|

نگاهی به فیلم «مردی که پشتش را فروخت»

آرزوی دراماتیک

محمدعلی افتخاری: فیلم‌نامه در قالب یک طرح ساخت ساده زمینه انتقاد زیرمتن را در سکانس اتوبوس، به عنوان مکانی برای وقوع جرم و انتشار ویدئوی رقص سم علی و عبیر مهیا می‌کند. شاید این صحنه با پیوستن به رویداد‌های دیگر قادر باشد که قوانین ذاتی یک نظام اجتماعی سنتی را در مقابل خواسته ناچیز یک زوج عاشق نشان دهد. این انتخاب کوثر بن هنیه، خاصیت منحصر‌به‌فردی به روایت «مردی که پشتش را فروخت» می‌دهد. گریز آشکار بن هنیه در اینجا توجه تماشاگر را محدود به ورود گروه‌های تروریستی به سرزمین سم علی و تبعات خون‌خواهی یک سیستم فکری افراطی نمی‌کند. او با پیش‌کشیدن کانسپت «آزادی» و برجسته‌سازی یک رابطه عاشقانه که در مرز نابودی است، مهاجرت شخص اول بازی را از کلیشه‌های ژورنالیستی دور می‌کند (منظور رنگ و لعاب احساسی و هیجانی است که رسانه‌های ایدئولوژیک با برنامه‌ای ازپیش‌آماده، در واکنش به موضوع مهاجرت، خواسته‌های یک مهاجر را تنها به از‌بین‌رفتن آرزوهای ناسیونالیستی تقلیل می‌دهند). هرچند این انتخاب باعث می‌شود که مبارزه بی‌جان شخصیت اصلی فیلم برای دست‌یابی به یک آزادی نیم‌بند در میدانی فراتر از مرزهای یک کشور به نمایش گذاشته شود، اما باید دید اصرار کوثر بن هنیه برای پایبندی به «کالاشدگیِ» شخصیت اصلی فیلمش که در واقع به عنوان یک جایگزین روایی از سوی او پیشنهاد می‌شود، چه وضعیت تازه‌ای را برای بازخوانی روایت «مهاجرت برای رهایی از تنگنای ایدئولوژی» فراخوانی می‌کند؟ آیا جداسازی عامدانه سرگذشت اولیسِ امروزی از آنچه ممکن است رنگ و روی حماسی به خود بگیرد، قادر است کنش فرهنگی کوثر بن هنیه را فراتر از یک واکنش رسانه‌ای به موضوع مهاجرت عرضه کند؟
سم علی پس از رهاکردن کشورش، با پیشنهادی وسوسه‌برانگیز ازسوی یک هنرمند هنرهای تجسمی مواجه می‌شود. جفری گادفروی و هدف غیرانسانی‌اش در اینجا قرار است نسبت سم علی و مهاجرت را در ارتباط با مفهوم «شیءوارگی» نشان دهد. گادفروی برای تبلیغ بچه‌گانه اثر هنری‌اش ایده مورد نظر کارگردان را به شکلی خام‌دستانه برای تماشاگران بین‌المللی سخنرانی می‌کند: «جفری گادفروی: من با اثر جدیدم، وارد ساحتی نوین خواهم شد. خبرنگار جعلی: چرا یک ویزای شینگن؟ جفری گادفروی: ما در یک عصر تاریک زندگی می‌کنیم. اگر شما یک سوری، افغان، فلسطینی و... باشید، در کشورهای دیگر پذیرفته نمی‌شوید. همواره دیواری جلوی شما کشیده می‌شود. من سم علی را به یک کالا تبدیل کردم؛ به یک بوم نقاشی. تا قادر باشد به سرتاسر دنیا سفر کند. چون در این زمانه، گردش کالاها، آزادانه‌تر از انسان‌ها صورت می‌گیرد...». با این انتخاب و معرفی جایگزینی که بیشتر مختص یک وضعیت مدرن است، کوثر بن هنیه پارادایمی را یادآور می‌شود که در شالوده فکری‌اش نوعی تاریخ‌انگاری مبتنی‌بر وضعیت روح انسان دیده می‌شود. در شکل و صورتی که کوثر بن هنیه برای مهاجرت سم علی ترتیب می‌دهد، کیفیت ارتباط انسان حماسی و انسان کنونی با روح خود و جهان پیرامونش برجسته می‌شود. در اینجا لازمه شناخت عمیق و دست‌یابی آگاهانه به اراده وجودی، پیوند عمیقی با درک یک سوژه اجتماعی مثل سم علی از جهان پیرامونش دارد. فیلم «مردی که پشتش را فروخت» به واسطه پیش‌کشیدن کانسپت کالاشدگی، تفاوت میان این دو جایگاه انسانی را (که لازمه صورت‌بندی‌اش پایبندی به تاریخ‌انگاری است)، در قالب روند رو به رشد این پارادایم در نظر می‌گیرد. از این منظر، اگر اولیسِ حماسی «رنج حاصل از عدم توانایی بازگشت» را در سال‌های پرتنش زندگی‌اش تحمل می‌کند و در نهایت بازگشت به خاک وطن را برمی‌گزیند، این انتخاب، برآمده از آن است که این قهرمان مسئله‌دار نیازی به شناخت روح خود ندارد و نیرویی برای کشف جهان درون، در او برانگیخته نمی‌شود. پس گام‌های تردیدآمیز او به دور از هرگونه بیگانگی ذاتی با خود، حرکتی قهرمانانه را آمیخته با حسی ناسیونالیستی صورت می‌دهد.
با توجه به انتخاب رویدادها و پیرنگ «مردی که پشتش را فروخت» به نظر می‌رسد که قرار است شخصیت سم علی همان قهرمان بیگانه با روح در نظر گرفته شود؛ انسانی که برای همسان‌سازی «فردیت مدرنِ» خویش و دست‌یابی به یک نیروی وجودی، باید از جامعه و جهان خود شناختی نداشته باشد تا در نسبت با یک اولیس تاریخی تفاوت آشکار خود را عرضه کند. بدون شک تلاش کوثر بن هنیه در جهت بازنمایی این چالش مداوم برای ایجاد زاویه دید متفاوتی در مواجهه با موضوع مهاجرت، قابل ستایش است و بدیهی است که سلب آزادی از انسان در جوامع کنونی، خلق‌وخوی پلشت متصدیان را به خوبی نشان می‌دهد، اما کوثر بن هنیه با تأثیر مستقیمی که از یک داستان واقعی مربوط به هنرمندی بلژیکی با نام «ویم دلوی» می‌گیرد و واگذاری ایده مرکزی فیلم به بهره‌کشی بی‌رحمانه جفری گادفروی از بدن یک مهاجر، ناخواسته پا در بازخوانی سرگذشت سم علی به شیوه هومر می‌گذارد. در واقع او با طرح مضمون «شی‌ءوارگی»، نگاه تماشاگر را متوجه شکل نوینی از کنش سوژه اجتماعی در مواجهه با تبعید ناخواسته می‌کند، اما به تدریج با تأکید فراوان به رابطه سم علی و مادرش و به‌خصوص بازگشت احساس‌زده و قهرمانانه او به سرزمینش، همان ناسیونالیسم حماسی اولیس‌وار را دوباره زنده می‌کند. از این رو وقتی نتیجه بازنمایی سرگذشت سم علی در ریخت یک انسان مدرن، در پایان‌بندی فرمایشی فیلم دیده می‌شود، رابطه شخصیت اصلی فیلم با بدن جنگ‌زده‌اش و همچنین بهره‌کشی از انگاره‌های ژورنالیستیِ مهاجرت (منظور سوءاستفاده گادفروی از سم علی و انتشار بیانیه او در جهت کمک‌رسانیِ متظاهرانه‌اش به پناهندگان سراسر دنیاست)، نمی‌تواند رویکرد انتقادی کارگردان به وضعیت شخصیت اصلی فیلم و جهان پیرامونش را در روایتی متفاوت صورت‌بندی کند. با این وجود «مردی که پشتش را فروخت» درد سال‌ها خودکامگی را برای مهاجران سراسر دنیا زنده می‌کند و تماشاگر را با رنج ناتمامی مواجه می‌کند که گویی تا سازمان خودکامه به حیات خود ادامه دهند، در بر همین پاشنه خواهد چرخید.

محمدعلی افتخاری: فیلم‌نامه در قالب یک طرح ساخت ساده زمینه انتقاد زیرمتن را در سکانس اتوبوس، به عنوان مکانی برای وقوع جرم و انتشار ویدئوی رقص سم علی و عبیر مهیا می‌کند. شاید این صحنه با پیوستن به رویداد‌های دیگر قادر باشد که قوانین ذاتی یک نظام اجتماعی سنتی را در مقابل خواسته ناچیز یک زوج عاشق نشان دهد. این انتخاب کوثر بن هنیه، خاصیت منحصر‌به‌فردی به روایت «مردی که پشتش را فروخت» می‌دهد. گریز آشکار بن هنیه در اینجا توجه تماشاگر را محدود به ورود گروه‌های تروریستی به سرزمین سم علی و تبعات خون‌خواهی یک سیستم فکری افراطی نمی‌کند. او با پیش‌کشیدن کانسپت «آزادی» و برجسته‌سازی یک رابطه عاشقانه که در مرز نابودی است، مهاجرت شخص اول بازی را از کلیشه‌های ژورنالیستی دور می‌کند (منظور رنگ و لعاب احساسی و هیجانی است که رسانه‌های ایدئولوژیک با برنامه‌ای ازپیش‌آماده، در واکنش به موضوع مهاجرت، خواسته‌های یک مهاجر را تنها به از‌بین‌رفتن آرزوهای ناسیونالیستی تقلیل می‌دهند). هرچند این انتخاب باعث می‌شود که مبارزه بی‌جان شخصیت اصلی فیلم برای دست‌یابی به یک آزادی نیم‌بند در میدانی فراتر از مرزهای یک کشور به نمایش گذاشته شود، اما باید دید اصرار کوثر بن هنیه برای پایبندی به «کالاشدگیِ» شخصیت اصلی فیلمش که در واقع به عنوان یک جایگزین روایی از سوی او پیشنهاد می‌شود، چه وضعیت تازه‌ای را برای بازخوانی روایت «مهاجرت برای رهایی از تنگنای ایدئولوژی» فراخوانی می‌کند؟ آیا جداسازی عامدانه سرگذشت اولیسِ امروزی از آنچه ممکن است رنگ و روی حماسی به خود بگیرد، قادر است کنش فرهنگی کوثر بن هنیه را فراتر از یک واکنش رسانه‌ای به موضوع مهاجرت عرضه کند؟
سم علی پس از رهاکردن کشورش، با پیشنهادی وسوسه‌برانگیز ازسوی یک هنرمند هنرهای تجسمی مواجه می‌شود. جفری گادفروی و هدف غیرانسانی‌اش در اینجا قرار است نسبت سم علی و مهاجرت را در ارتباط با مفهوم «شیءوارگی» نشان دهد. گادفروی برای تبلیغ بچه‌گانه اثر هنری‌اش ایده مورد نظر کارگردان را به شکلی خام‌دستانه برای تماشاگران بین‌المللی سخنرانی می‌کند: «جفری گادفروی: من با اثر جدیدم، وارد ساحتی نوین خواهم شد. خبرنگار جعلی: چرا یک ویزای شینگن؟ جفری گادفروی: ما در یک عصر تاریک زندگی می‌کنیم. اگر شما یک سوری، افغان، فلسطینی و... باشید، در کشورهای دیگر پذیرفته نمی‌شوید. همواره دیواری جلوی شما کشیده می‌شود. من سم علی را به یک کالا تبدیل کردم؛ به یک بوم نقاشی. تا قادر باشد به سرتاسر دنیا سفر کند. چون در این زمانه، گردش کالاها، آزادانه‌تر از انسان‌ها صورت می‌گیرد...». با این انتخاب و معرفی جایگزینی که بیشتر مختص یک وضعیت مدرن است، کوثر بن هنیه پارادایمی را یادآور می‌شود که در شالوده فکری‌اش نوعی تاریخ‌انگاری مبتنی‌بر وضعیت روح انسان دیده می‌شود. در شکل و صورتی که کوثر بن هنیه برای مهاجرت سم علی ترتیب می‌دهد، کیفیت ارتباط انسان حماسی و انسان کنونی با روح خود و جهان پیرامونش برجسته می‌شود. در اینجا لازمه شناخت عمیق و دست‌یابی آگاهانه به اراده وجودی، پیوند عمیقی با درک یک سوژه اجتماعی مثل سم علی از جهان پیرامونش دارد. فیلم «مردی که پشتش را فروخت» به واسطه پیش‌کشیدن کانسپت کالاشدگی، تفاوت میان این دو جایگاه انسانی را (که لازمه صورت‌بندی‌اش پایبندی به تاریخ‌انگاری است)، در قالب روند رو به رشد این پارادایم در نظر می‌گیرد. از این منظر، اگر اولیسِ حماسی «رنج حاصل از عدم توانایی بازگشت» را در سال‌های پرتنش زندگی‌اش تحمل می‌کند و در نهایت بازگشت به خاک وطن را برمی‌گزیند، این انتخاب، برآمده از آن است که این قهرمان مسئله‌دار نیازی به شناخت روح خود ندارد و نیرویی برای کشف جهان درون، در او برانگیخته نمی‌شود. پس گام‌های تردیدآمیز او به دور از هرگونه بیگانگی ذاتی با خود، حرکتی قهرمانانه را آمیخته با حسی ناسیونالیستی صورت می‌دهد.
با توجه به انتخاب رویدادها و پیرنگ «مردی که پشتش را فروخت» به نظر می‌رسد که قرار است شخصیت سم علی همان قهرمان بیگانه با روح در نظر گرفته شود؛ انسانی که برای همسان‌سازی «فردیت مدرنِ» خویش و دست‌یابی به یک نیروی وجودی، باید از جامعه و جهان خود شناختی نداشته باشد تا در نسبت با یک اولیس تاریخی تفاوت آشکار خود را عرضه کند. بدون شک تلاش کوثر بن هنیه در جهت بازنمایی این چالش مداوم برای ایجاد زاویه دید متفاوتی در مواجهه با موضوع مهاجرت، قابل ستایش است و بدیهی است که سلب آزادی از انسان در جوامع کنونی، خلق‌وخوی پلشت متصدیان را به خوبی نشان می‌دهد، اما کوثر بن هنیه با تأثیر مستقیمی که از یک داستان واقعی مربوط به هنرمندی بلژیکی با نام «ویم دلوی» می‌گیرد و واگذاری ایده مرکزی فیلم به بهره‌کشی بی‌رحمانه جفری گادفروی از بدن یک مهاجر، ناخواسته پا در بازخوانی سرگذشت سم علی به شیوه هومر می‌گذارد. در واقع او با طرح مضمون «شی‌ءوارگی»، نگاه تماشاگر را متوجه شکل نوینی از کنش سوژه اجتماعی در مواجهه با تبعید ناخواسته می‌کند، اما به تدریج با تأکید فراوان به رابطه سم علی و مادرش و به‌خصوص بازگشت احساس‌زده و قهرمانانه او به سرزمینش، همان ناسیونالیسم حماسی اولیس‌وار را دوباره زنده می‌کند. از این رو وقتی نتیجه بازنمایی سرگذشت سم علی در ریخت یک انسان مدرن، در پایان‌بندی فرمایشی فیلم دیده می‌شود، رابطه شخصیت اصلی فیلم با بدن جنگ‌زده‌اش و همچنین بهره‌کشی از انگاره‌های ژورنالیستیِ مهاجرت (منظور سوءاستفاده گادفروی از سم علی و انتشار بیانیه او در جهت کمک‌رسانیِ متظاهرانه‌اش به پناهندگان سراسر دنیاست)، نمی‌تواند رویکرد انتقادی کارگردان به وضعیت شخصیت اصلی فیلم و جهان پیرامونش را در روایتی متفاوت صورت‌بندی کند. با این وجود «مردی که پشتش را فروخت» درد سال‌ها خودکامگی را برای مهاجران سراسر دنیا زنده می‌کند و تماشاگر را با رنج ناتمامی مواجه می‌کند که گویی تا سازمان خودکامه به حیات خود ادامه دهند، در بر همین پاشنه خواهد چرخید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.