»، «جای برگ‌های افتاده، زخم می‌شود روی شاخه‌ها»... شاعر به این طریق سعی کرده از بیان گزاره‌های بی‌سرانجام پرهیز کند و تصاویر گوناگونی ایجاد کند که ویژه خود اوست و ردپای کسی در آنها مشاهده نمی‌شود. ولی از آنجا که در این مجموعه تصاویر در بیشتر موارد به اتحاد می‌رسند، یعنی گاهی برای بیان اندیشه‌ای که شعر طلب می‌کند فرصت حضور پیدا می‌کنند و بااین‌حال که شاعر سعی کرده در تمام مجموعه از زبان روایی‌اش عدول نکند و خواننده را با لحن‌های متنوع سردرگم نسازد، چیزی که آشکار است، غلبه اندیشه بر تخیل است؛ تمام اشعار با ظرافت سروده شده‌اند؛ شاعر از نقطه آغاز و پایان به‌خوبی آگاه است و می‌داند آنچه روایت را می‌سازد، طرح و ضرباهنگ است.
«تو که از دریچه‌ها و دالان‌های دلم، رد شده‌ای/ برای‌شان از سردابه‌های دلم بگو/ از ردیف بشکه‌ها که پُراند از نگرانی، ردیف بشکه‌ها هکه پُراند از آغوش/ فقط، از آن چند بشکه که پر است از کلمه‌های برگشته از گلو، چیزی نگو/ و وانمود کن ندیده‌ای جای کلمه‌هاشان کف دلم، زخم شده/ اما بگو دیواری نیافته‌ای در دلم/ از آدم دلم بگو که پاسبان چراغ کوچکی‌ست در انتهای من/ از ته تلخ تاریکی بگو/ از ته تلخ تاریکی/ برای‌شان/ تکرار کن تکرار کن تکرار/ آنها حافظه خوبی ندارند!/ و مثل دری که لولاهایش را فراموش کرده باشد/ سال‌هاست بسته مانده‌اند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.