|

تحلیلی پدیدارشناسانه از نومیدی

نومیدی از احوال انسانی است که احتمالا گریبان همه ما را دست‌کم در مقطعی خاص از زندگی گرفته است. با پیدایش دنیای جدید و پاگرفتن زندگی شهری و تنهایی انسان مدرن بسیاری از فلیسوفان و اندیشمندان درباه نومیدی و پوچی نهفته در زندگی مدرن نوشته‌اند. سورن کی‌یرکگور، فیلسوف سرشناس دانمارکی و پدر اگزیستانسیالیسم و پست‌مدرنیسم قرن بیستمی نیز، شش سال پیش از مرگ ناگهانی خود، مسئله نومیدی را که از سال‌ها پیش در ذهنش به دغدغه‌ای اساسی بدل شده بود در کتابی با عنوان «بیماری منتهی به مرگ» تشریح کرد. مانند سایر آثارش، کی‌یرکگور در این کتاب مسائل وجودشناختی مهم دیگری همچون خودبودن، فردیت، گناه، ایمان و... را نیز در پیوند با مفهوم نومیدی مطرح می‌کند. کتاب‌های کی‌یرکگور مستلزم پاسخی شخصی از سوی خواننده‌اند از‌جمله تمایل به توجه‌کردن به درون، کشف حقایقی در باب خویشتن، مبادرت به انتخاب و انسانی اصیل‌تر گشتن. درعین‌حال آثار کی‌یرکگور مستلزم پاسخی فلسفی نیز هستند؛ یعنی تحلیل، داوری و ارزیابی موضع او. سنجش اعتبار و درستی ادعاهای کی‌یرکگور بدون مرتبط‌کردن آنها با مسئله وجود و خودبودن، دشوار است اما از منظر عینی می‌توانیم به ارزیابی انسجام و سازگاری اندیشه او بپردازیم و در آن صورت درمی‌یابیم که تلاشش برای ترکیب عناصری ظاهرا ناهمخوان از فلسفه، الهیات، روان‌شناسی و تجربه شخصی به نحوی چشمگیر قابل تحقق است. هر متن او و نیز کلیت آثارش استدلالی یکپارچه و به‌هم‌پیوسته عرضه می‌کنند. این مدعای کی‌یرکگور که حقیقت از طریق تعمق در خودبودن به دست می‌آید، پافشاری او بر ویژگی پویای زندگی انسان، افشای شکاف بین شناخت و هستی توسط او و تمایز او بین شکل‌های زیباشناسانه، اخلاقی و دینی زندگی، در سراسر آثارش تکرار می‌شوند و به اندیشه او پیوستگی می‌دهند.
از کی‌یرکگور تاکنون آثار نسبتا پرشماری به فارسی ترجمه شده است. کتاب «بیماری منتهی به مرگ» اخیرا به قلم مسعود علیا و به همت نشر بیدگل ترجمه و روانه بازار نشر شده است. مترجم در بخشی از مقدمه خود بر کتاب پیش‌رو می‌نویسد: «بیراه نیست اگر بگوییم یکی از مهم‌ترین خصوصیات و دستاوردهای متفکرانی که در زمرۀ فیلسوفان اگزیستانس جای داده شده‌اند توجه‌‌کردن و توجه‌دادن به ساحت «احوال» انسانی بوده است؛ آن‌هم در افق وسیع‌تری که در آن احوالی چون ملال، اضطراب، امید، احساس گناه و... ورای جنبه صرفا روان‌شناختی، واجد دلالت‌های هستی‌شناختی و اگزیستانسیال محسوب شده‌اند. در این میان یکی از اولین نام‌هایی که از خاطر می‌گذرد سورن کی‌یرکگور، فیلسوف و الهی‌دان دانمارکی، است. در کتابی که به دست دارید او را سرگرم کندوکاو درباره حالی می‌بینیم که احتمالا همه ما، کم یا بیش، در گذشته یا حال، دستخوش آن بوده‌ایم: نومیدی. بیماری منتهی به مرگ کتابی است که بسیاری از اندیشه‌ها و دل‌مشغولی‌های کی‌یرکگور را در خود جای داده است. خود او این کتاب را یکی از دو اثر برتر خویش (در کنار ترس و لرز) می‌دانست و گواردینی آن را مناسب‌ترین مقدمه بر اندیشه او می‌شمرد».
موضوع این کتاب ساده، اما نثر آن نسبت‌به سایر آثار کی‌یرکگور دشوار است. موضوع آن «خودشدن» یا تنها ایستادن در برابر خدا و قبول مسئولیت در قبال زندگی خویش، در تقابل با کار بیهوده «نظریه‌پردازی فلسفی درباره معنای تاریخ جهان» است. نام مستعاری که کی‌یرکگور در این اثر برگزیده، آنتی-کلیماکوس، نسبت به نام‌های مستعار دوره اول، چندان شاعرانه حرف نمی‌زند، اهل رندی و شوخ‌طبعی و بازیگوشی نیست و وظیفه‌ای به جز افتادگی و فروتنی ندارد. آنتی-کلیماکوس با لفاظی چنان دقیق از مسیحیت دفاع می‌کند که کی‌یرکگور نمی‌خواهد خواننده گمان ببرد که او خود وانمود می‌کند از آن تا حد زیادی سر درمی‌آورد. به گفته مترجم درمورد کتاب بیماری منتهی به مرگ اشاراتی از کی‌یرکگور در دست است که از نسبت میان او و آنتی-کلیماکوس کم‌وبیش پرده برمی‌دارد. بر این اساس، آنتی-کلیماکوس شخصیتی است که به ‌صورت آرمانی انسانِ مسیحی نزدیک است و آنچه می‌گوید از امر آرمانی یا کمال مطلوب حکایت می‌کند. این جایگاهی است که کی‌یرکگور خود را فروتر از آن می‌بیند و به این اعتبار به خودش اجازه نمی‌دهد با ذکر نامش به‌عنوان نویسنده اثر، این تصور را برانگیزد که در جایگاهی از آن دست ایستاده است.
کتاب حاوی پیچیده‌ترین صورت‌بندی کی‌یرکگور از تلقی «دیالکتیکی» و هستی‌مندانه او از «خود» انسان است. کتاب حول استعاره‌ای درباره سلامت روح و «بیماری» متناظر آن می‌گردد؛ مرضی که سلامت روح را تهدید می‌کند و نومیدی نام دارد. فرد انسان روح است، و روح «خود» است. «خود» از نظر کی‌یرکگور مجموع قلمروهای متفاوت است: قلمرو زمان و ابدیت، جسم و جان، متناهی و نامتناهی، بیرون و درون، ظاهر و باطن، ممکن و ناممکن، واقعی و ذهنی. کتاب از دو بخش تشکیل شده است. بخش اول، که فلسفی‌تر است، به تعبیر لوی دوپره که مترجم از نقد او بر این کتاب در پیشگفتار خود استفاده کرده، «تحلیلی پدیدارشناسانه» از نومیدی است: در اینجا نویسنده نومیدی را با تکیه بر ایده خود به‌ منزله هم‌نهادی از اضداد به وصف می‌کشد و اقسام نومیدی را برحسب خواست خودبودن یا خودنبودن شرح می‌دهد. نومیدی «بیماری خود» است، بیماری منتهی به مرگ به معنایی که کی‌یرکگور از این تعبیر مراد می‌کند. در عین حال، نومیدی پدیده‌ای یکسره منفی نیست و با شرحی که در کتاب آمده است رگه‌ای مثبت نیز دارد. از سر گذراندن این تجربه و تأمل درباره آن می‌تواند راهی باز کند به سوی رستگاری‌ای که در بخش دوم کتاب از آن سخن می‌رود. در این بخش، که عمدتا حال‌وهوایی الهیاتی دارد، نویسنده پدیده نومیدی را در بستری مسیحی می‌کاود و آن را بالاخص در نسبت با گناه قرار می‌دهد: نومیدی گناه است و ماندن در وضعیت گناه، گناهی دیگر. این بخش دفاعی است از ایمان مسیحی به‌عنوان بدیل بی‌مانند نومیدی و صراط مستقیم خودبودگی اصیل. این کتاب اولین مجلد از مجموعه «به روایت فیلسوفان» است که نشر بیدگل زیر نظر مسعود علیا به‌تدریج منتشر می‌کند. به ‌جز این کتاب، دو کتاب «نامه‌هایی در تربیت زیبایی‌شناختی انسان» از فریدریش شیلر و«عشق و آگوستین قدیس» از هانا آرنت در این مجموعه به زیور طبع آراسته شده‌اند.

نومیدی از احوال انسانی است که احتمالا گریبان همه ما را دست‌کم در مقطعی خاص از زندگی گرفته است. با پیدایش دنیای جدید و پاگرفتن زندگی شهری و تنهایی انسان مدرن بسیاری از فلیسوفان و اندیشمندان درباه نومیدی و پوچی نهفته در زندگی مدرن نوشته‌اند. سورن کی‌یرکگور، فیلسوف سرشناس دانمارکی و پدر اگزیستانسیالیسم و پست‌مدرنیسم قرن بیستمی نیز، شش سال پیش از مرگ ناگهانی خود، مسئله نومیدی را که از سال‌ها پیش در ذهنش به دغدغه‌ای اساسی بدل شده بود در کتابی با عنوان «بیماری منتهی به مرگ» تشریح کرد. مانند سایر آثارش، کی‌یرکگور در این کتاب مسائل وجودشناختی مهم دیگری همچون خودبودن، فردیت، گناه، ایمان و... را نیز در پیوند با مفهوم نومیدی مطرح می‌کند. کتاب‌های کی‌یرکگور مستلزم پاسخی شخصی از سوی خواننده‌اند از‌جمله تمایل به توجه‌کردن به درون، کشف حقایقی در باب خویشتن، مبادرت به انتخاب و انسانی اصیل‌تر گشتن. درعین‌حال آثار کی‌یرکگور مستلزم پاسخی فلسفی نیز هستند؛ یعنی تحلیل، داوری و ارزیابی موضع او. سنجش اعتبار و درستی ادعاهای کی‌یرکگور بدون مرتبط‌کردن آنها با مسئله وجود و خودبودن، دشوار است اما از منظر عینی می‌توانیم به ارزیابی انسجام و سازگاری اندیشه او بپردازیم و در آن صورت درمی‌یابیم که تلاشش برای ترکیب عناصری ظاهرا ناهمخوان از فلسفه، الهیات، روان‌شناسی و تجربه شخصی به نحوی چشمگیر قابل تحقق است. هر متن او و نیز کلیت آثارش استدلالی یکپارچه و به‌هم‌پیوسته عرضه می‌کنند. این مدعای کی‌یرکگور که حقیقت از طریق تعمق در خودبودن به دست می‌آید، پافشاری او بر ویژگی پویای زندگی انسان، افشای شکاف بین شناخت و هستی توسط او و تمایز او بین شکل‌های زیباشناسانه، اخلاقی و دینی زندگی، در سراسر آثارش تکرار می‌شوند و به اندیشه او پیوستگی می‌دهند.
از کی‌یرکگور تاکنون آثار نسبتا پرشماری به فارسی ترجمه شده است. کتاب «بیماری منتهی به مرگ» اخیرا به قلم مسعود علیا و به همت نشر بیدگل ترجمه و روانه بازار نشر شده است. مترجم در بخشی از مقدمه خود بر کتاب پیش‌رو می‌نویسد: «بیراه نیست اگر بگوییم یکی از مهم‌ترین خصوصیات و دستاوردهای متفکرانی که در زمرۀ فیلسوفان اگزیستانس جای داده شده‌اند توجه‌‌کردن و توجه‌دادن به ساحت «احوال» انسانی بوده است؛ آن‌هم در افق وسیع‌تری که در آن احوالی چون ملال، اضطراب، امید، احساس گناه و... ورای جنبه صرفا روان‌شناختی، واجد دلالت‌های هستی‌شناختی و اگزیستانسیال محسوب شده‌اند. در این میان یکی از اولین نام‌هایی که از خاطر می‌گذرد سورن کی‌یرکگور، فیلسوف و الهی‌دان دانمارکی، است. در کتابی که به دست دارید او را سرگرم کندوکاو درباره حالی می‌بینیم که احتمالا همه ما، کم یا بیش، در گذشته یا حال، دستخوش آن بوده‌ایم: نومیدی. بیماری منتهی به مرگ کتابی است که بسیاری از اندیشه‌ها و دل‌مشغولی‌های کی‌یرکگور را در خود جای داده است. خود او این کتاب را یکی از دو اثر برتر خویش (در کنار ترس و لرز) می‌دانست و گواردینی آن را مناسب‌ترین مقدمه بر اندیشه او می‌شمرد».
موضوع این کتاب ساده، اما نثر آن نسبت‌به سایر آثار کی‌یرکگور دشوار است. موضوع آن «خودشدن» یا تنها ایستادن در برابر خدا و قبول مسئولیت در قبال زندگی خویش، در تقابل با کار بیهوده «نظریه‌پردازی فلسفی درباره معنای تاریخ جهان» است. نام مستعاری که کی‌یرکگور در این اثر برگزیده، آنتی-کلیماکوس، نسبت به نام‌های مستعار دوره اول، چندان شاعرانه حرف نمی‌زند، اهل رندی و شوخ‌طبعی و بازیگوشی نیست و وظیفه‌ای به جز افتادگی و فروتنی ندارد. آنتی-کلیماکوس با لفاظی چنان دقیق از مسیحیت دفاع می‌کند که کی‌یرکگور نمی‌خواهد خواننده گمان ببرد که او خود وانمود می‌کند از آن تا حد زیادی سر درمی‌آورد. به گفته مترجم درمورد کتاب بیماری منتهی به مرگ اشاراتی از کی‌یرکگور در دست است که از نسبت میان او و آنتی-کلیماکوس کم‌وبیش پرده برمی‌دارد. بر این اساس، آنتی-کلیماکوس شخصیتی است که به ‌صورت آرمانی انسانِ مسیحی نزدیک است و آنچه می‌گوید از امر آرمانی یا کمال مطلوب حکایت می‌کند. این جایگاهی است که کی‌یرکگور خود را فروتر از آن می‌بیند و به این اعتبار به خودش اجازه نمی‌دهد با ذکر نامش به‌عنوان نویسنده اثر، این تصور را برانگیزد که در جایگاهی از آن دست ایستاده است.
کتاب حاوی پیچیده‌ترین صورت‌بندی کی‌یرکگور از تلقی «دیالکتیکی» و هستی‌مندانه او از «خود» انسان است. کتاب حول استعاره‌ای درباره سلامت روح و «بیماری» متناظر آن می‌گردد؛ مرضی که سلامت روح را تهدید می‌کند و نومیدی نام دارد. فرد انسان روح است، و روح «خود» است. «خود» از نظر کی‌یرکگور مجموع قلمروهای متفاوت است: قلمرو زمان و ابدیت، جسم و جان، متناهی و نامتناهی، بیرون و درون، ظاهر و باطن، ممکن و ناممکن، واقعی و ذهنی. کتاب از دو بخش تشکیل شده است. بخش اول، که فلسفی‌تر است، به تعبیر لوی دوپره که مترجم از نقد او بر این کتاب در پیشگفتار خود استفاده کرده، «تحلیلی پدیدارشناسانه» از نومیدی است: در اینجا نویسنده نومیدی را با تکیه بر ایده خود به‌ منزله هم‌نهادی از اضداد به وصف می‌کشد و اقسام نومیدی را برحسب خواست خودبودن یا خودنبودن شرح می‌دهد. نومیدی «بیماری خود» است، بیماری منتهی به مرگ به معنایی که کی‌یرکگور از این تعبیر مراد می‌کند. در عین حال، نومیدی پدیده‌ای یکسره منفی نیست و با شرحی که در کتاب آمده است رگه‌ای مثبت نیز دارد. از سر گذراندن این تجربه و تأمل درباره آن می‌تواند راهی باز کند به سوی رستگاری‌ای که در بخش دوم کتاب از آن سخن می‌رود. در این بخش، که عمدتا حال‌وهوایی الهیاتی دارد، نویسنده پدیده نومیدی را در بستری مسیحی می‌کاود و آن را بالاخص در نسبت با گناه قرار می‌دهد: نومیدی گناه است و ماندن در وضعیت گناه، گناهی دیگر. این بخش دفاعی است از ایمان مسیحی به‌عنوان بدیل بی‌مانند نومیدی و صراط مستقیم خودبودگی اصیل. این کتاب اولین مجلد از مجموعه «به روایت فیلسوفان» است که نشر بیدگل زیر نظر مسعود علیا به‌تدریج منتشر می‌کند. به ‌جز این کتاب، دو کتاب «نامه‌هایی در تربیت زیبایی‌شناختی انسان» از فریدریش شیلر و«عشق و آگوستین قدیس» از هانا آرنت در این مجموعه به زیور طبع آراسته شده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.