چین از خاورمیانه چه میخواهد
تا پیش از رویکارآمدن شی جینپینگ، بهعنوان رئیسجمهوری چین در سال 2012، راهبرد این کشور درقبال منطقه خاورمیانه راهبردی مبتنی بر نیازمندیهای گسترده این کشور به منابع انرژی با توجه به موقعیت چین بهعنوان کشوری درحالتوسعه بود؛ رابطهای یکجانبه که در یک طرف آن دولتهای عربی این منطقه بهعنوان تأمینکنندگان انرژی چین قرار داشتند و در طرف دیگر آن چین بهعنوان خریدار انرژی قرار داشت. در سالهای اخیر چین فارغ از مباحث مرتبط با منابع انرژی منطقه، در چارچوب ابتکارات اتصال منطقهای خود مانند ابتکار یک کمربند یک جاده و ابتکار راه ابریشم دریایی تلاش دارد تا خاورمیانه را وارد ابتکارات موردنظر خود کند. دراینمیان موقعیت راهبردی کشورهای این منطقه و اراده سیاسی رهبران این کشورها برای گسترش روابط با قدرتهای بزرگ و بهرهبرداری از این موقعیت در جهت بالابردن جایگاه و منزلت منطقهای و بینالمللی خود نقشی تسهیلکننده برای حضور قدرتهایی مانند چین در منطقه داشته است.
۱-انرژی: گسترش سریع نیازهای چین بـه نفت و گاز طبیعی نشاندهنده عملکرد اقتصادی خیرهكننده این كشور از یک سو و كمبود منابع داخلی اثباتشده نفت و گاز از سوی دیگر اسـت. دیپلماسی انرژی فعال و كنشگرانه پكن در پی پایهریزی پیوندهای نزدیكتر بـا صادركنندگان اصلی نفت و گاز از طریق یک برنامه گسترده ملاقاتهای دوجانبه و همكاریهای مالی و اقتصادی برای گسترش تجارت و قراردادهای نظامی بسیار بزرگ است. در واقع دیپلماسی منابع در چین شامل متنوعسازی منابع عرضهكننده انرژی، گسترش روابط دوجانبه با كشورهای تولیدكننده، تشویق شركتهای نفتی داخلی به سرمایهگذاری در ورای مرزها و بالاخره ایجاد اتحادهای راهبردی برای همكاری در زمینه حفظ امنیت و توسعه منابع انرژی در نقاط مختلف جهان بوده است. کانون اصلی این تلاش دیپلماتیک، خاورمیانه است اما اهمیت استراژیک انرژی خاورمیانه برای چین فقط به منابع نفتی این منطقه خلاصه نمیشود بلكه ذخـایر عظیم گازی این حوزه را نیز دربر میگیرد.
۲-منافع نظامی: چین یکی از عمدهترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان سلاح در جهان است. کشورهای خاورمیانه نیز با توجه به ثروتهای کلان نفتی خود همواره از بزرگترین واردکنندگان سلاح بودهاند. حضور ایران و کشورهای عربی عضو شورای همکاری در این منطقه که مناسبات ویژهای داشته و گاه برداشت تهدید جدی نسبت به یکدیگر دارند، خاورمیانه را منطقهای مطلوب برای پیشبرد استراتژی نظامی و اقتصادی چین بهطور همزمان میکند.
۳-منافع سیاسی: حضور آمریکا بهعنوان رقیب چین در خاورمیانه و تأثیرگذاری ایالات متحده بر روندهای امنیتی این منطقه، سبب شده تا پكن دریابد در صورت غفلت از خاورمیانه، قادر به نقشآفرینی فعال در مقابل آمریکا نخواهد بود. از سوی دیگر پس از آنکه ایالات متحده عمق استراتژیک خود را تا نزدیک مرزهای چین گسترش داد، حضور در خاورمیانه بهعنوان یکی از مناطق حیاتی برای آمریکا انتخابی هوشمندانه برای رهبران چین بود. علاوه بر رقابت با آمریکا، حمایت از نقشآفرینی روسیه نیز از دیگر دلایل حضور چین در خاورمیانه به حساب میآید.
۴-منافع تجاری-اقتصادی: رابطه چین و خاورمیانه یکسویه نیست. چین از طرفی واردکننده بزرگ انرژی از منطقه و از طرف دیگر صادرکننده بزرگ سرمایه، کالا و تکنولوژی به منطقه است. اقتصاد چین و کشورهای منطقه بهشدت مکمل یکدیگر هستند. کشورهای این منطقه بازارهای بزرگی دارند و از سوی دیگر به دلیل جمعیت محدود بسیاری از کشورهای عضو شورای همکاری، چین حتی میتواند به این منطقه نیروی کار صادر کند. بهعلاوه، کشورهای عضو شورای همکاری، کشورهای ثروتمندی هستند و به دلیل درآمدهای نفتی قابلیت سرمایهگذاری با مقادیر قابلتوجهی را در چین دارند.
۵-ابتکار یک کمربند یک جاده: این طرح شامل دو مسیر تجاری «کمربند اقتصادی راه ابریشم» و «راه ابریشم دریایی» است. «کمربند اقتصادی راه ابریشم» در مسیر باستانی راه ابریشم چین را از طریق آسیای مرکزی، روسیه و خاورمیانه به اروپا متصل میکند. «راه ابریشم دریایی»، چین را از طریق دریا به جنوب شرق آسیا و آفریقا مرتبط میکند. این طرح توسط، شی جینپینگ در سال 2013 ارائه شد. پشتوانه این طرح قدرت صنعتی اقتصاد چین و توان سرمایهگذاری آن است. این طرح میتواند به همراه قدرت نظامی چین، به هژمونی این کشور در آسیای شرقی بینجامد و در نهایت با تفوق بر مسیرهای تجاری خشکی و آبی اوراسیا، چین را بهسوی قدرت برتر در اقتصاد جهانی رهنمون کند.
پیامدهای حضور چین
چین بهعنوان یک بازیگر نسبتا جدید در خاورمیانه، نه سابقه استعماری و نه مانند آمریکا سیاستهای ستیزهجویانه دارد. همچنین چین بازار بزرگی است که جذابیتهای فراوانی برای سرمایهگذاران خاورمیانه دارد. درخصوص تأمین امنیت خاورمیانه، چین روی سیاستها و اقدامات آمریکا حساب میکند و نگران مواردی است که سخن از کمشدن مسئولیتهای آمریکا در خاورمیانه در میان باشد. چین با یارگیری، عملا فضای موازنه نرم با آمریکا را مهیا میکند. در واقع رویکرد چین با آمریکا، تعامل و همکاری ولی در نهایت ایجاد فضا برای موازنه نرم با آمریکاست.
تا پیش از رویکارآمدن شی جینپینگ، بهعنوان رئیسجمهوری چین در سال 2012، راهبرد این کشور درقبال منطقه خاورمیانه راهبردی مبتنی بر نیازمندیهای گسترده این کشور به منابع انرژی با توجه به موقعیت چین بهعنوان کشوری درحالتوسعه بود؛ رابطهای یکجانبه که در یک طرف آن دولتهای عربی این منطقه بهعنوان تأمینکنندگان انرژی چین قرار داشتند و در طرف دیگر آن چین بهعنوان خریدار انرژی قرار داشت. در سالهای اخیر چین فارغ از مباحث مرتبط با منابع انرژی منطقه، در چارچوب ابتکارات اتصال منطقهای خود مانند ابتکار یک کمربند یک جاده و ابتکار راه ابریشم دریایی تلاش دارد تا خاورمیانه را وارد ابتکارات موردنظر خود کند. دراینمیان موقعیت راهبردی کشورهای این منطقه و اراده سیاسی رهبران این کشورها برای گسترش روابط با قدرتهای بزرگ و بهرهبرداری از این موقعیت در جهت بالابردن جایگاه و منزلت منطقهای و بینالمللی خود نقشی تسهیلکننده برای حضور قدرتهایی مانند چین در منطقه داشته است.
۱-انرژی: گسترش سریع نیازهای چین بـه نفت و گاز طبیعی نشاندهنده عملکرد اقتصادی خیرهكننده این كشور از یک سو و كمبود منابع داخلی اثباتشده نفت و گاز از سوی دیگر اسـت. دیپلماسی انرژی فعال و كنشگرانه پكن در پی پایهریزی پیوندهای نزدیكتر بـا صادركنندگان اصلی نفت و گاز از طریق یک برنامه گسترده ملاقاتهای دوجانبه و همكاریهای مالی و اقتصادی برای گسترش تجارت و قراردادهای نظامی بسیار بزرگ است. در واقع دیپلماسی منابع در چین شامل متنوعسازی منابع عرضهكننده انرژی، گسترش روابط دوجانبه با كشورهای تولیدكننده، تشویق شركتهای نفتی داخلی به سرمایهگذاری در ورای مرزها و بالاخره ایجاد اتحادهای راهبردی برای همكاری در زمینه حفظ امنیت و توسعه منابع انرژی در نقاط مختلف جهان بوده است. کانون اصلی این تلاش دیپلماتیک، خاورمیانه است اما اهمیت استراژیک انرژی خاورمیانه برای چین فقط به منابع نفتی این منطقه خلاصه نمیشود بلكه ذخـایر عظیم گازی این حوزه را نیز دربر میگیرد.
۲-منافع نظامی: چین یکی از عمدهترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان سلاح در جهان است. کشورهای خاورمیانه نیز با توجه به ثروتهای کلان نفتی خود همواره از بزرگترین واردکنندگان سلاح بودهاند. حضور ایران و کشورهای عربی عضو شورای همکاری در این منطقه که مناسبات ویژهای داشته و گاه برداشت تهدید جدی نسبت به یکدیگر دارند، خاورمیانه را منطقهای مطلوب برای پیشبرد استراتژی نظامی و اقتصادی چین بهطور همزمان میکند.
۳-منافع سیاسی: حضور آمریکا بهعنوان رقیب چین در خاورمیانه و تأثیرگذاری ایالات متحده بر روندهای امنیتی این منطقه، سبب شده تا پكن دریابد در صورت غفلت از خاورمیانه، قادر به نقشآفرینی فعال در مقابل آمریکا نخواهد بود. از سوی دیگر پس از آنکه ایالات متحده عمق استراتژیک خود را تا نزدیک مرزهای چین گسترش داد، حضور در خاورمیانه بهعنوان یکی از مناطق حیاتی برای آمریکا انتخابی هوشمندانه برای رهبران چین بود. علاوه بر رقابت با آمریکا، حمایت از نقشآفرینی روسیه نیز از دیگر دلایل حضور چین در خاورمیانه به حساب میآید.
۴-منافع تجاری-اقتصادی: رابطه چین و خاورمیانه یکسویه نیست. چین از طرفی واردکننده بزرگ انرژی از منطقه و از طرف دیگر صادرکننده بزرگ سرمایه، کالا و تکنولوژی به منطقه است. اقتصاد چین و کشورهای منطقه بهشدت مکمل یکدیگر هستند. کشورهای این منطقه بازارهای بزرگی دارند و از سوی دیگر به دلیل جمعیت محدود بسیاری از کشورهای عضو شورای همکاری، چین حتی میتواند به این منطقه نیروی کار صادر کند. بهعلاوه، کشورهای عضو شورای همکاری، کشورهای ثروتمندی هستند و به دلیل درآمدهای نفتی قابلیت سرمایهگذاری با مقادیر قابلتوجهی را در چین دارند.
۵-ابتکار یک کمربند یک جاده: این طرح شامل دو مسیر تجاری «کمربند اقتصادی راه ابریشم» و «راه ابریشم دریایی» است. «کمربند اقتصادی راه ابریشم» در مسیر باستانی راه ابریشم چین را از طریق آسیای مرکزی، روسیه و خاورمیانه به اروپا متصل میکند. «راه ابریشم دریایی»، چین را از طریق دریا به جنوب شرق آسیا و آفریقا مرتبط میکند. این طرح توسط، شی جینپینگ در سال 2013 ارائه شد. پشتوانه این طرح قدرت صنعتی اقتصاد چین و توان سرمایهگذاری آن است. این طرح میتواند به همراه قدرت نظامی چین، به هژمونی این کشور در آسیای شرقی بینجامد و در نهایت با تفوق بر مسیرهای تجاری خشکی و آبی اوراسیا، چین را بهسوی قدرت برتر در اقتصاد جهانی رهنمون کند.
پیامدهای حضور چین
چین بهعنوان یک بازیگر نسبتا جدید در خاورمیانه، نه سابقه استعماری و نه مانند آمریکا سیاستهای ستیزهجویانه دارد. همچنین چین بازار بزرگی است که جذابیتهای فراوانی برای سرمایهگذاران خاورمیانه دارد. درخصوص تأمین امنیت خاورمیانه، چین روی سیاستها و اقدامات آمریکا حساب میکند و نگران مواردی است که سخن از کمشدن مسئولیتهای آمریکا در خاورمیانه در میان باشد. چین با یارگیری، عملا فضای موازنه نرم با آمریکا را مهیا میکند. در واقع رویکرد چین با آمریکا، تعامل و همکاری ولی در نهایت ایجاد فضا برای موازنه نرم با آمریکاست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.