|

من هم نویسنده‌ام

شرق: «و حالا، در این سن‌وسال، بعضی چیزهای مهم و پیچیده برایم ساده شده‌اند و بعضی چیزهای ساده، انگار مهم... و هنوز نمی‌دانم می‌خواهم وقتم برسد یا نه؛ که به چیزهای پیچیده‌تر بعدی‌تری برسم- تا آنها هم بلکه ساده شوند- یا که اصلن نه. اما می‌دانم که همان راز کلاغکی ساده را درست فهمیده‌ام که: در همه این سال‌ها نوشته‌ام، و مدام هم که بی‌خانه‌تر شده‌ام، نوشته‌ام و همینا و همین هی و هی‌های نوشته‌ام تا فقط آن گندمزار کوچک خودم را با کلمات خودم در پاییز خودم به درو برسانم...». داستان «گندمزار پاییزی» شهریار مندنی‌پور با این جملات به پایان می‌رسد. این یکی از داستان‌های مجموعه‌ای است با عنوان «هفت ناخدا» که مدتی پیش در نشر مرکز منتشر شد. شهریار مندنی‌پور نویسنده‌ای صاحب‌سبک است و در داستان‌های تازه منتشرشده‌اش نیز مهم‌ترین ویژگی‌های جهان داستانی او دیده می‌شود. «بانوی باغ»، «مینا»، «دستور فارسی مرگ»، «خودکشی نهنگ»، «نجوای سربازان»، «هفت ناخدا»، «رویین‌تنی» و «گندمزار پاییزی» هشت داستان تازه‌منتشرشده مندنی‌پور هستند که در این کتاب گرد آمده‌اند. اغلب این قصه‌ها در دهه هشتاد نوشته شده‌اند و در سال‌های بعدی بازنویسی شده‌اند. زبان این داستان‌ها یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این مجموعه است که در همان سطور ابتدایی داستان اول جلب توجه می‌کند و البته زبان همواره یکی از قابل‌توجه‌ترین مؤلفه‌های داستانی مندنی‌پور بوده است. در بین داستان‌های این مجموعه، «گندمزار پاییزی» به نوعی متفاوت از دیگر داستان‌هاست چراکه انگار نویسنده در آن به شرح نویسنده‌شدن و نویسندگی‌اش پرداخته است و البته روایت داستانی در اینجا هم وجود دارد و ازاین‌روست که می‌توان آن را به عنوان داستان در نظر گرفت. در بخشی از «گندمزار پاییزی» می‌خوانیم:
«...وقتی از نویسنده‌ها سؤال می‌شود که چرا می‌نویسید، هر کدام جوابی دارند، حی و حاضر و آماده یا فی‌البداهه. گروهی می‌گویند برای آگاهی و روشنگری مردم می‌نویسند؛ یا برای تعهد اجتماعی-سیاسی، بلکه هم برای تاریخ. دیگرانی می‌گویند به خاطر خود می‌نویسند، یا برای کشف هویت خویش؛ که لابد برای ساختن من خود. هستند کسانی که می‌گویند برای ادبیات و زیبایی زبان می‌نویسند، برای خلق و خلاقیت زبان. و بلکه هم باشند کسانی، خوش‌اشتها و شکمباره زمان، که ادعا می‌کنند برای جاودانه‌‌شدن می‌نویسند... القصه، هر کدام داستانی دارند چون که داستان‌گویند. من هم از یکی از این گونه‌ها بوده‌ام و یکی از این حرف‌ها را در طول عمرم نوشته‌ام یا زبان‌آوری کرده‌ام. اما پس از نوشتن صدها صفحه داستان، حالا که برف هم برایم سر بازایستادن ندارد، به نظرم آمده که انگار داستانکی برای خودم دارم: در جواب این‌که چرا می‌نویسم. کِی بود و کِی نبود، یادم نیست. یادم هست که کلاس چهارم دبستان بودم. تا آن زمان، مثل خیلی از هم‌کلاسی‌ها انشایم را مادرم می‌نوشت. اما روزی آمد که او خانه نبود و ساعت ده صبح یادم آمد که یادم رفته کلاس انشا داریم. نوبت بعدازظهری مدرسه بودیم. اوایل پاییز بود و آفتابِ حافظانه و دامن‌افشانه شیراز هم بود و توی حیاط خانه قالیچه پهن بود کنار حوض کوچک. معمولن دور و بر آب سنجاقک‌های رنگارنگِ پریسا هم -که بعدها نسل‌شان از شهر ورافتاد- بودند. ولی گمانم آن زمان طوطی سخنگو هم داشتیم. یادش بخیر، پدر همیشه دوست داشت یک طوطی سخنگو داشته باشیم...».
«پرسه‌گرد» عنوان مجموعه داستان ایرانی دیگری است از ناصر قادری که مدتی پیش در نشر آگه منتشر شد. «پرسه‌گرد» شامل نوزده داستان کوتاه است که به موقعیت‌ها و موضوعات مختلفی مربوط‌اند و البته آن‌طورکه در توضیحات پشت جلد کتاب آمده، عنوان کتاب به نوعی گویای درون‌مایه مشترک داستان‌ها است: «شخصیت‌های لایه‌های گوناگون اجتماع، از پرسه‌گردی عینی در خیابان‌ها و محله‌ها، به پرسه‌گردی ذهنی می‌رسند در رؤیاها و کابوس‌ها. این پرسه‌گردها تنهایند، بی‌پشتوانه خانواده و اجتماع و قدرت، و دغدغه بیرونی‌شان غم نان و غم عشق، و دغدغه درونی‌شان، غم کیستی و غم چیستی؛ با زبان‌هایی مختلف در سطوح طبقاتی مختلف، از زبان محاوره حاشیه شهر، تا زبان معیار قشر متوسط، تا زبان شاعرانه اهل کتاب. مضمون مشترک بسیاری از این داستان‌ها مرگ است به شکل‌های متفاوت، و گرایش شخصیت‌ها به رانه مردگی بیشتر است از رانه زندگی. این کتاب بیش از اینکه مجموعه‌داستانی کوتاه باشد، مموعه‌داستانی است کوتاهِ کوتاه، و دلیلش شاید این مثال کهن است؛ پرنده‌ای را گفتند: چرا کوتاه کوتاه می‌خوانی؟ گفت: آواز بسیار دارم و عمر اندک». «پرسه‌گرد» نام اولین داستان است و در واقع نام مجموعه برگرفته از این داستان است که به اول‌شخص روایت شده است. راوی کارِ نیمه‌وقتی در چاپخانه دارد و می‌گوید از وقتی دانشگاه تعطیل شده کار و بارش خیابان‌گردی شده است. او بعد از اتمام کارش در چاپخانه، بی‌آنکه هدف مشخصی داشته باشد در خیابان‌ها می‌چرخد یا دنبال آدم‌ها می‌رود و به مکالمات‌شان گوش می‌دهد. او البته این کار را نه به قصد مزاحمت انجام نمی‌دهد، در خیابان‌ها می‌چرخد چون پرسه‌گردی عادتش شده: «معمولا رد کسی را می‌گیرم و می‌افتم دنبالش و دزدکی به گفت‌وگوهایش با آدم‌های مختلف گوش می‌دهم. زن یا مرد فرق نمی‌کند. ولی با مردها، به خصوص پیرمردها، راحت‌ترم. گرفتاری زن‌ها زیاد است. یک‌ بار شانس آوردم؛ زنی که دنبالش بودم ناگهان برگشت و با داد و بیداد به طرفم آمد و گفت: ولگرد بی‌پدر! و یکی قایم خواباند توی گوشم. اما قبل از اینکه جماعت دورمان جمع شوند از معرکه در رفتم. بیش‌تر اوقات فقط یک نفر را دنبال می‌کنم، البته گاهی به چند نفر هم می‌رسد، همه‌اش بستگی به حال آن روزم دارد». راوی معمولا در خیابان‌های مرکزی شهر پرسه می‌زند و با گشتن در شهر تصویری از اوضاع و احوال خیابان‌ها هم به دست می‌دهد. در داستانی دیگر از مجموعه با عنوان «بچه گمرک»، با فضا و شخصیتی متفاوت روبه‌روییم. راوی جیب‌بر است که یک‌ بار گرفتار مأمورانی می‌شود که کارشان سربازگیری است و البته بالاخره می‌تواند از دست مأموران فرار کند و خودش را گم‌وگور کند. در این داستان به اقتضای موضوع، لحن داستان به لحن محاوره‌ای نزدیک شده و شخصیت‌های داستان از اصطلاحات عامیانه و محاوره‌ای استفاده می‌کنند. در بخشی از این داستان می‌خوانیم: «نیم‌ساعت بعد، از دیوار رفتم بالا و تو کوچه رو دید زدم، خبری نبود. با احتیاط تا سر خیابون رفتم و یواشکی سریدم تو حموم. فوری لنگ گرفتم و رفتم تو. هنوز تنم داغ بود و نفس‌نفس می‌زدم. تا اینکه رفتم و یه دوش خنک گرفتم. حسابی حالم جا اومد. حموم شلوغ نبود...».

شرق: «و حالا، در این سن‌وسال، بعضی چیزهای مهم و پیچیده برایم ساده شده‌اند و بعضی چیزهای ساده، انگار مهم... و هنوز نمی‌دانم می‌خواهم وقتم برسد یا نه؛ که به چیزهای پیچیده‌تر بعدی‌تری برسم- تا آنها هم بلکه ساده شوند- یا که اصلن نه. اما می‌دانم که همان راز کلاغکی ساده را درست فهمیده‌ام که: در همه این سال‌ها نوشته‌ام، و مدام هم که بی‌خانه‌تر شده‌ام، نوشته‌ام و همینا و همین هی و هی‌های نوشته‌ام تا فقط آن گندمزار کوچک خودم را با کلمات خودم در پاییز خودم به درو برسانم...». داستان «گندمزار پاییزی» شهریار مندنی‌پور با این جملات به پایان می‌رسد. این یکی از داستان‌های مجموعه‌ای است با عنوان «هفت ناخدا» که مدتی پیش در نشر مرکز منتشر شد. شهریار مندنی‌پور نویسنده‌ای صاحب‌سبک است و در داستان‌های تازه منتشرشده‌اش نیز مهم‌ترین ویژگی‌های جهان داستانی او دیده می‌شود. «بانوی باغ»، «مینا»، «دستور فارسی مرگ»، «خودکشی نهنگ»، «نجوای سربازان»، «هفت ناخدا»، «رویین‌تنی» و «گندمزار پاییزی» هشت داستان تازه‌منتشرشده مندنی‌پور هستند که در این کتاب گرد آمده‌اند. اغلب این قصه‌ها در دهه هشتاد نوشته شده‌اند و در سال‌های بعدی بازنویسی شده‌اند. زبان این داستان‌ها یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این مجموعه است که در همان سطور ابتدایی داستان اول جلب توجه می‌کند و البته زبان همواره یکی از قابل‌توجه‌ترین مؤلفه‌های داستانی مندنی‌پور بوده است. در بین داستان‌های این مجموعه، «گندمزار پاییزی» به نوعی متفاوت از دیگر داستان‌هاست چراکه انگار نویسنده در آن به شرح نویسنده‌شدن و نویسندگی‌اش پرداخته است و البته روایت داستانی در اینجا هم وجود دارد و ازاین‌روست که می‌توان آن را به عنوان داستان در نظر گرفت. در بخشی از «گندمزار پاییزی» می‌خوانیم:
«...وقتی از نویسنده‌ها سؤال می‌شود که چرا می‌نویسید، هر کدام جوابی دارند، حی و حاضر و آماده یا فی‌البداهه. گروهی می‌گویند برای آگاهی و روشنگری مردم می‌نویسند؛ یا برای تعهد اجتماعی-سیاسی، بلکه هم برای تاریخ. دیگرانی می‌گویند به خاطر خود می‌نویسند، یا برای کشف هویت خویش؛ که لابد برای ساختن من خود. هستند کسانی که می‌گویند برای ادبیات و زیبایی زبان می‌نویسند، برای خلق و خلاقیت زبان. و بلکه هم باشند کسانی، خوش‌اشتها و شکمباره زمان، که ادعا می‌کنند برای جاودانه‌‌شدن می‌نویسند... القصه، هر کدام داستانی دارند چون که داستان‌گویند. من هم از یکی از این گونه‌ها بوده‌ام و یکی از این حرف‌ها را در طول عمرم نوشته‌ام یا زبان‌آوری کرده‌ام. اما پس از نوشتن صدها صفحه داستان، حالا که برف هم برایم سر بازایستادن ندارد، به نظرم آمده که انگار داستانکی برای خودم دارم: در جواب این‌که چرا می‌نویسم. کِی بود و کِی نبود، یادم نیست. یادم هست که کلاس چهارم دبستان بودم. تا آن زمان، مثل خیلی از هم‌کلاسی‌ها انشایم را مادرم می‌نوشت. اما روزی آمد که او خانه نبود و ساعت ده صبح یادم آمد که یادم رفته کلاس انشا داریم. نوبت بعدازظهری مدرسه بودیم. اوایل پاییز بود و آفتابِ حافظانه و دامن‌افشانه شیراز هم بود و توی حیاط خانه قالیچه پهن بود کنار حوض کوچک. معمولن دور و بر آب سنجاقک‌های رنگارنگِ پریسا هم -که بعدها نسل‌شان از شهر ورافتاد- بودند. ولی گمانم آن زمان طوطی سخنگو هم داشتیم. یادش بخیر، پدر همیشه دوست داشت یک طوطی سخنگو داشته باشیم...».
«پرسه‌گرد» عنوان مجموعه داستان ایرانی دیگری است از ناصر قادری که مدتی پیش در نشر آگه منتشر شد. «پرسه‌گرد» شامل نوزده داستان کوتاه است که به موقعیت‌ها و موضوعات مختلفی مربوط‌اند و البته آن‌طورکه در توضیحات پشت جلد کتاب آمده، عنوان کتاب به نوعی گویای درون‌مایه مشترک داستان‌ها است: «شخصیت‌های لایه‌های گوناگون اجتماع، از پرسه‌گردی عینی در خیابان‌ها و محله‌ها، به پرسه‌گردی ذهنی می‌رسند در رؤیاها و کابوس‌ها. این پرسه‌گردها تنهایند، بی‌پشتوانه خانواده و اجتماع و قدرت، و دغدغه بیرونی‌شان غم نان و غم عشق، و دغدغه درونی‌شان، غم کیستی و غم چیستی؛ با زبان‌هایی مختلف در سطوح طبقاتی مختلف، از زبان محاوره حاشیه شهر، تا زبان معیار قشر متوسط، تا زبان شاعرانه اهل کتاب. مضمون مشترک بسیاری از این داستان‌ها مرگ است به شکل‌های متفاوت، و گرایش شخصیت‌ها به رانه مردگی بیشتر است از رانه زندگی. این کتاب بیش از اینکه مجموعه‌داستانی کوتاه باشد، مموعه‌داستانی است کوتاهِ کوتاه، و دلیلش شاید این مثال کهن است؛ پرنده‌ای را گفتند: چرا کوتاه کوتاه می‌خوانی؟ گفت: آواز بسیار دارم و عمر اندک». «پرسه‌گرد» نام اولین داستان است و در واقع نام مجموعه برگرفته از این داستان است که به اول‌شخص روایت شده است. راوی کارِ نیمه‌وقتی در چاپخانه دارد و می‌گوید از وقتی دانشگاه تعطیل شده کار و بارش خیابان‌گردی شده است. او بعد از اتمام کارش در چاپخانه، بی‌آنکه هدف مشخصی داشته باشد در خیابان‌ها می‌چرخد یا دنبال آدم‌ها می‌رود و به مکالمات‌شان گوش می‌دهد. او البته این کار را نه به قصد مزاحمت انجام نمی‌دهد، در خیابان‌ها می‌چرخد چون پرسه‌گردی عادتش شده: «معمولا رد کسی را می‌گیرم و می‌افتم دنبالش و دزدکی به گفت‌وگوهایش با آدم‌های مختلف گوش می‌دهم. زن یا مرد فرق نمی‌کند. ولی با مردها، به خصوص پیرمردها، راحت‌ترم. گرفتاری زن‌ها زیاد است. یک‌ بار شانس آوردم؛ زنی که دنبالش بودم ناگهان برگشت و با داد و بیداد به طرفم آمد و گفت: ولگرد بی‌پدر! و یکی قایم خواباند توی گوشم. اما قبل از اینکه جماعت دورمان جمع شوند از معرکه در رفتم. بیش‌تر اوقات فقط یک نفر را دنبال می‌کنم، البته گاهی به چند نفر هم می‌رسد، همه‌اش بستگی به حال آن روزم دارد». راوی معمولا در خیابان‌های مرکزی شهر پرسه می‌زند و با گشتن در شهر تصویری از اوضاع و احوال خیابان‌ها هم به دست می‌دهد. در داستانی دیگر از مجموعه با عنوان «بچه گمرک»، با فضا و شخصیتی متفاوت روبه‌روییم. راوی جیب‌بر است که یک‌ بار گرفتار مأمورانی می‌شود که کارشان سربازگیری است و البته بالاخره می‌تواند از دست مأموران فرار کند و خودش را گم‌وگور کند. در این داستان به اقتضای موضوع، لحن داستان به لحن محاوره‌ای نزدیک شده و شخصیت‌های داستان از اصطلاحات عامیانه و محاوره‌ای استفاده می‌کنند. در بخشی از این داستان می‌خوانیم: «نیم‌ساعت بعد، از دیوار رفتم بالا و تو کوچه رو دید زدم، خبری نبود. با احتیاط تا سر خیابون رفتم و یواشکی سریدم تو حموم. فوری لنگ گرفتم و رفتم تو. هنوز تنم داغ بود و نفس‌نفس می‌زدم. تا اینکه رفتم و یه دوش خنک گرفتم. حسابی حالم جا اومد. حموم شلوغ نبود...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.