|

ما و جبر همسایگان

امیر چاهکی . ‌کارشناس اورآسیا

‌آدمی خانواده و میهن خویش را انتخاب نمی‌كند. چشم می‌گشاید و مادر را می‌بیند و چندی بعد میهن خویش را می‌شناسد و میهن او نیز بر جغرافیای معینی از كره خاكی بر بستر رخدادهای تاریخی خارج از اراده او شكل گرفته است. قصد نگارنده ورود به بحث جبر و اختیار در حوزه فلسفی نیست بلكه ذكر واقعیاتی است كه گاهی اوقات در تحلیل‌های نخبگان سیاسی به آن توجه لازم نمی‌شود. ایران در منطقه‌ای قرار دارد كه در صد سال اخیر علاوه‌بر مشاهده دو جنگ خانمان‌سوز جهانی آوردگاه درگیری‌های نظامی و دگرگونی‌های ساختاری حاكمیت بر بستر انقلاب یا جنگ‌های داخلی بوده است؛ انقلاب فوریه و اكتبر ١٩١٧ میلادی و ایجاد دولت بلشویك و اتحاد جماهیر شوروی و فروپاشی آن در ١٩٩١ و پیدایی 15 جمهوری نوپا و تازه‌استقلال‌یافته از درون اتحاد جماهیر شوروی، درگیری‌های نظامی هند و پاكستان و تشكیل و استقلال دولت بنگلادش در ١٩٧١ میلادی، تحولات در افغانستان شامل ظهور و سرنگونی امان‌الله‌ خان در سال‌های اولیه قرن بیستم كه منجر به خیزش‌های اجتماعی و جنگ داخلی و نیز دخالت دول خارجی در امور آن كشور شد و تاكنون ادامه دارد، فروپاشی حكومت عثمانی و تشكیل حاكمیت سكولار مصطفی كمال آتاتورك و پس از آن ورود رهبران سیاسی مذهبی به قدرت و موضوع كردهای تركیه و جنگ داخلی پنهان در آن كشور، به‌قدرت‌رسیدن حكومت بعث در عراق و تجاوز نظامی رژیم صدام حسین به ایران و... . در جنوب كشور نیز شرایط بغرنجی وجود داشته است: تشكیل پادشاهی عربستان سعودی و دیگر كشورهای عربی، جنگ اعراب و اسرائیل، تشكیل دولت یهود و معضل لاینحل فلسطین و اسرائیل و‌... . اینها همه حاكی از حساسیت جغرافیای سیاسی منطقه‌ای است كه میهن ما درآن قرار دارد.
‌ایران با 15 كشور همسایه است. از آن میان هفت كشور با ما مرز زمینی دارند و هشت کشور نیز مرز آبی دارند. پس از فروپاشی شوروی، ایران در مرز شمالی خود با کشورهای تازه‌تشکیل‌شده ترکمنستان، قزاقستان، روسیه، ارمنستان و جمهوری آذربایجان همسایه شد. فدراسیون روسیه وارث اصلی نقش تاریخی شوروی به‌مثابه ابرقدرت نظامی در جهان در دو‌قطبی قبل از فروپاشی با همه تسلیحات استراتژیک اتمی شد و برحسب توافقات آن دوران همه جمهوری‌های نوپای شوروی سابق تسلیحات اتمی را به خاک فدراسیون روسیه منتقل کردند.
‌همسایگی با روسیه تهدید است یا فرصت؟ پاسخ به این سؤال باید به دور از هیجانات جناحی و جهت‌گیری‌های سیاسی باشد. در بحث امنیت و تمامیت ارضی، علاوه‌بر قابلیت دفاعی و بازدارندگی نیروهای نظامی، تعامل اقتصادی و مالی با دیگر کشورها نقش مهمی دارد. سرنوشت تهران در دستان واشنگتن و مسکو، لندن و پاریس و برلین قرار ندارد و شاید از این نظر یکی از مستقل‌ترین حکومت‌های جهان، جمهوری اسلامی ایران است که در آن تصمیمات کلان کشوری، خوب و بد، توسط مدیران ارشد حاکمیت و بدون سفارش و پیغام از مراکز قدرت جهانی اخذ می‌شود. علاوه بر این برای ایران صادرات غیرنفتی و افزایش با برنامه آن یکی از اهرم‌های عدم وابستگی به حامل‌های انرژی و تنش‌های بزرگ جهانی مربوط به آن برای تأمین بودجه کشور و توسعه صنعتی است. در بحث صادرات کالایی (جدا از صادرات خدمات فنی و مهندسی) تبیین ‌و شناخت درست بازارهای هدف پیش‌زمینه اصلی موفقیت محسوب می‌شود و لاجرم همسایگان کشور به‌‌دلیل مزیت‌های لجستیکی در صف اول قرار دارند. بازار مصرف کشورهای همسایه می‌تواند نقش مهمی در توسعه صنعتی کشور و افزایش کیفیت محصولات داخلی برای مصرف‌کننده و ورود ارز به ساختار مالی کشور ایفا کند. برای مثال می‌توان به صادرات خودروی ایران پرداخت. در سال‌های گذشته و در مقطع زمانی از ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۱ میلادی، تنها گروه صنعتی ایران‌خودرو هزاران دستگاه پژو ۲۰۶ تولید خود و 12 هزار دستگاه خودرو سمند به فدراسیون روسیه صادر کرد که این میزان صادرات صنعتی در تاریخ ایران بی‌سابقه بوده است و منجر به ایجاد مشاغل بیشتر و گاهی تغییرات فنی در کیفیت خودروها نیز شده است. شاید بسیاری از ایرانیان ندانند که در سال‌های طلایی صادرات صنعتی، خودروهای ساخت خودروسازان داخلی و به‌ویژه ایران‌خودرو جایگاه مهمی در کشورهای همسایه، روسیه، عراق و سوریه داشت و علاوه بر این به دلیل شرایط خاص ترکیه محصول جدیدی در ایران‌خودرو با سفارش خریدار ترک طراحی و ساخته شد و سپس به تولید انبوه برای بازار داخلی منجر شد.
‌از سوی دیگر، ورود ایران به سازمان همکاری شانگهای به‌عنوان عضو اصلی، رخدادی مهم در جهت توسعه تعامل ایران با جهان تلقی می‌شود. علاوه بر ایران، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، چین، پاکستان، تاجیکستان، ازبکستان و هند اعضای اصلی این سازمان هستند. بلاروس، مغولستان، افغانستان ناظر محسوب می‌شوند و یک گام با عضویت فاصله دارند و ترکیه، آذربایجان، کامبوج، ارمنستان، نپال و سریلانکا در‌حال مذاکره با این سازمان هستند و یک گام تا ناظرشدن فاصله دارند. سازمان شانگهای در برگیرنده ۲۵ درصد تولید ناخالص داخلی همه کشورها، ۴۳ درصد جمعیت جهانی و ۲۳ درصد وسعت کره زمین است.
‌عضویت در این سازمان ظرفیت‌های جدیدی را پیش روی اقتصاد کشور قرار می‌دهد. ولی بهره‌برداری از این ظرفیت‌ها رابطه مستقیمی با اصلاحات مالی و بانکی ایران دارد. روابط بانکی کشورهای عضو بر پایه پذیرش استانداردهای جهانی مبارزه با پول‌شویی و قوانین بانکداری بین‌المللی است. همه اعضا الزامات اف‌ای‌تی‌اف را پذیرفته و در کشورهای خود جاری ساختند. عضویت در سازمان همکاری شانگهای بی‌شک رخداد بسیار مثبتی برای آینده اقتصاد ایران و توسعه صنعتی کشور محسوب می‌شود و اثرات مثبت آن بر وضعیت اقتصادی کشورمان در سال‌های آینده قابل‌ارزیابی واقعی خواهد بود و همچنان که اشاره شد، اعضای سازمان مکلف به رعایت استانداردهای جهانی مالی و بانکی نیز هستند.
‌اگر انتخاب با مردم ایران بود، شاید ترجیح می‌دادند که همسایه شمالی کانادا، همسایه شرقی سنگاپور، همسایگان غربی اسپانیا و ایتالیا بودند و در جنوب کشور هم نیوزلند بود. ولی با همین همسایگان امروز می‌توانیم و باید تعامل داشته باشیم و شرایط کشور به‌گونه‌ای باشد که مورد‌نظر سرمایه‌گذاران خارجی باشد.

‌آدمی خانواده و میهن خویش را انتخاب نمی‌كند. چشم می‌گشاید و مادر را می‌بیند و چندی بعد میهن خویش را می‌شناسد و میهن او نیز بر جغرافیای معینی از كره خاكی بر بستر رخدادهای تاریخی خارج از اراده او شكل گرفته است. قصد نگارنده ورود به بحث جبر و اختیار در حوزه فلسفی نیست بلكه ذكر واقعیاتی است كه گاهی اوقات در تحلیل‌های نخبگان سیاسی به آن توجه لازم نمی‌شود. ایران در منطقه‌ای قرار دارد كه در صد سال اخیر علاوه‌بر مشاهده دو جنگ خانمان‌سوز جهانی آوردگاه درگیری‌های نظامی و دگرگونی‌های ساختاری حاكمیت بر بستر انقلاب یا جنگ‌های داخلی بوده است؛ انقلاب فوریه و اكتبر ١٩١٧ میلادی و ایجاد دولت بلشویك و اتحاد جماهیر شوروی و فروپاشی آن در ١٩٩١ و پیدایی 15 جمهوری نوپا و تازه‌استقلال‌یافته از درون اتحاد جماهیر شوروی، درگیری‌های نظامی هند و پاكستان و تشكیل و استقلال دولت بنگلادش در ١٩٧١ میلادی، تحولات در افغانستان شامل ظهور و سرنگونی امان‌الله‌ خان در سال‌های اولیه قرن بیستم كه منجر به خیزش‌های اجتماعی و جنگ داخلی و نیز دخالت دول خارجی در امور آن كشور شد و تاكنون ادامه دارد، فروپاشی حكومت عثمانی و تشكیل حاكمیت سكولار مصطفی كمال آتاتورك و پس از آن ورود رهبران سیاسی مذهبی به قدرت و موضوع كردهای تركیه و جنگ داخلی پنهان در آن كشور، به‌قدرت‌رسیدن حكومت بعث در عراق و تجاوز نظامی رژیم صدام حسین به ایران و... . در جنوب كشور نیز شرایط بغرنجی وجود داشته است: تشكیل پادشاهی عربستان سعودی و دیگر كشورهای عربی، جنگ اعراب و اسرائیل، تشكیل دولت یهود و معضل لاینحل فلسطین و اسرائیل و‌... . اینها همه حاكی از حساسیت جغرافیای سیاسی منطقه‌ای است كه میهن ما درآن قرار دارد.
‌ایران با 15 كشور همسایه است. از آن میان هفت كشور با ما مرز زمینی دارند و هشت کشور نیز مرز آبی دارند. پس از فروپاشی شوروی، ایران در مرز شمالی خود با کشورهای تازه‌تشکیل‌شده ترکمنستان، قزاقستان، روسیه، ارمنستان و جمهوری آذربایجان همسایه شد. فدراسیون روسیه وارث اصلی نقش تاریخی شوروی به‌مثابه ابرقدرت نظامی در جهان در دو‌قطبی قبل از فروپاشی با همه تسلیحات استراتژیک اتمی شد و برحسب توافقات آن دوران همه جمهوری‌های نوپای شوروی سابق تسلیحات اتمی را به خاک فدراسیون روسیه منتقل کردند.
‌همسایگی با روسیه تهدید است یا فرصت؟ پاسخ به این سؤال باید به دور از هیجانات جناحی و جهت‌گیری‌های سیاسی باشد. در بحث امنیت و تمامیت ارضی، علاوه‌بر قابلیت دفاعی و بازدارندگی نیروهای نظامی، تعامل اقتصادی و مالی با دیگر کشورها نقش مهمی دارد. سرنوشت تهران در دستان واشنگتن و مسکو، لندن و پاریس و برلین قرار ندارد و شاید از این نظر یکی از مستقل‌ترین حکومت‌های جهان، جمهوری اسلامی ایران است که در آن تصمیمات کلان کشوری، خوب و بد، توسط مدیران ارشد حاکمیت و بدون سفارش و پیغام از مراکز قدرت جهانی اخذ می‌شود. علاوه بر این برای ایران صادرات غیرنفتی و افزایش با برنامه آن یکی از اهرم‌های عدم وابستگی به حامل‌های انرژی و تنش‌های بزرگ جهانی مربوط به آن برای تأمین بودجه کشور و توسعه صنعتی است. در بحث صادرات کالایی (جدا از صادرات خدمات فنی و مهندسی) تبیین ‌و شناخت درست بازارهای هدف پیش‌زمینه اصلی موفقیت محسوب می‌شود و لاجرم همسایگان کشور به‌‌دلیل مزیت‌های لجستیکی در صف اول قرار دارند. بازار مصرف کشورهای همسایه می‌تواند نقش مهمی در توسعه صنعتی کشور و افزایش کیفیت محصولات داخلی برای مصرف‌کننده و ورود ارز به ساختار مالی کشور ایفا کند. برای مثال می‌توان به صادرات خودروی ایران پرداخت. در سال‌های گذشته و در مقطع زمانی از ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۱ میلادی، تنها گروه صنعتی ایران‌خودرو هزاران دستگاه پژو ۲۰۶ تولید خود و 12 هزار دستگاه خودرو سمند به فدراسیون روسیه صادر کرد که این میزان صادرات صنعتی در تاریخ ایران بی‌سابقه بوده است و منجر به ایجاد مشاغل بیشتر و گاهی تغییرات فنی در کیفیت خودروها نیز شده است. شاید بسیاری از ایرانیان ندانند که در سال‌های طلایی صادرات صنعتی، خودروهای ساخت خودروسازان داخلی و به‌ویژه ایران‌خودرو جایگاه مهمی در کشورهای همسایه، روسیه، عراق و سوریه داشت و علاوه بر این به دلیل شرایط خاص ترکیه محصول جدیدی در ایران‌خودرو با سفارش خریدار ترک طراحی و ساخته شد و سپس به تولید انبوه برای بازار داخلی منجر شد.
‌از سوی دیگر، ورود ایران به سازمان همکاری شانگهای به‌عنوان عضو اصلی، رخدادی مهم در جهت توسعه تعامل ایران با جهان تلقی می‌شود. علاوه بر ایران، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، چین، پاکستان، تاجیکستان، ازبکستان و هند اعضای اصلی این سازمان هستند. بلاروس، مغولستان، افغانستان ناظر محسوب می‌شوند و یک گام با عضویت فاصله دارند و ترکیه، آذربایجان، کامبوج، ارمنستان، نپال و سریلانکا در‌حال مذاکره با این سازمان هستند و یک گام تا ناظرشدن فاصله دارند. سازمان شانگهای در برگیرنده ۲۵ درصد تولید ناخالص داخلی همه کشورها، ۴۳ درصد جمعیت جهانی و ۲۳ درصد وسعت کره زمین است.
‌عضویت در این سازمان ظرفیت‌های جدیدی را پیش روی اقتصاد کشور قرار می‌دهد. ولی بهره‌برداری از این ظرفیت‌ها رابطه مستقیمی با اصلاحات مالی و بانکی ایران دارد. روابط بانکی کشورهای عضو بر پایه پذیرش استانداردهای جهانی مبارزه با پول‌شویی و قوانین بانکداری بین‌المللی است. همه اعضا الزامات اف‌ای‌تی‌اف را پذیرفته و در کشورهای خود جاری ساختند. عضویت در سازمان همکاری شانگهای بی‌شک رخداد بسیار مثبتی برای آینده اقتصاد ایران و توسعه صنعتی کشور محسوب می‌شود و اثرات مثبت آن بر وضعیت اقتصادی کشورمان در سال‌های آینده قابل‌ارزیابی واقعی خواهد بود و همچنان که اشاره شد، اعضای سازمان مکلف به رعایت استانداردهای جهانی مالی و بانکی نیز هستند.
‌اگر انتخاب با مردم ایران بود، شاید ترجیح می‌دادند که همسایه شمالی کانادا، همسایه شرقی سنگاپور، همسایگان غربی اسپانیا و ایتالیا بودند و در جنوب کشور هم نیوزلند بود. ولی با همین همسایگان امروز می‌توانیم و باید تعامل داشته باشیم و شرایط کشور به‌گونه‌ای باشد که مورد‌نظر سرمایه‌گذاران خارجی باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.