جشنواره هِی1 باید زنده بماند
ترجمه منوچهر یزدانی
من در زندگی در بسیاری از جشنوارههای کتاب حضور داشتهام اما هیچکدام مانند جشنوارۀ هِی، که در شهر کوچکی در مرز انگلستان و ولز2 -در ساحل رودخانۀ وای- برگزار میشود، نبوده است. این جشنواره در سال 1987 به همت پیتر فلورِنس راهاندازی شد و احتمالاً، به اعتبار تعداد نویسندگان و مخاطبانی که در آن حضور پیدا میکنند، باید موفقترین جشنوارۀ کتاب جهان باشد. هِی تنها جشنوارهای است که به لطف آزادی، نوآوری، عدم تشریفات و جذابیت، در سراسر جهان بسط پیدا کرده است. جشنوارۀ هِی، علاوه بر اینکه سال گذشته (2020) جایزه ارتباطات شاهزاده آستوریاس اسپانیا را از آن خود کرد، خوشاقبالی دیگری نیز دارد که در میان مدیرانش خانمی اسپانیایی به نام کریستینا فوئنتس، هست که در مقابله با انواع مشکلات بسیار تواناست. یکبار مرا با هلیکوپتر از لندن به هِی فرستاد- و قادر است این نیروی شگفتانگیز خود را حتی به مردگان نیز تسری دهد.
این سطور را مینویسم، چون خبر رسید پیتر فلورِنس بهتازگی، به دلیل مسئلۀ «ایجاد مزاحمت در محل کار» (چه کسی میداند منظور از این عبارت چیست) از مدیریت جشنواره کنارهگیری کرده است؛ و اگر این کنارهگیری حقیقت داشته باشد، ننگی برای فرهنگ جهان - و بهویژه ادبیات- خواهد بود، در حدی که باید با تمام توان خود مانع آن شویم. دولت بریتانیا، که معمولاً در امر ویروس کرونا دخالتی نمیکند و ترجیح میدهد این کار را به عهدۀ جوامع مدنی غیردولتی بسپارد، این بار استثنائی قائل شده و به جشنوارۀ هِی کمک کرده است تا بر اثرات جهانی این ویروس
غلبه کند.
روستای هِی، پیش از اینکه مقر این جشنوارۀ جهانی (یا حداقل اروپایی) باشد، مرکز کتابهای قدیمی بود. مردی، که چارهای ندارم جز اینکه دیوانه یا غیرعادی بخوانمش، علاوه بر اینکه میلیونر است، روزی به دلیل زیبایی آن روستا تصمیم میگیرد قسمت عمدۀ خانههای کوچک آنجا را خریداری کرده و به کتاب کهنهفروشان بسیاری از کشورهای اروپایی و ایالات متحده واگذار کند. این مرد موفق شد و افزون بر این توانست پس از چند سال آنجا را برای همیشه به مرکزی مهم تبدیل کند که هرساله نمایندگان دانشگاهها، کتابخانهها و نیز مجموعهداران خصوصی به آنجا بیایند، زیرا رفتهرفته این روستای وِلزی دقیقاً نه کمتر نه بیشتر به یک پایتخت اروپایی کتاب عتیقه مبدل شده بود. اینجا برای مردمی که در جشنوارۀ هِی شرکت میکنند بسیار نشاطآور است؛ هنوز کتابفروشیهایی از قدیم در آن باقی مانده که بهیقین در قفسههایشان میتوان شگفتیهایی چند یا چندین پوندی یافت. برای مثال، خود من در یکی از آن قفسههای تیره یک رمان شوالیهای فرانسوی قرن هفدهم پیدا کردم.
در آن لحظه سالِ 1987، ادراک پیتر فلورِنس یا ستارۀ اقبالش او را متقاعد کرد که اگر این روستا بهعنوان مکانی برای میزبانی جشنواره تعیین شود، توسعۀ بسیاری خواهد یافت و درواقع پس از چند سال چنین هم شد. من نمیخواهم صورت نام نویسندگانی را که از همه زبانهای جهان و از عجیبترین کشورها (منظورم کمترشناختهشدههاست) در روزهای تابستان بریتانیا در جشنوارۀ هِی حضور پیدا کردهاند (که فکر میکنم همهشان راضی و خرسند هم بودهاند) ارائه کنم. مردم فوقالعادهای از سراسر جهان در بحثها، کتابخوانیها و همایشها در موضوعات گوناگون شرکت میکنند و دوستیها (و همچنین خصومتهایی، به دلایل سیاسی یا زیباییشناختی) به وجود میآید. برنامهها معمولاً در کافههای دوستداشتنی و حتی در اصطبلها و مرغداریهای آنجا اجرا میشوند، از نیمروز تا نیمهشب، و صحنههای غیرقابلپیشبینی و هیجانانگیزی شکل میگیرد. من به دلیل وقت کم معمولاً در جشنوارههای کتاب شرکت نمیکنم، اما هروقت کریستینا فوئنتس یا پیتر فلورِنس از من خواستهاند، به آنها پیوستهام و هرگز نه نگفتهام، زیرا در جشنوارۀ هِی با نویسندگان بزرگی ملاقات کرده و دوستان ماندگاری پیدا
کردهام و در کمتر جایی مانند آن شهر کوچک، که در آن غرور انگلستان و ولز با هم درمیآمیزد و از ادبیات صحبت میشود (گاهی مخلوط با سیاست یا ماجراجوییهای شخصی)، لذت بردهام.
یکی از فکرهای عالی پیتر فلورِنس و گروهی که او را همراهی میکرد این بود که جشنوارۀ کتاب را از شهر هِی خارج و در سراسر جهان، عمدتاً در مناطق اسپانیاییزبان هم توسعه دهند. این گروه، بنا بر یک سنت خوب، هرگز پایتختها را انتخاب نمیکنند، بلکه همیشه شهرهای داخلی و کوچکتر کشورها موردنظرشان است. بنا بر دلایلی روشن، جشنواره در آن کشورها به مردمیترین و محبوبترین کنشهای اجتماعی تبدیل میشود و این یکی از دلایل موفقیت جشنوارههای کتاب است که درحالحاضر در کارتاخنا (کلمبیا)، کِرِتارو (مکزیک)، سگوویا (اسپانیا) و آرِکیپا (پرو) برگزار میشود. آرِکیپا، سرزمین مادری من است، جایی که حتی تجار و شرکتداران آن با کمکهای مالی خود در موفقیت جشنواره سهیم بودهاند و حضور جوانان بولیویایی و شیلیایی علاقهمند به ادبیات در آنجا سبب خوشحالی است.
میزگردهای جشنوارههای هِی کاملاً آزاد هستند ـ برخی آنها را آنارشیستی مینامند ـ به گونهای که شرکتکنندگان غالباً در هر موردی بخواهند صحبت میکنند و بیتردید یکی از دلایل محبوبیت این میزگردها همین است. همیشه موضوعی برای بحث وجود دارد، اما مهمانان میدانند که این تنها نقطۀ شروع است و شرکتکنندگان درنهایت بیشتر در مورد موضوعاتی سخن میگویند که برایشان مهم است. اگرچه زبان انگلیسی معمولاً رایجترین زبان جشنواره است، ولی اسپانیایی هم میتواند باشد، یا زبانی را که شرکتکنندگان ترجیح میدهند به آن صحبت کنند، بهطوریکه بسیاری از این میزگردها یا ملاقاتها به سرگرمیهای شاد و پرهیاهوی گفتاری، یا آنچه سورئالیستها آنها را نمایشهای پرهیجان مینامیدند، تبدیل میشود. همهچیز در آنجا عالی پیش میرود و مهمتر از همه، خواندن اشعار، داستانها یا قطعاتی از رمانهاست که معمولاً بر عهده جوانان گذاشته میشود و جزء برنامههای اصلی هرروز است که در بعضی مواقع تا نیمهشب (خواندن در زیر نور ماه و ستارگان) ادامه مییابد.
مانند همهجا، پشت جشنوارۀ کتابِ هِی هم یک شخصیت خستگیناپذیر یا بهتر بگوییم گروهی قوی در تلاش هستند که فکر میکنند و افکارشان را به مرحله اجرا میرسانند. من نمیخواهم در اینجا نقش پیتر فلورِنس را بیشازحد بزرگ جلوه دهم، اما مطمئنم او کسی بود که سبب شد شوق و رؤیاهایش به گروه کوچک همکارانش و دیگران سرایت کند، گروهی که توانست ترویج کتاب، کتابخوانی، ملاقات بین نویسندگان و خوانندگانی چنان نکتهسنج، جهانی و فراتر از معمول را امکانپذیر نماید و امیدوارم جشنوارۀ هِی سالیان دراز به همین منوال بتواند ادامه پیدا کند. این رخدادهای مردمی معمولاً کار نهادها یا دولتها مانند دو نمایشگاه گوادالاخارا یا فرانکفورت (که از مشهورترین نمایشگاههای کتاباند) و در آنها یک مؤسسه مسئولیت سازماندهی و معرفی کتابها را بر عهده دارد، نیست و هیچ تشابهی هم با آنها ندارد؛ بلکه وقتی نوآوری و شوق افراد در میان باشد مانند موردی که از آن صحبت میکنیم، چنین کنشهایی حاصل تلاشی مردمی است. اما بدیهی است که در کار پیتر فلورِنس و همکارانش آزادی در نوآوری و خلاقیت بسیار بیشتر به چشم میخورد تا آزادیهایی که دولتها و مؤسسات وابسته به آنها، با
آداب و رسوم محلی عرضه میکنند. به همین دلیل، جشنوارۀ هِی، همانگونه که تاکنون در سراسر جهان عمل کرده، (در دورهای جشنواره هِی در یکی از شهرهای هندوستان نیز برگزار شد) باید به انتشار کتاب و مطالب خواندنی خوب و نیز نزدیکشدن نویسندگان و خوانندگان کمک کند. من مطمئنم که مشکلات «آزار و اذیت در محل کار»، که پیتر فلورِنس به آن متهم شده، راهحل دارد و او دوباره فارغ از این قیدها، آزاد خواهد بود تا همچنان به خیالپردازیهای خود و تحقق آنها جامۀ عمل بپوشاند؛ راهی که در طول آن نویسندگان و خوانندگان به رؤیاهای خود پی میبرند و به این مختصر خوشبختیای که کتاب به ارمغان میآورد دست مییابند، که پدیدهای است هزار بار بهتر از قرنطینهکردن خود در پریشانی و اضطراب که نهایتاً منتج به هلاک خویش میشود.
پینوشتها:
1.Hay
2.Wales؛ با جمعیتی حدود سه میلیون نفر از پادشاهیهای پیشین است که به همراه انگلستان، اسکاتلند و ایرلند شمالی کشور بریتانیا را تشکیل میدهند. مرکز ولز شهر کاردیف است. ولز در جنوب غربی جزیرۀ بریتانیا واقع شده و از شرق با انگلستان هممرز است.
من در زندگی در بسیاری از جشنوارههای کتاب حضور داشتهام اما هیچکدام مانند جشنوارۀ هِی، که در شهر کوچکی در مرز انگلستان و ولز2 -در ساحل رودخانۀ وای- برگزار میشود، نبوده است. این جشنواره در سال 1987 به همت پیتر فلورِنس راهاندازی شد و احتمالاً، به اعتبار تعداد نویسندگان و مخاطبانی که در آن حضور پیدا میکنند، باید موفقترین جشنوارۀ کتاب جهان باشد. هِی تنها جشنوارهای است که به لطف آزادی، نوآوری، عدم تشریفات و جذابیت، در سراسر جهان بسط پیدا کرده است. جشنوارۀ هِی، علاوه بر اینکه سال گذشته (2020) جایزه ارتباطات شاهزاده آستوریاس اسپانیا را از آن خود کرد، خوشاقبالی دیگری نیز دارد که در میان مدیرانش خانمی اسپانیایی به نام کریستینا فوئنتس، هست که در مقابله با انواع مشکلات بسیار تواناست. یکبار مرا با هلیکوپتر از لندن به هِی فرستاد- و قادر است این نیروی شگفتانگیز خود را حتی به مردگان نیز تسری دهد.
این سطور را مینویسم، چون خبر رسید پیتر فلورِنس بهتازگی، به دلیل مسئلۀ «ایجاد مزاحمت در محل کار» (چه کسی میداند منظور از این عبارت چیست) از مدیریت جشنواره کنارهگیری کرده است؛ و اگر این کنارهگیری حقیقت داشته باشد، ننگی برای فرهنگ جهان - و بهویژه ادبیات- خواهد بود، در حدی که باید با تمام توان خود مانع آن شویم. دولت بریتانیا، که معمولاً در امر ویروس کرونا دخالتی نمیکند و ترجیح میدهد این کار را به عهدۀ جوامع مدنی غیردولتی بسپارد، این بار استثنائی قائل شده و به جشنوارۀ هِی کمک کرده است تا بر اثرات جهانی این ویروس
غلبه کند.
روستای هِی، پیش از اینکه مقر این جشنوارۀ جهانی (یا حداقل اروپایی) باشد، مرکز کتابهای قدیمی بود. مردی، که چارهای ندارم جز اینکه دیوانه یا غیرعادی بخوانمش، علاوه بر اینکه میلیونر است، روزی به دلیل زیبایی آن روستا تصمیم میگیرد قسمت عمدۀ خانههای کوچک آنجا را خریداری کرده و به کتاب کهنهفروشان بسیاری از کشورهای اروپایی و ایالات متحده واگذار کند. این مرد موفق شد و افزون بر این توانست پس از چند سال آنجا را برای همیشه به مرکزی مهم تبدیل کند که هرساله نمایندگان دانشگاهها، کتابخانهها و نیز مجموعهداران خصوصی به آنجا بیایند، زیرا رفتهرفته این روستای وِلزی دقیقاً نه کمتر نه بیشتر به یک پایتخت اروپایی کتاب عتیقه مبدل شده بود. اینجا برای مردمی که در جشنوارۀ هِی شرکت میکنند بسیار نشاطآور است؛ هنوز کتابفروشیهایی از قدیم در آن باقی مانده که بهیقین در قفسههایشان میتوان شگفتیهایی چند یا چندین پوندی یافت. برای مثال، خود من در یکی از آن قفسههای تیره یک رمان شوالیهای فرانسوی قرن هفدهم پیدا کردم.
در آن لحظه سالِ 1987، ادراک پیتر فلورِنس یا ستارۀ اقبالش او را متقاعد کرد که اگر این روستا بهعنوان مکانی برای میزبانی جشنواره تعیین شود، توسعۀ بسیاری خواهد یافت و درواقع پس از چند سال چنین هم شد. من نمیخواهم صورت نام نویسندگانی را که از همه زبانهای جهان و از عجیبترین کشورها (منظورم کمترشناختهشدههاست) در روزهای تابستان بریتانیا در جشنوارۀ هِی حضور پیدا کردهاند (که فکر میکنم همهشان راضی و خرسند هم بودهاند) ارائه کنم. مردم فوقالعادهای از سراسر جهان در بحثها، کتابخوانیها و همایشها در موضوعات گوناگون شرکت میکنند و دوستیها (و همچنین خصومتهایی، به دلایل سیاسی یا زیباییشناختی) به وجود میآید. برنامهها معمولاً در کافههای دوستداشتنی و حتی در اصطبلها و مرغداریهای آنجا اجرا میشوند، از نیمروز تا نیمهشب، و صحنههای غیرقابلپیشبینی و هیجانانگیزی شکل میگیرد. من به دلیل وقت کم معمولاً در جشنوارههای کتاب شرکت نمیکنم، اما هروقت کریستینا فوئنتس یا پیتر فلورِنس از من خواستهاند، به آنها پیوستهام و هرگز نه نگفتهام، زیرا در جشنوارۀ هِی با نویسندگان بزرگی ملاقات کرده و دوستان ماندگاری پیدا
کردهام و در کمتر جایی مانند آن شهر کوچک، که در آن غرور انگلستان و ولز با هم درمیآمیزد و از ادبیات صحبت میشود (گاهی مخلوط با سیاست یا ماجراجوییهای شخصی)، لذت بردهام.
یکی از فکرهای عالی پیتر فلورِنس و گروهی که او را همراهی میکرد این بود که جشنوارۀ کتاب را از شهر هِی خارج و در سراسر جهان، عمدتاً در مناطق اسپانیاییزبان هم توسعه دهند. این گروه، بنا بر یک سنت خوب، هرگز پایتختها را انتخاب نمیکنند، بلکه همیشه شهرهای داخلی و کوچکتر کشورها موردنظرشان است. بنا بر دلایلی روشن، جشنواره در آن کشورها به مردمیترین و محبوبترین کنشهای اجتماعی تبدیل میشود و این یکی از دلایل موفقیت جشنوارههای کتاب است که درحالحاضر در کارتاخنا (کلمبیا)، کِرِتارو (مکزیک)، سگوویا (اسپانیا) و آرِکیپا (پرو) برگزار میشود. آرِکیپا، سرزمین مادری من است، جایی که حتی تجار و شرکتداران آن با کمکهای مالی خود در موفقیت جشنواره سهیم بودهاند و حضور جوانان بولیویایی و شیلیایی علاقهمند به ادبیات در آنجا سبب خوشحالی است.
میزگردهای جشنوارههای هِی کاملاً آزاد هستند ـ برخی آنها را آنارشیستی مینامند ـ به گونهای که شرکتکنندگان غالباً در هر موردی بخواهند صحبت میکنند و بیتردید یکی از دلایل محبوبیت این میزگردها همین است. همیشه موضوعی برای بحث وجود دارد، اما مهمانان میدانند که این تنها نقطۀ شروع است و شرکتکنندگان درنهایت بیشتر در مورد موضوعاتی سخن میگویند که برایشان مهم است. اگرچه زبان انگلیسی معمولاً رایجترین زبان جشنواره است، ولی اسپانیایی هم میتواند باشد، یا زبانی را که شرکتکنندگان ترجیح میدهند به آن صحبت کنند، بهطوریکه بسیاری از این میزگردها یا ملاقاتها به سرگرمیهای شاد و پرهیاهوی گفتاری، یا آنچه سورئالیستها آنها را نمایشهای پرهیجان مینامیدند، تبدیل میشود. همهچیز در آنجا عالی پیش میرود و مهمتر از همه، خواندن اشعار، داستانها یا قطعاتی از رمانهاست که معمولاً بر عهده جوانان گذاشته میشود و جزء برنامههای اصلی هرروز است که در بعضی مواقع تا نیمهشب (خواندن در زیر نور ماه و ستارگان) ادامه مییابد.
مانند همهجا، پشت جشنوارۀ کتابِ هِی هم یک شخصیت خستگیناپذیر یا بهتر بگوییم گروهی قوی در تلاش هستند که فکر میکنند و افکارشان را به مرحله اجرا میرسانند. من نمیخواهم در اینجا نقش پیتر فلورِنس را بیشازحد بزرگ جلوه دهم، اما مطمئنم او کسی بود که سبب شد شوق و رؤیاهایش به گروه کوچک همکارانش و دیگران سرایت کند، گروهی که توانست ترویج کتاب، کتابخوانی، ملاقات بین نویسندگان و خوانندگانی چنان نکتهسنج، جهانی و فراتر از معمول را امکانپذیر نماید و امیدوارم جشنوارۀ هِی سالیان دراز به همین منوال بتواند ادامه پیدا کند. این رخدادهای مردمی معمولاً کار نهادها یا دولتها مانند دو نمایشگاه گوادالاخارا یا فرانکفورت (که از مشهورترین نمایشگاههای کتاباند) و در آنها یک مؤسسه مسئولیت سازماندهی و معرفی کتابها را بر عهده دارد، نیست و هیچ تشابهی هم با آنها ندارد؛ بلکه وقتی نوآوری و شوق افراد در میان باشد مانند موردی که از آن صحبت میکنیم، چنین کنشهایی حاصل تلاشی مردمی است. اما بدیهی است که در کار پیتر فلورِنس و همکارانش آزادی در نوآوری و خلاقیت بسیار بیشتر به چشم میخورد تا آزادیهایی که دولتها و مؤسسات وابسته به آنها، با
آداب و رسوم محلی عرضه میکنند. به همین دلیل، جشنوارۀ هِی، همانگونه که تاکنون در سراسر جهان عمل کرده، (در دورهای جشنواره هِی در یکی از شهرهای هندوستان نیز برگزار شد) باید به انتشار کتاب و مطالب خواندنی خوب و نیز نزدیکشدن نویسندگان و خوانندگان کمک کند. من مطمئنم که مشکلات «آزار و اذیت در محل کار»، که پیتر فلورِنس به آن متهم شده، راهحل دارد و او دوباره فارغ از این قیدها، آزاد خواهد بود تا همچنان به خیالپردازیهای خود و تحقق آنها جامۀ عمل بپوشاند؛ راهی که در طول آن نویسندگان و خوانندگان به رؤیاهای خود پی میبرند و به این مختصر خوشبختیای که کتاب به ارمغان میآورد دست مییابند، که پدیدهای است هزار بار بهتر از قرنطینهکردن خود در پریشانی و اضطراب که نهایتاً منتج به هلاک خویش میشود.
پینوشتها:
1.Hay
2.Wales؛ با جمعیتی حدود سه میلیون نفر از پادشاهیهای پیشین است که به همراه انگلستان، اسکاتلند و ایرلند شمالی کشور بریتانیا را تشکیل میدهند. مرکز ولز شهر کاردیف است. ولز در جنوب غربی جزیرۀ بریتانیا واقع شده و از شرق با انگلستان هممرز است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.