ملامین و حضور هنرمندانه آن در زندگی ایرانی
غزال زارع . پژوهشگر هنر
با نگاهی به اطراف خود خواهیم دید که «اشیا» جزئی از مصرف روزانه به شمار نمیروند؛ بلکه بخشی از تجربه و ادراک نهادینهشده در زیست و امر روزمره هستند. با درنظرگرفتن خواص یک شیء از نظر کاربرد و کیفیت، ارتباط فکری و تحلیلی با همان شیء خاصیت شخصیتسازی برای هر فرد را قوت میبخشد.
پس از هر بار مصرف به دقت شسته میشود و در جای مناسب خود قرار داده میشود: اهمیت حفظ پاکیزگی و درنظرداشتن تماس بدن با آن، جامعهشناسی رابطه ظرف و مظروف و ارتباط دوسویه با بدن را تشریح و تأکید میکند. برخی داخل یک ویترین منحصربهفرد آنقدر خواهند ماند که عملکرد موزه را بیان خواهند کرد، برخی دست به دست با گذاشتن علامتی از جنس لاک یا رنگ مصرف بیشتر به خود میگیرند. این دست به دست چرخاندن و قرضدادن به خاطر بهجاآوردن مراسم خیر و شادی تا آیین سوگواری است؛ به «دیگرخواهی» بیشتر اشاره خواهد شد.
گاه یک شیء کاربست خود را با متغیرهای رفتاری و عاطفی تا عقیدتی تغییر خواهد داد.
اغلب بشقابها به دیوار کوبیده خواهند شد یا در نهایت زیرگلدانی یا کنار سینک و گاز آشپزخانه حالتی دیگر به خود میگیرند. بشقاب بیشترین کاربرد و اهمیت را در فرهنگ ملل داشته است. تناسب با دست انسان و غذا باعث تولید و طراحی بیشتر و افزایش سطح عرضه و تقاضا بوده است.
بشقاب همان قالب خالی است که چه پر شود و چه خالی، باز هم به علت قرارگرفتن در میان دو دست و زیر افق نگاه ما ارتباط و تأثیرپذیری بیشتری را با مصرفکننده معنی خواهد کرد. برعکس لیوان که در فضا انگشتها جا میگیرد و خاصیت دواربودنش در موقعیت انگشت و حالت مصرفکردنش عملکرد دیگری را موجب خواهد شد. در این پژوهش به بررسی بشقاب از صنایع ملامین پرداخت شد و بررسی چرایی تأثیر صنایعی مانند پتروشیمی و زیرگروه ملامین توانسته است باعث ایجاد یک مد مصرفی اجتماعی بشود.
ظروف ملامین در دهه 50 وارد بازار مصرف ایران شد؛ همان وقتی که اوج شکوفایی و به رخ کشیدن مصنوعات و صادرکردن و مبادله با دیگر کشورهای همسایه و... از نشانههای تجددگرایی بود. از همه مهمتر، باید اشاره به همسانسازی در مصرف کرد. ظروف ملامین و طراحی بر شکل ظاهری و کاربرد آنها کپیکردن از نمونههای ظروف چینی و لوکس ژاپنی، چینی، فرانسوی، ایتالیایی و انگلیسی و حتی روس توانست عرصه را برای انتخاب بیشتر در بازار برای خود بگشایند. طبقهای که تا آن روز از سر وابستگی به فرهنگ پشتیبان و قناعت ظروف روی، مس یا برنج را ترجیح میدادند.
استفاده از ظروف چینی منحصر به عید و مراسم خاصتر بود و مانند یک شیء دکوری بسیار مورد حفاظت قرار میگرفت. محدودیت در بودجه نتوانسته بود میدان تنوع و سلیقه را بهبود ببخشد؛ بنابراین خاصیت نشکنبودن ظروف ملامین، سبک و ارزان و اشکال متنوع بر آن مسیر تازهای را بر تقاضاکننده خرد و انبوه ایجاد کرد.
رفتهرفته مراکز آموزشی کودکان، بیمارستانها در مواردی خاص البته، رستوران و کافهها از این ظروف استفاده کردند.
بهویژه مورد توجه رستورانهایی بود که بیشتر مرکز تمرکز کارگران در زمان استراحت بود؛ هرچند در مرکز شهر و در بخشهایی از سالنهای غذاخوری که با آینهکاری مجلل شده بود، هم میشد حضور بشقاب ملامین را دید.
به هر حال خارج از ممیزی خاطرهساز روزها و سبکهایی از زیست مردمی شد که تمایل به واردات را کمتر حس میکردند و تنوع و فرهنگسازی را به موازات هم، ناخودآگاه قوت بخشیدند.
******
در ابتدا، تولید و پخش گسترده ظروف ملامین باعث غالبشدن سلیقه خاصی بر جامعه مصرفی بود. رفتهرفته مصرفکنندهها که از طبقات مختلف جامعه بودند، خود باعث تغییر در شکل و ساختار و نقوش چاپشده بر ظروف شدند.
دهه 40 دوره بسیار مهمی از حیث فعالیت و گرایش به هنر مدرن و از طرفی تغییر سلیقه با تنوع بسیار قلمداد میشود. ارتباط با کشورهای همسایه و سفرهای تحصیلی و توریستی هم بیتأثیر بر شکلگیری بیشتر سلیقه مردم نبود.
هنرمندان، بازیگران سینما و نمایشها و مراکز فرهنگی و بهویژه هتلها نقش بسیاری در مصرفگرایی داشتهاند؛ بهویژه ارجاع اینگونه از انبساط مُدهای اجتماعی را باید به فعالیتهای گسترده گالری، آرتشاپ، طراحان لباس و از همه مهمتر رایانهای مانند تلویزیون و سینما که دریچهای وسیع برای انتقال سلیقه و اعلام حرف و لحن جدید بود، دانست. مجلههای فرنگی هم به نوبه خود باعث اشاعه فرهنگ جدید در امر رسانه بود.
تولیدکنندگان ظروف ملامین از نقوش و ظروف چینی و فرانسوی بیشترین ایده را میگرفتند و طراحان و هنرمندان خودآموخته و تجربی یا تحصیلکرده را به کار میگرفتند تا بتوانند کپی از نمونههای چینی و کریستال را طراحی و اجرا کنند تا بیشتر مورد پسند مردمی قرار گیرند که تا آن زمان از ظروف چینی مانند یک شیء موزهای و خارج از دسترس روزانه بوده است، استفاده میکردهاند.
هرچند در گردآوری اطلاعات شفاهی، بیشتر گرافیست و طراحان وابسته به این دوره را پیدا نکردم؛ اما در گفتوگو با آنها متوجه شدم که سفارشهایی که برای طراحی نقوش ظروف میگرفتهاند، منحصر به ظروف نبوده و در چاپ منسوجات و تبدیل آنها به کاغذ دیواری، پوشاک و کیف و کفش هم میشده است.
هنرمندان نقاش هم که بیشترین نقش را در روند طراحی این نقوش داشتهاند و البته به تأکید و اصرار خودشان نامی در این گفتار از آنها آورده نشده است، به کپی از نمونههای ایتالیایی و ادغام آن با موتیف و نگارههای ایرانی به نقشاندازی میپرداختهاند.
تعداد محدودی از هنرمندانی که نکارگر بودهاند یا طراحی فرش و پارچه کار میکردهاند و تمرکز آنها بر فرهنگ عامه بود، بهاینترتیب به جای یک اثر تعداد بیشتری از ایده خود را وارد منزل مردم ایران و خارج از ایران میکردند. متأسفانه به جهت نداشتن امضا بر بشقابها و تولید بیشمار ظروف ملامین و حضور بسیاری از هنرمندان در کارگاههای تولید، هیچ سند مکتوبی درباره خالقان این نقوش نیست... .
سبک گُلدار یا به عبارتی گُلمَنگُلی که شامل انواع گل، چوگانبازی، تذهیب و منظرههای اروپایی میشد، باعث پیدایش و شکلگیری سبک منحصربهفردی بین هنرمندانی بود که سالها برای این صنعت کار کردند. هر بشقاب خود یک رسانه به حساب میآمد و دیگر یک ظرف مصرفی نبود. بهاینترتیب تأثیرگذاری تجسمی بر جامعه و یک ملت از طریق این ظروف یکی از دورههای درخشان ایران در عصری است که پتروشیمی و صنعت نفت رو به گسترش است.
با نگاهی به اطراف خود خواهیم دید که «اشیا» جزئی از مصرف روزانه به شمار نمیروند؛ بلکه بخشی از تجربه و ادراک نهادینهشده در زیست و امر روزمره هستند. با درنظرگرفتن خواص یک شیء از نظر کاربرد و کیفیت، ارتباط فکری و تحلیلی با همان شیء خاصیت شخصیتسازی برای هر فرد را قوت میبخشد.
پس از هر بار مصرف به دقت شسته میشود و در جای مناسب خود قرار داده میشود: اهمیت حفظ پاکیزگی و درنظرداشتن تماس بدن با آن، جامعهشناسی رابطه ظرف و مظروف و ارتباط دوسویه با بدن را تشریح و تأکید میکند. برخی داخل یک ویترین منحصربهفرد آنقدر خواهند ماند که عملکرد موزه را بیان خواهند کرد، برخی دست به دست با گذاشتن علامتی از جنس لاک یا رنگ مصرف بیشتر به خود میگیرند. این دست به دست چرخاندن و قرضدادن به خاطر بهجاآوردن مراسم خیر و شادی تا آیین سوگواری است؛ به «دیگرخواهی» بیشتر اشاره خواهد شد.
گاه یک شیء کاربست خود را با متغیرهای رفتاری و عاطفی تا عقیدتی تغییر خواهد داد.
اغلب بشقابها به دیوار کوبیده خواهند شد یا در نهایت زیرگلدانی یا کنار سینک و گاز آشپزخانه حالتی دیگر به خود میگیرند. بشقاب بیشترین کاربرد و اهمیت را در فرهنگ ملل داشته است. تناسب با دست انسان و غذا باعث تولید و طراحی بیشتر و افزایش سطح عرضه و تقاضا بوده است.
بشقاب همان قالب خالی است که چه پر شود و چه خالی، باز هم به علت قرارگرفتن در میان دو دست و زیر افق نگاه ما ارتباط و تأثیرپذیری بیشتری را با مصرفکننده معنی خواهد کرد. برعکس لیوان که در فضا انگشتها جا میگیرد و خاصیت دواربودنش در موقعیت انگشت و حالت مصرفکردنش عملکرد دیگری را موجب خواهد شد. در این پژوهش به بررسی بشقاب از صنایع ملامین پرداخت شد و بررسی چرایی تأثیر صنایعی مانند پتروشیمی و زیرگروه ملامین توانسته است باعث ایجاد یک مد مصرفی اجتماعی بشود.
ظروف ملامین در دهه 50 وارد بازار مصرف ایران شد؛ همان وقتی که اوج شکوفایی و به رخ کشیدن مصنوعات و صادرکردن و مبادله با دیگر کشورهای همسایه و... از نشانههای تجددگرایی بود. از همه مهمتر، باید اشاره به همسانسازی در مصرف کرد. ظروف ملامین و طراحی بر شکل ظاهری و کاربرد آنها کپیکردن از نمونههای ظروف چینی و لوکس ژاپنی، چینی، فرانسوی، ایتالیایی و انگلیسی و حتی روس توانست عرصه را برای انتخاب بیشتر در بازار برای خود بگشایند. طبقهای که تا آن روز از سر وابستگی به فرهنگ پشتیبان و قناعت ظروف روی، مس یا برنج را ترجیح میدادند.
استفاده از ظروف چینی منحصر به عید و مراسم خاصتر بود و مانند یک شیء دکوری بسیار مورد حفاظت قرار میگرفت. محدودیت در بودجه نتوانسته بود میدان تنوع و سلیقه را بهبود ببخشد؛ بنابراین خاصیت نشکنبودن ظروف ملامین، سبک و ارزان و اشکال متنوع بر آن مسیر تازهای را بر تقاضاکننده خرد و انبوه ایجاد کرد.
رفتهرفته مراکز آموزشی کودکان، بیمارستانها در مواردی خاص البته، رستوران و کافهها از این ظروف استفاده کردند.
بهویژه مورد توجه رستورانهایی بود که بیشتر مرکز تمرکز کارگران در زمان استراحت بود؛ هرچند در مرکز شهر و در بخشهایی از سالنهای غذاخوری که با آینهکاری مجلل شده بود، هم میشد حضور بشقاب ملامین را دید.
به هر حال خارج از ممیزی خاطرهساز روزها و سبکهایی از زیست مردمی شد که تمایل به واردات را کمتر حس میکردند و تنوع و فرهنگسازی را به موازات هم، ناخودآگاه قوت بخشیدند.
******
در ابتدا، تولید و پخش گسترده ظروف ملامین باعث غالبشدن سلیقه خاصی بر جامعه مصرفی بود. رفتهرفته مصرفکنندهها که از طبقات مختلف جامعه بودند، خود باعث تغییر در شکل و ساختار و نقوش چاپشده بر ظروف شدند.
دهه 40 دوره بسیار مهمی از حیث فعالیت و گرایش به هنر مدرن و از طرفی تغییر سلیقه با تنوع بسیار قلمداد میشود. ارتباط با کشورهای همسایه و سفرهای تحصیلی و توریستی هم بیتأثیر بر شکلگیری بیشتر سلیقه مردم نبود.
هنرمندان، بازیگران سینما و نمایشها و مراکز فرهنگی و بهویژه هتلها نقش بسیاری در مصرفگرایی داشتهاند؛ بهویژه ارجاع اینگونه از انبساط مُدهای اجتماعی را باید به فعالیتهای گسترده گالری، آرتشاپ، طراحان لباس و از همه مهمتر رایانهای مانند تلویزیون و سینما که دریچهای وسیع برای انتقال سلیقه و اعلام حرف و لحن جدید بود، دانست. مجلههای فرنگی هم به نوبه خود باعث اشاعه فرهنگ جدید در امر رسانه بود.
تولیدکنندگان ظروف ملامین از نقوش و ظروف چینی و فرانسوی بیشترین ایده را میگرفتند و طراحان و هنرمندان خودآموخته و تجربی یا تحصیلکرده را به کار میگرفتند تا بتوانند کپی از نمونههای چینی و کریستال را طراحی و اجرا کنند تا بیشتر مورد پسند مردمی قرار گیرند که تا آن زمان از ظروف چینی مانند یک شیء موزهای و خارج از دسترس روزانه بوده است، استفاده میکردهاند.
هرچند در گردآوری اطلاعات شفاهی، بیشتر گرافیست و طراحان وابسته به این دوره را پیدا نکردم؛ اما در گفتوگو با آنها متوجه شدم که سفارشهایی که برای طراحی نقوش ظروف میگرفتهاند، منحصر به ظروف نبوده و در چاپ منسوجات و تبدیل آنها به کاغذ دیواری، پوشاک و کیف و کفش هم میشده است.
هنرمندان نقاش هم که بیشترین نقش را در روند طراحی این نقوش داشتهاند و البته به تأکید و اصرار خودشان نامی در این گفتار از آنها آورده نشده است، به کپی از نمونههای ایتالیایی و ادغام آن با موتیف و نگارههای ایرانی به نقشاندازی میپرداختهاند.
تعداد محدودی از هنرمندانی که نکارگر بودهاند یا طراحی فرش و پارچه کار میکردهاند و تمرکز آنها بر فرهنگ عامه بود، بهاینترتیب به جای یک اثر تعداد بیشتری از ایده خود را وارد منزل مردم ایران و خارج از ایران میکردند. متأسفانه به جهت نداشتن امضا بر بشقابها و تولید بیشمار ظروف ملامین و حضور بسیاری از هنرمندان در کارگاههای تولید، هیچ سند مکتوبی درباره خالقان این نقوش نیست... .
سبک گُلدار یا به عبارتی گُلمَنگُلی که شامل انواع گل، چوگانبازی، تذهیب و منظرههای اروپایی میشد، باعث پیدایش و شکلگیری سبک منحصربهفردی بین هنرمندانی بود که سالها برای این صنعت کار کردند. هر بشقاب خود یک رسانه به حساب میآمد و دیگر یک ظرف مصرفی نبود. بهاینترتیب تأثیرگذاری تجسمی بر جامعه و یک ملت از طریق این ظروف یکی از دورههای درخشان ایران در عصری است که پتروشیمی و صنعت نفت رو به گسترش است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.