|

هفت رئالیستِ بزرگ آلمان

شرق: جورج لوکاچ، فیلسوف و نظریه‌پرداز مطرحِ مجار، بی‌تردید بر نویسندگان بسیاری تأثیر بسزایی داشته است و در‌این‌میان «رمان تاریخی» و «نظریه رمان» از آثار محوری او است. لوکاچ کتابی هم درباره نویسندگان رئالیست آلمان در سده نوزدهم دارد که به‌تازگی با ترجمه علی‌اکبر معصوم‌بیگی در نشر نگاه منتشر شده و چنان‌که در معرفی کتاب آمده مجموعه‌ای از جستارهای پرمغز درباره مهم‌ترین نویسندگان رئالیست آلمان در سده نوزدهم است، از هاینریش فون کلایست تا یوزف فون آیشندورف، گئورگ بوشنر، هاینریش هاینه، گوتفرید کِلر، ویلهلم رابه و تئودور فونتانه. لوکاچ در این جستارها متون هفت تن از نویسندگان برجسته رئالیست آلمان را از لحاظ تاریخ فرهنگی و جهان ادبی و نیز پرداختن به سبک و فرم مورد بررسی قرار داده و از انتخاب او پیداست که در این اثر خود نیز داعیه دفاع از رئالیسم را در سر دارد، گرچه هدف اساسی او «روشن‌ساختن بستر و سیاق فکری، ادبی و تاریخی است که این نویسندگان بزرگ در بطن آن کار کرده‌ و بالیده‌‌اند». مترجم کتاب برای درک بیشتر نقد و نظرات لوکاچ، مقاله‌ای از رادنی لیوینگستن را به‌عنوان درآمد کتاب ترجمه کرده و او در آن جورج لوکاچ را از بحث‌انگیزترین چهره‌‏های عصر خود و زمانه ما می‌داند که در مقام فیلسوف مارکسیست نظریه مارکسیستی را بسط و پرورشی ژرف بخشیده: «لوکاچ را کسی دانسته‌اند که در طیف متنوعی از نویسندگان نفوذی بسیار مهم و نظرگیر داشته است: از مکتب فرانکفورت تا هایدگر، والتر بنیامین و سارتر. در جریان یک زندگی طولانی که او طی آن پس از جنگ جهانی اول در انقلاب مجارستان و بار دیگر در خیزش ایمره ناج (ناگی) نقش سیاسی فعال ایفا کرد، هم به‌ سبب نظراتش و هم به‌ سبب کرده‏‌های سیاسی‌‏اش، غالبا در رهگذر زهرآگین‌‏ترین حمله‌ها قرار گرفت. لوکاچ در درون جنبش‌‏های کمونیستی به کژروی‏‌هایی از خط جاری حزب و نیز کوشش‌‏هایی برای «تجدیدنظر» یا به سخن دیگر، سازش‌‏پذیرتر ساختن آموزه مارکسیستی متهم شد. در بیرون از حوزه مارکسیسم، او را غالبا یکی از سخن‏گویان اصلی ایدئولوژی فرهنگیِ چیره کمونیستی شمرده‏‌اند و از این بابت که آشکارا با جنایت‏‌های استالین به مخالفت برنخاسته است، به باد انتقادش گرفته‏‌اند». لیوینگستن، همچنین لوکاچ را منتقد ادبی با جایگاهی ممتاز می‌خوانَد که پس از ۱۹۴۵، در سالیان بسیار، یگانه منتقد ادبی بود که توانایی داشت برای دیدگاه مارکسیستی در باب ادبیات از احترامی درخور برخوردار شود. گرچه در سال‏‌های اخیر، نوشته‏‌های ادبی او آماج حمله انواع دیگری از منتقدان مارکسیست مدرن‌‏تر و نیز منتقدان دانشگاهی ساختارگرا و پساساختارگرا قرار گرفته‌اند؛ اما او معتقد است همچنان که لوکاچ از کانون بحث بیرون رفته، شور و حرارت مباحثه و جدل هم کاستی گرفته و با این پیامد همراه شده است که آرای او درباره نویسندگانی خاص تا میزان معینی در جریان غالب ادغام شده و به‌ صورت بخشی از راست‌آیینی انتقادی درآمده است؛ گرچه با گذر زمان به‌ ناگزیر بسیاری از تفسیرها و داوری‏‌های خاص او از دور خارج شده‌اند. «لوکاچ پس از آنکه ناگزیر شد آرایی را پس بگیرد که به سال ۱۹۲۹ در بین‏‌الملل کمونیستی به باد انتقاد گرفته شده بود، در دهه ۱۹۳۰، در حرکتی که خود آن را عقب‌نشینی تاکتیکی از حوزه سیاست وصف کرده است، به نقد ادبی روی آورد؛ اما آشکار است که کناره‏‌گیری او از سیاست داوطلبانه نبود و کوشید به طرق دیگر، و درباره شخص او، با نقد ادبی، به فعالیت سیاسی ادامه دهد. می‏‌توان صورت ظاهر نوشته‏‌های ادبی او را در نظر گرفت، به سخن دیگر، این نوشته‌‏ها را یاری‌گر فهم ما از نویسندگان یا گونه‌‏های ادبی خاص (رمان تاریخی و رمان رئالیستی) دانست. اما، به همین سان، این نوشته‌‏ها را می‌‏توان مانند دخالت‏‌های رمزآمیز در بحث و جدل‌‏های سیاسی روز، مانند استالینیسم، معنی‏‌های ضمنی ایدئولوژیکی مدرنیسم یا اکسپرسیونیسم، «جبهه خلق» یا «آب‌شدن یخ‌‏ها» در سال‌‏های پس از مرگ استالین قرائت کرد».

شرق: جورج لوکاچ، فیلسوف و نظریه‌پرداز مطرحِ مجار، بی‌تردید بر نویسندگان بسیاری تأثیر بسزایی داشته است و در‌این‌میان «رمان تاریخی» و «نظریه رمان» از آثار محوری او است. لوکاچ کتابی هم درباره نویسندگان رئالیست آلمان در سده نوزدهم دارد که به‌تازگی با ترجمه علی‌اکبر معصوم‌بیگی در نشر نگاه منتشر شده و چنان‌که در معرفی کتاب آمده مجموعه‌ای از جستارهای پرمغز درباره مهم‌ترین نویسندگان رئالیست آلمان در سده نوزدهم است، از هاینریش فون کلایست تا یوزف فون آیشندورف، گئورگ بوشنر، هاینریش هاینه، گوتفرید کِلر، ویلهلم رابه و تئودور فونتانه. لوکاچ در این جستارها متون هفت تن از نویسندگان برجسته رئالیست آلمان را از لحاظ تاریخ فرهنگی و جهان ادبی و نیز پرداختن به سبک و فرم مورد بررسی قرار داده و از انتخاب او پیداست که در این اثر خود نیز داعیه دفاع از رئالیسم را در سر دارد، گرچه هدف اساسی او «روشن‌ساختن بستر و سیاق فکری، ادبی و تاریخی است که این نویسندگان بزرگ در بطن آن کار کرده‌ و بالیده‌‌اند». مترجم کتاب برای درک بیشتر نقد و نظرات لوکاچ، مقاله‌ای از رادنی لیوینگستن را به‌عنوان درآمد کتاب ترجمه کرده و او در آن جورج لوکاچ را از بحث‌انگیزترین چهره‌‏های عصر خود و زمانه ما می‌داند که در مقام فیلسوف مارکسیست نظریه مارکسیستی را بسط و پرورشی ژرف بخشیده: «لوکاچ را کسی دانسته‌اند که در طیف متنوعی از نویسندگان نفوذی بسیار مهم و نظرگیر داشته است: از مکتب فرانکفورت تا هایدگر، والتر بنیامین و سارتر. در جریان یک زندگی طولانی که او طی آن پس از جنگ جهانی اول در انقلاب مجارستان و بار دیگر در خیزش ایمره ناج (ناگی) نقش سیاسی فعال ایفا کرد، هم به‌ سبب نظراتش و هم به‌ سبب کرده‏‌های سیاسی‌‏اش، غالبا در رهگذر زهرآگین‌‏ترین حمله‌ها قرار گرفت. لوکاچ در درون جنبش‌‏های کمونیستی به کژروی‏‌هایی از خط جاری حزب و نیز کوشش‌‏هایی برای «تجدیدنظر» یا به سخن دیگر، سازش‌‏پذیرتر ساختن آموزه مارکسیستی متهم شد. در بیرون از حوزه مارکسیسم، او را غالبا یکی از سخن‏گویان اصلی ایدئولوژی فرهنگیِ چیره کمونیستی شمرده‏‌اند و از این بابت که آشکارا با جنایت‏‌های استالین به مخالفت برنخاسته است، به باد انتقادش گرفته‏‌اند». لیوینگستن، همچنین لوکاچ را منتقد ادبی با جایگاهی ممتاز می‌خوانَد که پس از ۱۹۴۵، در سالیان بسیار، یگانه منتقد ادبی بود که توانایی داشت برای دیدگاه مارکسیستی در باب ادبیات از احترامی درخور برخوردار شود. گرچه در سال‏‌های اخیر، نوشته‏‌های ادبی او آماج حمله انواع دیگری از منتقدان مارکسیست مدرن‌‏تر و نیز منتقدان دانشگاهی ساختارگرا و پساساختارگرا قرار گرفته‌اند؛ اما او معتقد است همچنان که لوکاچ از کانون بحث بیرون رفته، شور و حرارت مباحثه و جدل هم کاستی گرفته و با این پیامد همراه شده است که آرای او درباره نویسندگانی خاص تا میزان معینی در جریان غالب ادغام شده و به‌ صورت بخشی از راست‌آیینی انتقادی درآمده است؛ گرچه با گذر زمان به‌ ناگزیر بسیاری از تفسیرها و داوری‏‌های خاص او از دور خارج شده‌اند. «لوکاچ پس از آنکه ناگزیر شد آرایی را پس بگیرد که به سال ۱۹۲۹ در بین‏‌الملل کمونیستی به باد انتقاد گرفته شده بود، در دهه ۱۹۳۰، در حرکتی که خود آن را عقب‌نشینی تاکتیکی از حوزه سیاست وصف کرده است، به نقد ادبی روی آورد؛ اما آشکار است که کناره‏‌گیری او از سیاست داوطلبانه نبود و کوشید به طرق دیگر، و درباره شخص او، با نقد ادبی، به فعالیت سیاسی ادامه دهد. می‏‌توان صورت ظاهر نوشته‏‌های ادبی او را در نظر گرفت، به سخن دیگر، این نوشته‌‏ها را یاری‌گر فهم ما از نویسندگان یا گونه‌‏های ادبی خاص (رمان تاریخی و رمان رئالیستی) دانست. اما، به همین سان، این نوشته‌‏ها را می‌‏توان مانند دخالت‏‌های رمزآمیز در بحث و جدل‌‏های سیاسی روز، مانند استالینیسم، معنی‏‌های ضمنی ایدئولوژیکی مدرنیسم یا اکسپرسیونیسم، «جبهه خلق» یا «آب‌شدن یخ‌‏ها» در سال‌‏های پس از مرگ استالین قرائت کرد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.