ساختنِ تاریخ
«به حرف نیامدم»، رمانی از بئاتریس براشر به فارسی
شرق: «به حرف نیامدم» نخستین رمانی است که از بئاتریس براشر با ترجمه پویا رفویی در نشر ناهید منتشر میشود؛ نویسندهای برزیلی که تاکنون چهار رمان و داستانهایی کوتاه و چندین فیلمنامه نوشته است. «به حرف نیامدم» برنده جایزه کلاریسی لیسپکتور شده است و شاید همین امر در انتخابِ مترجم مؤثر بوده باشد؛ چراکه رفویی پیش از این نیز لیسپکتور را با رمان «ضربان» (دم حیات) به فارسیزبانان معرفی کرده بود؛ نویسندهای که او را «بورخس ادبیات پرتغال» یا «کافکای مؤنث» خواندهاند.
به هر ترتیب، اینک نویسندهای متفاوت به نام بئاتریس براشر به ادبیات فارسی اضافه شده است؛ نویسندهای که درست مانند لیسپکتور در جایجای رمانش از «واقعه نوشتن» سخن میگوید. گویی نویسنده همزمان با خلق رمان، مانیفستی درباره نوشتن بنویسد و مختصات فن نوشتن خود را شرح بدهد. رمان اینگونه آغاز میشود: «اگر بشود فکر بیکلمه دست دهد یا تصویر، بیزمان و مکان -الهامی جانانه، سرشته از من (و در من) که پنهان مانَد لیک بهیکباره سر بر کند، باری اگر محملی بود زادنی زادهای را بس عیان در برابر دیدگان همگان، بیبنیاد، بیزحمت نَفَسی، لحن صدایی، ضرباهنگی یا درنگی، بیبینشی حتی، هویدا مثل فکری عادی، یا بیش از فکر: چیز -اگر وجود چنین چیزی محتمل بود، پس آنگاه بر آن میشدم تا داستانی را بازگو کنم». براشر از قدرت کلمه میگوید، اینکه او کلمات را از دل گفتوگوها پیدا میکند و بعد پیرامون آنها را میسازد و سخت معتقد است «هنوز چیز نیرومندی در این کلمات هست» و البته در جایی از رمان «به حرف نیامدم» نیز از کلماتی سخن میگوید که هلاکآورند: «کلمهها دروغ میگویند و به بخشی از زندگی بدل میشوند، این است که نباید به خودمان اجازه دهیم تا با
آنچه از موسیقی دزدیدهاند ما را حالی به حالی کنند: تسلیمشدن به متن خطرناک است -زیبا که میشوند همیشه محل شک است. ناگفته پیدا است که ما برآنیم تا اقناع کنیم و شرح دهیم، و زیبایی مفید واقع شود، لیکن از اینرو که آشفتهبازار عَلَم میکنند، هلاکآورند». رمان براشر پُر است از این تأملات بر کلمه و کلمات و ادبیات؛ جایی بحث بر سر «اهمیت و مسئولیت حاکم بر کلمهها» است و در جایی حکایت زمانهای که رمانها و فیلمها جهان را تغییر میدادند و اینک چنین اتفاقی عجیب مینماید: «نخست آنکه وجود جهان از برایم آن بود تا در ترانهای ستایشش کنند: جنگها به راه افتاد تا مگر به روایتش بنشینند، لیکن بعد آنکه سدهها و هزارهها گذشته بود ترانه به سلامی بدل شد. سلامی واقعی، با ماشهای و انفجاری. واقعیت در دل اثر هنری دگرگون نمیشود، اثر دگرگونش میکند. هر خواننده، تماشاگر یا شنوندهای به مأموری مسلح به دگرگونی بدل میشود. کموبیش در چنین زمانهای دستگیرم کردند، آزاد شدم، و از مرحله پرت افتادم». و البته براشر از میان این حد تأکید و تأمل بر کلمات و بافت آنها در ساخت رمان و ادبیات، از داستانگفتن، از ساختن تاریخ غافل نمیماند و این
است که «به حرف نیامدم» داستانی بسیار خواندنی دارد از زندان و شکنجه و نحوه روایت این رنج. «هیچ مجازاتی بیملامت نیست، و من مجازات شده بودم. و نه به دست خدایانِ تقدیری مرموز، که به دست اهل سرزمینم، هموطنانم، معاصرانم. گذشته از ملامت، نیز شفقتی را میخواندم که بهمرور زمان شکل تحسین و احترام به خود میگرفت. من تاریخ را ساخته بودم، معطل نماندم تا خودش اتفاق بیفتد».
با اینکه آثار براشر بر تعهد سیاسی تأکید دارند و همه رگههایی از سیاست و وقایع اجتماعی دارند، نزد براشر «تعهد سیاسی» معنای تکین و متفاوتی دارد. او معتقد است تعهد سیاسی درست نقطه مقابل تعهد هنری است، چراکه یک اثر هنری ایجاب میکند بیقاعده و نادقیق باشید، ولی تعهد سیاسی برعکس، در عرصه جامعه ایجاب میکند بهقاعده و دقیق باشید. از این روست که تعهد واقعی در هریک از این دو فضای سیاست و هنر چیز متفاوتی است. با این تعریف از تعهد است که بئاتریس براشر در رمان «به حرف نیامدم» به تعبیر خودش تاریخ میسازد، تاریخ دورانی که قانون زیر پا گذاشته شد. براشر همچنین در مصاحبهها و نیز در آثارش از اختلاف طبقاتی که سخن به میان میآورد، بیش از همه از تحقیر طبقاتی سخن میگوید، انواع تحقیر که یک طبقه بر طبقه دیگر روا میدارد.
شرق: «به حرف نیامدم» نخستین رمانی است که از بئاتریس براشر با ترجمه پویا رفویی در نشر ناهید منتشر میشود؛ نویسندهای برزیلی که تاکنون چهار رمان و داستانهایی کوتاه و چندین فیلمنامه نوشته است. «به حرف نیامدم» برنده جایزه کلاریسی لیسپکتور شده است و شاید همین امر در انتخابِ مترجم مؤثر بوده باشد؛ چراکه رفویی پیش از این نیز لیسپکتور را با رمان «ضربان» (دم حیات) به فارسیزبانان معرفی کرده بود؛ نویسندهای که او را «بورخس ادبیات پرتغال» یا «کافکای مؤنث» خواندهاند.
به هر ترتیب، اینک نویسندهای متفاوت به نام بئاتریس براشر به ادبیات فارسی اضافه شده است؛ نویسندهای که درست مانند لیسپکتور در جایجای رمانش از «واقعه نوشتن» سخن میگوید. گویی نویسنده همزمان با خلق رمان، مانیفستی درباره نوشتن بنویسد و مختصات فن نوشتن خود را شرح بدهد. رمان اینگونه آغاز میشود: «اگر بشود فکر بیکلمه دست دهد یا تصویر، بیزمان و مکان -الهامی جانانه، سرشته از من (و در من) که پنهان مانَد لیک بهیکباره سر بر کند، باری اگر محملی بود زادنی زادهای را بس عیان در برابر دیدگان همگان، بیبنیاد، بیزحمت نَفَسی، لحن صدایی، ضرباهنگی یا درنگی، بیبینشی حتی، هویدا مثل فکری عادی، یا بیش از فکر: چیز -اگر وجود چنین چیزی محتمل بود، پس آنگاه بر آن میشدم تا داستانی را بازگو کنم». براشر از قدرت کلمه میگوید، اینکه او کلمات را از دل گفتوگوها پیدا میکند و بعد پیرامون آنها را میسازد و سخت معتقد است «هنوز چیز نیرومندی در این کلمات هست» و البته در جایی از رمان «به حرف نیامدم» نیز از کلماتی سخن میگوید که هلاکآورند: «کلمهها دروغ میگویند و به بخشی از زندگی بدل میشوند، این است که نباید به خودمان اجازه دهیم تا با
آنچه از موسیقی دزدیدهاند ما را حالی به حالی کنند: تسلیمشدن به متن خطرناک است -زیبا که میشوند همیشه محل شک است. ناگفته پیدا است که ما برآنیم تا اقناع کنیم و شرح دهیم، و زیبایی مفید واقع شود، لیکن از اینرو که آشفتهبازار عَلَم میکنند، هلاکآورند». رمان براشر پُر است از این تأملات بر کلمه و کلمات و ادبیات؛ جایی بحث بر سر «اهمیت و مسئولیت حاکم بر کلمهها» است و در جایی حکایت زمانهای که رمانها و فیلمها جهان را تغییر میدادند و اینک چنین اتفاقی عجیب مینماید: «نخست آنکه وجود جهان از برایم آن بود تا در ترانهای ستایشش کنند: جنگها به راه افتاد تا مگر به روایتش بنشینند، لیکن بعد آنکه سدهها و هزارهها گذشته بود ترانه به سلامی بدل شد. سلامی واقعی، با ماشهای و انفجاری. واقعیت در دل اثر هنری دگرگون نمیشود، اثر دگرگونش میکند. هر خواننده، تماشاگر یا شنوندهای به مأموری مسلح به دگرگونی بدل میشود. کموبیش در چنین زمانهای دستگیرم کردند، آزاد شدم، و از مرحله پرت افتادم». و البته براشر از میان این حد تأکید و تأمل بر کلمات و بافت آنها در ساخت رمان و ادبیات، از داستانگفتن، از ساختن تاریخ غافل نمیماند و این
است که «به حرف نیامدم» داستانی بسیار خواندنی دارد از زندان و شکنجه و نحوه روایت این رنج. «هیچ مجازاتی بیملامت نیست، و من مجازات شده بودم. و نه به دست خدایانِ تقدیری مرموز، که به دست اهل سرزمینم، هموطنانم، معاصرانم. گذشته از ملامت، نیز شفقتی را میخواندم که بهمرور زمان شکل تحسین و احترام به خود میگرفت. من تاریخ را ساخته بودم، معطل نماندم تا خودش اتفاق بیفتد».
با اینکه آثار براشر بر تعهد سیاسی تأکید دارند و همه رگههایی از سیاست و وقایع اجتماعی دارند، نزد براشر «تعهد سیاسی» معنای تکین و متفاوتی دارد. او معتقد است تعهد سیاسی درست نقطه مقابل تعهد هنری است، چراکه یک اثر هنری ایجاب میکند بیقاعده و نادقیق باشید، ولی تعهد سیاسی برعکس، در عرصه جامعه ایجاب میکند بهقاعده و دقیق باشید. از این روست که تعهد واقعی در هریک از این دو فضای سیاست و هنر چیز متفاوتی است. با این تعریف از تعهد است که بئاتریس براشر در رمان «به حرف نیامدم» به تعبیر خودش تاریخ میسازد، تاریخ دورانی که قانون زیر پا گذاشته شد. براشر همچنین در مصاحبهها و نیز در آثارش از اختلاف طبقاتی که سخن به میان میآورد، بیش از همه از تحقیر طبقاتی سخن میگوید، انواع تحقیر که یک طبقه بر طبقه دیگر روا میدارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.