|

ضرورت تداوم فرهنگ‌ها یا عدم آن در گرافیک معاصر-5

ناصر نصیری. طراح گرافیک، مدرس دانشگاه

برای دستیابی به اندیشه‌ها، عقاید و احوال مردمان پیشاتاریخ مهم‌ترین منابع شاید نقوش روی سفالینه‌ها و مواردی نظیر آن باشد. ساخت ظروف سفالی در تمدن ایران باستان و مهم‌تر از آن منقوش‌کردن آنها را با احتمالی بسیار نزدیک به یقین می‌توان به ایرانیان نسبت داد، چراکه تاکنون نظیر این آثار در تمدن‌ها و مراکز باستانی دیگر کشف نشده یا هنوز به دست نیامده است یا در مقام قیاس جایگاه چندانی پیدا نکرده‌اند. با بررسی آثار باقی‌مانده تمدن قبل از تاریخ به نظر می‌رسد نقاشی روی اشیا از هزاره چهارم قبل از میلاد معمول شده است. ظروف سفالی این دوارن با حساسیت بسیار و دقت فراوان ساخته شده‌اند و هم‌زمان که جنبه کارکردی آنها از نظر شکل و فرم مد نظر بوده سعی شده از طبیعت الهام گرفته باشند. نمونه‌هایی از این ظروف به رنگ‌های قرمز آجری، نخودی و خاكستری در نقاطی مانند تپه سیلك كاشان، تپه حصار دامغان، تپه گیان نهاوند، تل با كون نزدیك تخت جمشید، شوش و تقریبا تمام نواحی ایران یافت شده‌اند. در اجرای این نقوش روی سفالینه مناطق مختلف اگرچه به‌نوعی می‌توان شاهد وحدت در تکنیک یا مواد مورد استفاده بود، ولی هم‌زمان شاهد تفاوت‌هایی نیز هستیم که می‌تواند مبین باورها، مهارت‌ها و نگاه متفاوت به پیرامون مردمان نواحی مختلف باشد. در مجموع می‌توان نقوش روی سفالینه‌ها را به چند دسته کلی طبقه‌بندی کرد. خطوط ساده - خطوط متقاطع - اشکال هندسی - نقوش حیوانات - خورشید و ماه - نقوش شبیه پرنده - نقوش انسانی.

استفاده از خطوط ساده برای تقسیم‌بندی، حاشیه‌سازی و تزئین درون نقوش و البته به‌احتمال بسیار نمادی از رود و آب و تپه‌ها و... می‌تواند باشد، اما استفاده از خطوط متقاطع به‌گونه‌ای سمبلیک می‌تواند نشانه‌هایی از خانه یا چادر مردمان آن عصر را نمایندگی کند، در این میان با تکیه بر تفسیر پوپ و دیگر پژوهشگران استفاده از اشکال هندسی مثل دایره و مثلث خیلی جالب به نظر می‌رسد، استفاده از دایره‌ای با خطوط متقاطع درون آن نماد آب است یا مثلثی که درون آن را با تقسیمات شطرنجی پر کرده‌اند، نمادی از کوه است. بز، قوچ، اسب، گاو، پلنگ و پرنده رایج‌ترین نقوش حیوانی مورد استفاده روی سفالینه‌های مردمان پیشاتاریخ ایران را تشکیل می‌دهند؛ اما شاخص‌ترین آنها نقش بز است که این ویژگی را به‌خاطر تفکر باستانی ارتباط بز و باران و ماه و زایش به دست آورده است.
البته گاهی به‌صورت پراکنده از نقش گراز نیز استفاده شده است که به‌نوعی نماد هشدار بوده به‌خاطر اینکه گراز همواره به مزارع و کشتزار‌ها آسیب می‌زده است. مار نیز از دیگر نقوشی است که گاهی در سفالینه‌ها حضور دارد، از دیرباز در باور مردمان کهن مار نماد آب‌های زیرزمینی بوده و به‌همین‌دلیل حیوانی مقدس تلقی می‌شده است.
خورشید در هزاره چهارم قبل از میلاد در فلات ایران از بزرگ‌ترین خدایان به شمار می‌آمد. كاوش‌های انجام‌شده در تپه حصار دامغان این مسئله را روشن کرده كه در هزاره سوم و دوم قبل از میلاد مردگان را به‌سوی مشرق یعنی طرفی كه خورشید طلوع می‌كند خوابانده‌اند؛ بنابراین می‌توان به اهمیت پرستش آفتاب پی‌برد. از سوی دیگر خورشید، از آن جهت که به زندگی آنها رنگ و رونق می‌بخشید و هست و نیست خود را از وجود خورشید می‌دانستند و به پرستش آن می‌پرداختند. به‌همین‌دلیل خورشید از جمله نقوش غالب اکثر سفالینه‌هاست، البته به مرور ایام و به‌تدریج نقش خورشید ساده‌تر شد و به‌صورت صلیب در‌آمد، چنان‌كه نقش خورشید به‌صورت صلیب و صلیب شكسته روی این ظروف بسیار دیده می‌شود؛ اما ماه اغلب هلال زینت‌بخشی است که برخی از سفالینه‌ها را با آن منقوش کرده‌اند.

برای دستیابی به اندیشه‌ها، عقاید و احوال مردمان پیشاتاریخ مهم‌ترین منابع شاید نقوش روی سفالینه‌ها و مواردی نظیر آن باشد. ساخت ظروف سفالی در تمدن ایران باستان و مهم‌تر از آن منقوش‌کردن آنها را با احتمالی بسیار نزدیک به یقین می‌توان به ایرانیان نسبت داد، چراکه تاکنون نظیر این آثار در تمدن‌ها و مراکز باستانی دیگر کشف نشده یا هنوز به دست نیامده است یا در مقام قیاس جایگاه چندانی پیدا نکرده‌اند. با بررسی آثار باقی‌مانده تمدن قبل از تاریخ به نظر می‌رسد نقاشی روی اشیا از هزاره چهارم قبل از میلاد معمول شده است. ظروف سفالی این دوارن با حساسیت بسیار و دقت فراوان ساخته شده‌اند و هم‌زمان که جنبه کارکردی آنها از نظر شکل و فرم مد نظر بوده سعی شده از طبیعت الهام گرفته باشند. نمونه‌هایی از این ظروف به رنگ‌های قرمز آجری، نخودی و خاكستری در نقاطی مانند تپه سیلك كاشان، تپه حصار دامغان، تپه گیان نهاوند، تل با كون نزدیك تخت جمشید، شوش و تقریبا تمام نواحی ایران یافت شده‌اند. در اجرای این نقوش روی سفالینه مناطق مختلف اگرچه به‌نوعی می‌توان شاهد وحدت در تکنیک یا مواد مورد استفاده بود، ولی هم‌زمان شاهد تفاوت‌هایی نیز هستیم که می‌تواند مبین باورها، مهارت‌ها و نگاه متفاوت به پیرامون مردمان نواحی مختلف باشد. در مجموع می‌توان نقوش روی سفالینه‌ها را به چند دسته کلی طبقه‌بندی کرد. خطوط ساده - خطوط متقاطع - اشکال هندسی - نقوش حیوانات - خورشید و ماه - نقوش شبیه پرنده - نقوش انسانی.

استفاده از خطوط ساده برای تقسیم‌بندی، حاشیه‌سازی و تزئین درون نقوش و البته به‌احتمال بسیار نمادی از رود و آب و تپه‌ها و... می‌تواند باشد، اما استفاده از خطوط متقاطع به‌گونه‌ای سمبلیک می‌تواند نشانه‌هایی از خانه یا چادر مردمان آن عصر را نمایندگی کند، در این میان با تکیه بر تفسیر پوپ و دیگر پژوهشگران استفاده از اشکال هندسی مثل دایره و مثلث خیلی جالب به نظر می‌رسد، استفاده از دایره‌ای با خطوط متقاطع درون آن نماد آب است یا مثلثی که درون آن را با تقسیمات شطرنجی پر کرده‌اند، نمادی از کوه است. بز، قوچ، اسب، گاو، پلنگ و پرنده رایج‌ترین نقوش حیوانی مورد استفاده روی سفالینه‌های مردمان پیشاتاریخ ایران را تشکیل می‌دهند؛ اما شاخص‌ترین آنها نقش بز است که این ویژگی را به‌خاطر تفکر باستانی ارتباط بز و باران و ماه و زایش به دست آورده است.
البته گاهی به‌صورت پراکنده از نقش گراز نیز استفاده شده است که به‌نوعی نماد هشدار بوده به‌خاطر اینکه گراز همواره به مزارع و کشتزار‌ها آسیب می‌زده است. مار نیز از دیگر نقوشی است که گاهی در سفالینه‌ها حضور دارد، از دیرباز در باور مردمان کهن مار نماد آب‌های زیرزمینی بوده و به‌همین‌دلیل حیوانی مقدس تلقی می‌شده است.
خورشید در هزاره چهارم قبل از میلاد در فلات ایران از بزرگ‌ترین خدایان به شمار می‌آمد. كاوش‌های انجام‌شده در تپه حصار دامغان این مسئله را روشن کرده كه در هزاره سوم و دوم قبل از میلاد مردگان را به‌سوی مشرق یعنی طرفی كه خورشید طلوع می‌كند خوابانده‌اند؛ بنابراین می‌توان به اهمیت پرستش آفتاب پی‌برد. از سوی دیگر خورشید، از آن جهت که به زندگی آنها رنگ و رونق می‌بخشید و هست و نیست خود را از وجود خورشید می‌دانستند و به پرستش آن می‌پرداختند. به‌همین‌دلیل خورشید از جمله نقوش غالب اکثر سفالینه‌هاست، البته به مرور ایام و به‌تدریج نقش خورشید ساده‌تر شد و به‌صورت صلیب در‌آمد، چنان‌كه نقش خورشید به‌صورت صلیب و صلیب شكسته روی این ظروف بسیار دیده می‌شود؛ اما ماه اغلب هلال زینت‌بخشی است که برخی از سفالینه‌ها را با آن منقوش کرده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.