|

خفته‌اند این مهربان همسایگانم...

حمیدرضا بسحاق استاد هنر دانشگاه تهران

بیمارم. کرونا امانم را بریده. مثل خیلی‌ها به این مرض دچار شده‌ام. نمی‌دانم زنده می‌مانم یا نه. خوابم نمی‌برد، تنم در کوره‌ تب می‌سوزد، سرم گیج می‌رود، هیچ کاری نمی‌توانم بکنم، بویایی و چشایی‌ام از کار افتاده و مثل یک تکه گوشت گوشه اتاقی افتاده‌ام و هاج‌و‌واج به دیوارهای محبسی که در آن حبس شده‌ام، می‌نگرم. یاد رمان‌هایی می‌افتم که خیلی وقت پیش خوانده بودم. نمی‌دانم چرا ناخودآگاه یاد آثار احمد محمود می‌افتم و بیش از همه «همسایه‌ها» و «زمین سوخته» را به خاطر می‌آورم. در ‌چند شب همسایه‌ها را دوباره می‌خوانم و زمین سوخته و داستان یک شهر را با تبی سوزان ورق می‌زنم.

احمد محمود نویسنده‌ای مکان‌محور است؛ او حتی زمان را هم با مکان نشان می‌دهد. خانه پدری او در اهواز محل بسیاری از رویدادهای داستانی اوست. با خود عهد می‌کنم به خوزستان که بروم اولین جایی که می‌روم دیدن خانه احمد محمود است. طاقت نمی‌آورم و با خود می‌گویم بهتر است نقد را به نسیه نفروشم و به‌طور مجازی خانه پدری او را ببینم، چون معلوم نیست زنده بمانم تا در واقعیت آن را ببینم. فیلمی از خانه او می‌بینم، مربوط به چند سال پیش است؛ گزارشگر گله می‌کند که چرا سازمان میراث فرهنگی هیچ اقدامی برای خرید خانه و تبدیل آن به موزه نمی‌کند. چند دقیقه بعد تیتری می‌بینم؛ بدترین و تلخ‌ترین عبارتی که در این چند سال اخیر دیده بودم: «خانه پدری احمد محمود، نویسنده سرشناس ایرانی در اهواز خراب شد»؛ «اهواز شهری بدون حافظه تاریخی/ خانه احمد محمود تخریب شد». بعد هم فیلمی از منزل ویران او می‌بینم. انگار ستون فقرات مرا با تیشه و کلنگ خرد کرده‌اند، قلبم می‌شکند، دلم به درد می‌آید، تبم بالا می‌رود و اشک می‌ریزم. گلویم خشک می‌شود، می‌خواهم بلند شوم و آبی بنوشم اما پاهایم سست شده و نای رفتن ندارد. سیگار برایم سم است و دو هفته است سیگار نکشیده‌ام اما آن شب یک پاکت سیگار می‌کشم و تاوانش را هم فردا پس می‌دهم. انگار نمرده بود و تازه خبر مرگ او را به من داده‌اند. به ناگاه یاد شعر «فریاد» اخوان ثالث می‌افتم.
خدای من در چه جامعه‌ای زندگی می‌کنیم. این خانه شخصیِ احمد محمود نبود که ویران شد، بخشی از میراث فرهنگی و ملی ما بود که نابود شد. در غرب‌ و به عبارتی در بلاد کفر، سگ‌دانی‌ها و اصطبل‌ها هم تخریب نمی‌شوند و ثبت ملی می‌شوند اما در اینجا منازل مفاخر ما دستی‌دستی از بین می‌روند.
من پژوهشگر و معلم فلسفه‌ام. هیچ‌یک از نویسندگان بزرگ را از نزدیک ندیده‌ام اما با کتاب‌های آنها زندگی کرده‌ام. من فلسفه واقعی را در آثار نویسندگانی مانند احمد محمود، دولت‌آبادی، گلشیری، هدایت، شاملو، ساعدی، جمال‌زاده، چوبک، دانشور، بزرگ علوی، میرصادقی و‌... یافته‌ام نه دانشکده‌های فلسفه. من به اندازه یک دانشگاه از کتاب‌های این نویسندگان آموخته‌ام و وام‌دار همه آنها هستم.
من به‌عنوان کسی که در خوزستان (آبادان) به دنیا آمده از مردم اهواز گله دارم. از اهالی باعشق محله سی‌متری که اتفاقا چند نفر از دوستانم هم ساکن آنجا هستند گله دارم که چرا مانع ویرانی این خانه نشدند؛ اگر ساکن آن محله بودم باید از روی نعش من می‌گذشتند تا خانه را خراب کنند. آخر چه بر سر ما آمده. من نمی‌دانم در کلان‌شهر اهواز و خوزستان یک سرمایه‌دار کتاب‌خوان و فرهیخته نبود این خانه را بخرد؟ اصلا چه می‌گویم؟ خُل شده‌ام؛ سرمایه‌دار با کتاب چه کار! کار آنها این است تا پول روی پول انبار کنند و بگذارند برای دیگری و ریق رحمت را سر بکشند و بروند. اگر این خانه حفظ می‌شد، آبرو و اعتباری برای محله و شهر و استان و کشور بود، هم به لحاظ مادی و هم به لحاظ معنوی.
از سازمان میراث فرهنگی هیچ گله‌ای ندارم. چون آنها وظیفه‌شان را خوب انجام دادند؛ وظیفه آنها این بود که دست روی دست هم بگذارند تا شهرداری که کارش بیشتر خراب‌کردن است تا آباد‌کردن خانه را خراب کند. برای سازمان میراث فرهنگی هزاران بار متأسفم. اگر قرار است میراث نویسندگان بزرگ ما حفظ نشود، پس فلسفه وجودی این سازمان‌ها و ارگان‌ها برای چیست. این سازمان فقط نام میراث فرهنگی را یدک می‌کشد. اصلا کدام میراث؛ بخش اعظمی از آن به تاراج رفته و مابقی‌اش هم تخریب شده یا دارد تخریب می‌شود. همان شبی که خبر را خواندم با یکی از دانشجویانم که از مسئولان میراث فرهنگی کل کشور بود، تماس گرفتم و گله کردم و هر‌چه از دهانم درآمد گفتم. صبوری کرد و حرمت مرا نگه داشت و به من گفت استاد با خانه حسین منزوی در زنجان و خانه مادری هوشنگ ابتهاج در رشت و‌... هم همین کار را کردند. کاری از دست من و امثال من ساخته نیست. گفت می‌گویند این خانه‌ها و بناها واجد ارزش معماری و ساختاری نیستند. می‌گویم آخر در ثبت یک بنا نباید ارزشِ معماری یا ساختاری ملاک اصلی باشد، مهم «مکان-رویداد» است. مکان رویدادها، تولدها و وقایع تاریخی ملاک بهتری برای ثبت ملی یک اثرند. در همه‌جای دنیا، بسیاری از اماکنی که ثبت ملی شده‌اند، فقط یک اثر هنری یا ادبی ظرف مدت کوتاهی در آنجا خلق شده و همین برای ماندگار‌شدنشان کافی بوده است.
به خودم دلداری می‌دهم و می‌گویم یاد و خاطره بزرگانی مانند محمود هرگز از ذهن‌ها محو نمی‌شود. خشت‌خشت این خانه در خاطر خوانندگان چیده شده و هیچ بولدوزری نمی‌تواند آن را نیست و نابود کند. حتی اگر کتاب‌های او هم خمیر شود، جاودان خواهند ماند. میراث فقط به سنگ و آجر و کلوخ نیست. اگر ایوان مدائن ویران شد، خاقانی‌ای بود تا با دیدن همین ویرانه‌ها در قصیده‌اش شکوه و عظمت آن را جاودانه کند. میراث اصلا مادی نیست. هیچ فرد مؤمنی به خاطر گنبدهای طلایی و چلچراغ‌ها و‌... به اماکن مقدس نمی‌رود، مهم معنویت درونِ آنهاست. بسیاری از آثار ادبی از بین رفته‌اند‌ اما سینه به سینه نقل شده‌اند تا افرادی مانند هومر و فردوسی آنها را با کلمات جاودان کنند؛ پیندارِ شاعر چه خوب گفت که عمر واژه‌ها و کلمات از عمر اعمال و کردار آدمی [و صدالبته بناها] بیشتر است. امثال احمد محمود تأثیر خودشان را گذاشته‌اند و دور نیست جوانی آثار او را بخواند و اثری خلق کند به شکوه و بلندی همسایه‌ها و درخت انجیر معابد.
احمد محمود عزیز چند کلامی هم به تو می‌نویسم و مطلبم را به پایان می‌برم و یقین دارم روح بزرگت شاهد ماجراست. احمد عزیز این سطور را با اشک می‌نگارم. می‌دانم دلخوری. حرمت برادر شهیدت را هم نگه نداشتند و خانه‌ای که بوی این شهید بزرگوار را می‌داد و آثار و نشانه‌های او را در خود داشت، ویران کردند. به آن درخت بزرگ و کهنسال کُنار که هم‌سن تو بود و برای مردم آن دیار درختی مقدس است، رحم نکردند و آن را بریدند. در خیال خود خانه‌ای می‌سازم با آن اتاق‌های گونه‌گون، آن حوض، درخت کنار، درست همان‌طور‌که وصفش کردی؛ خانه‌ای که هیچ بیل و کلنگ و تیشه‌ای قادر به تخریبش نیست و همواره جاودان و مانا خواهند ماند. هر‌چند فریاد به جایی نمی‌رسد‌ اما فریاد مالِ زدن است؛ یغمای جَندقی چه خوب گفته است:
ما خراب غم و خُم‌خانه ز می ‌آباد است
ناصح از باده سخن کن که نصیحت باد است
گوش اگر گوشِ تو و ناله اگر ناله من
آنچه البته به جایی نرسد فریاد است.

بیمارم. کرونا امانم را بریده. مثل خیلی‌ها به این مرض دچار شده‌ام. نمی‌دانم زنده می‌مانم یا نه. خوابم نمی‌برد، تنم در کوره‌ تب می‌سوزد، سرم گیج می‌رود، هیچ کاری نمی‌توانم بکنم، بویایی و چشایی‌ام از کار افتاده و مثل یک تکه گوشت گوشه اتاقی افتاده‌ام و هاج‌و‌واج به دیوارهای محبسی که در آن حبس شده‌ام، می‌نگرم. یاد رمان‌هایی می‌افتم که خیلی وقت پیش خوانده بودم. نمی‌دانم چرا ناخودآگاه یاد آثار احمد محمود می‌افتم و بیش از همه «همسایه‌ها» و «زمین سوخته» را به خاطر می‌آورم. در ‌چند شب همسایه‌ها را دوباره می‌خوانم و زمین سوخته و داستان یک شهر را با تبی سوزان ورق می‌زنم.

احمد محمود نویسنده‌ای مکان‌محور است؛ او حتی زمان را هم با مکان نشان می‌دهد. خانه پدری او در اهواز محل بسیاری از رویدادهای داستانی اوست. با خود عهد می‌کنم به خوزستان که بروم اولین جایی که می‌روم دیدن خانه احمد محمود است. طاقت نمی‌آورم و با خود می‌گویم بهتر است نقد را به نسیه نفروشم و به‌طور مجازی خانه پدری او را ببینم، چون معلوم نیست زنده بمانم تا در واقعیت آن را ببینم. فیلمی از خانه او می‌بینم، مربوط به چند سال پیش است؛ گزارشگر گله می‌کند که چرا سازمان میراث فرهنگی هیچ اقدامی برای خرید خانه و تبدیل آن به موزه نمی‌کند. چند دقیقه بعد تیتری می‌بینم؛ بدترین و تلخ‌ترین عبارتی که در این چند سال اخیر دیده بودم: «خانه پدری احمد محمود، نویسنده سرشناس ایرانی در اهواز خراب شد»؛ «اهواز شهری بدون حافظه تاریخی/ خانه احمد محمود تخریب شد». بعد هم فیلمی از منزل ویران او می‌بینم. انگار ستون فقرات مرا با تیشه و کلنگ خرد کرده‌اند، قلبم می‌شکند، دلم به درد می‌آید، تبم بالا می‌رود و اشک می‌ریزم. گلویم خشک می‌شود، می‌خواهم بلند شوم و آبی بنوشم اما پاهایم سست شده و نای رفتن ندارد. سیگار برایم سم است و دو هفته است سیگار نکشیده‌ام اما آن شب یک پاکت سیگار می‌کشم و تاوانش را هم فردا پس می‌دهم. انگار نمرده بود و تازه خبر مرگ او را به من داده‌اند. به ناگاه یاد شعر «فریاد» اخوان ثالث می‌افتم.
خدای من در چه جامعه‌ای زندگی می‌کنیم. این خانه شخصیِ احمد محمود نبود که ویران شد، بخشی از میراث فرهنگی و ملی ما بود که نابود شد. در غرب‌ و به عبارتی در بلاد کفر، سگ‌دانی‌ها و اصطبل‌ها هم تخریب نمی‌شوند و ثبت ملی می‌شوند اما در اینجا منازل مفاخر ما دستی‌دستی از بین می‌روند.
من پژوهشگر و معلم فلسفه‌ام. هیچ‌یک از نویسندگان بزرگ را از نزدیک ندیده‌ام اما با کتاب‌های آنها زندگی کرده‌ام. من فلسفه واقعی را در آثار نویسندگانی مانند احمد محمود، دولت‌آبادی، گلشیری، هدایت، شاملو، ساعدی، جمال‌زاده، چوبک، دانشور، بزرگ علوی، میرصادقی و‌... یافته‌ام نه دانشکده‌های فلسفه. من به اندازه یک دانشگاه از کتاب‌های این نویسندگان آموخته‌ام و وام‌دار همه آنها هستم.
من به‌عنوان کسی که در خوزستان (آبادان) به دنیا آمده از مردم اهواز گله دارم. از اهالی باعشق محله سی‌متری که اتفاقا چند نفر از دوستانم هم ساکن آنجا هستند گله دارم که چرا مانع ویرانی این خانه نشدند؛ اگر ساکن آن محله بودم باید از روی نعش من می‌گذشتند تا خانه را خراب کنند. آخر چه بر سر ما آمده. من نمی‌دانم در کلان‌شهر اهواز و خوزستان یک سرمایه‌دار کتاب‌خوان و فرهیخته نبود این خانه را بخرد؟ اصلا چه می‌گویم؟ خُل شده‌ام؛ سرمایه‌دار با کتاب چه کار! کار آنها این است تا پول روی پول انبار کنند و بگذارند برای دیگری و ریق رحمت را سر بکشند و بروند. اگر این خانه حفظ می‌شد، آبرو و اعتباری برای محله و شهر و استان و کشور بود، هم به لحاظ مادی و هم به لحاظ معنوی.
از سازمان میراث فرهنگی هیچ گله‌ای ندارم. چون آنها وظیفه‌شان را خوب انجام دادند؛ وظیفه آنها این بود که دست روی دست هم بگذارند تا شهرداری که کارش بیشتر خراب‌کردن است تا آباد‌کردن خانه را خراب کند. برای سازمان میراث فرهنگی هزاران بار متأسفم. اگر قرار است میراث نویسندگان بزرگ ما حفظ نشود، پس فلسفه وجودی این سازمان‌ها و ارگان‌ها برای چیست. این سازمان فقط نام میراث فرهنگی را یدک می‌کشد. اصلا کدام میراث؛ بخش اعظمی از آن به تاراج رفته و مابقی‌اش هم تخریب شده یا دارد تخریب می‌شود. همان شبی که خبر را خواندم با یکی از دانشجویانم که از مسئولان میراث فرهنگی کل کشور بود، تماس گرفتم و گله کردم و هر‌چه از دهانم درآمد گفتم. صبوری کرد و حرمت مرا نگه داشت و به من گفت استاد با خانه حسین منزوی در زنجان و خانه مادری هوشنگ ابتهاج در رشت و‌... هم همین کار را کردند. کاری از دست من و امثال من ساخته نیست. گفت می‌گویند این خانه‌ها و بناها واجد ارزش معماری و ساختاری نیستند. می‌گویم آخر در ثبت یک بنا نباید ارزشِ معماری یا ساختاری ملاک اصلی باشد، مهم «مکان-رویداد» است. مکان رویدادها، تولدها و وقایع تاریخی ملاک بهتری برای ثبت ملی یک اثرند. در همه‌جای دنیا، بسیاری از اماکنی که ثبت ملی شده‌اند، فقط یک اثر هنری یا ادبی ظرف مدت کوتاهی در آنجا خلق شده و همین برای ماندگار‌شدنشان کافی بوده است.
به خودم دلداری می‌دهم و می‌گویم یاد و خاطره بزرگانی مانند محمود هرگز از ذهن‌ها محو نمی‌شود. خشت‌خشت این خانه در خاطر خوانندگان چیده شده و هیچ بولدوزری نمی‌تواند آن را نیست و نابود کند. حتی اگر کتاب‌های او هم خمیر شود، جاودان خواهند ماند. میراث فقط به سنگ و آجر و کلوخ نیست. اگر ایوان مدائن ویران شد، خاقانی‌ای بود تا با دیدن همین ویرانه‌ها در قصیده‌اش شکوه و عظمت آن را جاودانه کند. میراث اصلا مادی نیست. هیچ فرد مؤمنی به خاطر گنبدهای طلایی و چلچراغ‌ها و‌... به اماکن مقدس نمی‌رود، مهم معنویت درونِ آنهاست. بسیاری از آثار ادبی از بین رفته‌اند‌ اما سینه به سینه نقل شده‌اند تا افرادی مانند هومر و فردوسی آنها را با کلمات جاودان کنند؛ پیندارِ شاعر چه خوب گفت که عمر واژه‌ها و کلمات از عمر اعمال و کردار آدمی [و صدالبته بناها] بیشتر است. امثال احمد محمود تأثیر خودشان را گذاشته‌اند و دور نیست جوانی آثار او را بخواند و اثری خلق کند به شکوه و بلندی همسایه‌ها و درخت انجیر معابد.
احمد محمود عزیز چند کلامی هم به تو می‌نویسم و مطلبم را به پایان می‌برم و یقین دارم روح بزرگت شاهد ماجراست. احمد عزیز این سطور را با اشک می‌نگارم. می‌دانم دلخوری. حرمت برادر شهیدت را هم نگه نداشتند و خانه‌ای که بوی این شهید بزرگوار را می‌داد و آثار و نشانه‌های او را در خود داشت، ویران کردند. به آن درخت بزرگ و کهنسال کُنار که هم‌سن تو بود و برای مردم آن دیار درختی مقدس است، رحم نکردند و آن را بریدند. در خیال خود خانه‌ای می‌سازم با آن اتاق‌های گونه‌گون، آن حوض، درخت کنار، درست همان‌طور‌که وصفش کردی؛ خانه‌ای که هیچ بیل و کلنگ و تیشه‌ای قادر به تخریبش نیست و همواره جاودان و مانا خواهند ماند. هر‌چند فریاد به جایی نمی‌رسد‌ اما فریاد مالِ زدن است؛ یغمای جَندقی چه خوب گفته است:
ما خراب غم و خُم‌خانه ز می ‌آباد است
ناصح از باده سخن کن که نصیحت باد است
گوش اگر گوشِ تو و ناله اگر ناله من
آنچه البته به جایی نرسد فریاد است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.