|

به سوی تاریخ‌نگاری نو

انتشار کتاب‌هایی درباره زنان در دوره‌های تاریخی به ویژه در عصر مشروطه و مورد توجه قرارگرفتن آنها حاکی از آن است که نیاز به بررسی مجدد بعضی رویدادهای تاریخی با نگاهی نو و گاه با تکیه بر اسناد نو وجود دارد. خبرگزاری ایبنا برای نگاهی به وضعیت تاریخ‌نگاری زنان در ادوار تاریخ به ویژه دوره معاصر با منصوره اتحادیه، مورخ و استاد دانشگاه، گفت‌وگو کرده که در ادامه گزیده‌ای از آن را می‌خوانید:
***
نباید همه مشروطه را در زنان مطرح یا چهره‌ها محدود کرد، بلکه باید به سایر زنان جامعه آن روز نیز نگاه کرد تا شاید از میان منابع در دسترس بتوان چهره‌های بیشتری را شناسایی کرد. بعد از مشروطه تا قبل از دوره کشف حجاب زنان دوره قابل تأملی را می‌گذرانند که نیاز به بررسی و پژوهش دارد، زیرا در این زمان زنان فعالیت‌های بیشتری در سطح جامعه دارند، قدری سطح فکرشان عوض می‌شود، یک عده به مدرسه می‌روند و بخش دیگری از زنان با فعالیت‌های دیگری وارد جامعه می‌شوند... اما در این میان توجه فقط بر فعالیت‌های سیاسی زنان است و آن هم فقط در یک برهه مشخص و فراتر از آن نمی‌رود. تازگی‌ها یک رساله دکترا برایم فرستادند در همان محدوده زمانی بدون اینکه حرف تازه‌ای داشته باشد. حرفم این است که اگر سؤال جدیدی داریم سراغ این دوره برویم در غیر این صورت بحث و نظرهای تکراری نیازی به طرح مجدد ندارد. تاریخ‌نگاران و پژوهشگران ما کمتر سراغ تاریخ‌نگاری نو می‌روند، شیوه تاریخ‌نگاری که حرف‌ها و بحث‌های بسیار جدیدی را طرح می‌کند، برای نمونه امروز در غرب با تاریخ‌نگاری جدید مطرح می‌کنند که اگر صحبت از زنان است، منظور کدام زنان است؟ زن روستایی، زن اقلیت‌های مذهبی، زن پیر یا جوان و...؟ آنها برای بررسی وضعیت زنان در تاریخ سراغ تفکیک زنان می‌روند. باید ابتدا با روش‌های جدید تاریخ‌نگاری آشنا باشیم و کتاب‌های جدید را بخوانیم و در کنار آن مقالات جدید هم بسیار مهم هستند. به‌دست‌آوردن مقالات هم نیاز به دسترسی به منابع دارد که منابع دیجیتال به‌شمار می‌آیند. در اینجا مسئله ترجمه هم مهم است. امروز از برخی پژوهش‌ها مطلع می‌شوم که درباره باغ‌ها، کوچه‌ها، محلات و مسائل دیگر است و بسیار جالب هستند. انتشار این کتاب‌ها به دلیل اطلاعات حاصل از بارگذاری مقالات در سایت‌های مختلف و بالطبع دسترسی ما به آنهاست. از سوی دیگر بعضی مقالات و کتاب‌ها در خارج از ایران درباره زنان منتشر شده که مدل‌های پژوهشی خوبی به ما نشان می‌دهد و درباره زنان مثلا مصر یا ترکیه است، کشورهایی که در بعضی نقاط با ما مشترک‌اند و اطلاع از وضعیت زنان در این کشورها در بعضی برهه‌های تاریخی می‌تواند برای مطالعات ما هم مفید و راهگشا باشد. خواندن این پژوهش‌ها و ارتباط با محققان آنها می‌تواند هم به ما ایده بدهد و هم سؤالات جدیدی را مطرح کند. بنابراین دسترسی پژوهشگران به منابع دیجیتال فرصت خوبی است که به دلیل شرایط موجود در کشور ما هم برای انجام پژوهش‌های تاریخی بسیار مفید و مؤثر است. درباره دوره پهلوی اول مسائل جالبی وجود دارد که پژوهش درباره آنها می‌تواند به اندازه مشروطه جالب و قابل‌توجه باشد؛ برای مثال اگر به برخی سایت‌ها مراجعه کنید، برخی اسناد را می‌بینيد که ردپایی از نقش زنان در بعضی حوادث این دوره را نشان می‌دهد. ضمن اینکه برخی مقالات هم درباره اتفاقات این زمان نوشته شدند که تأمل‌برانگیز هستند. از طرفی در روزنامه‌های این دوره هم زنان نقش‌آفرین بوده‌اند و اخباری درباره آنها ثبت شده است که خواندن آنها می‌تواند سرآغازی برای یک پژوهش جدی باشد. یکی از انجمن‌ها که در 20 سال گذشته در این زمینه بسیار خوب کار کرد، انجمن زنان پژوهشگر تاریخ بود که متأسفانه مدتی است دیگر رویکرد بسیار خوب گذشته را ندارد. به نظرم این گروه‌های غیردولتی که دستی هم در پژوهش دارند، نیاز به تزریق خون تازه دارند؛ یعنی حضور نیروهای جوان اهل پژوهش که دغدغه مسائل زنان را دارند. با قرار‌گرفتن در این گروه‌ها و انجمن‌ها می‌توانند کم‌کاری بعضی پژوهشگاه‌ها و دانشگاه‌ها را تا‌حدی جبران کنند. متأسفانه موازی کار‌کردن در فعالیت‌های پژوهشی خصلت بدی در میان ایرانیان است که باعث چاپ تألیفات تکراری می‌شود؛ در‌حالی‌که می‌توان از پتانسیل انجمن‌ها استفاده کرد و آنها را به برخی پژوهش‌ها و مطالعاتی سوق داد که دانشگاه به آن تمایل ندارد یا با معذوراتی مواجه است و در این میان انجمن‌ها می‌توانند بسیار مفید واقع شوند؛ البته در‌صورتی‌که این امر تداوم داشته باشد، زیرا تداوم در کارها بسیار مهم است، چون در کار ما تداوم وجود ندارد و خیلی زود اعضای یک گروه و انجمن که درباره مسائلی پژوهش می‌کنند، به اختلاف برمی‌خورند و کارها ناتمام می‌ماند. ترجمه کتاب‌های کشورهای دیگر و معرفی این کتاب‌ها در اید‌ه‌دادن بسیار مفید است و من یادآوری کردم باید به مسائل کشورهای همسایه توجه نشان بدهیم، زیرا آنها با ما مشترکاتی در زمینه تاریخ و فرهنگ دارند، نه کشوری مثل آمریکا یا کشورهای آمریکای لاتین که مسائل متفاوتی در حوزه زنان دارند‌ بلکه کشورهایی که در بعضی مسائل با ما مشترک هستند، این اشتراکات باعث می‌شود که در برخی پژوهش‌ها برای ما نوآوری داشته باشند یا نگاه ما را به مسائل کمتر دیده‌شده، معطوف کنند. تحقیق و بررسی درباره مسائل زنان نیاز به پژوهشگران با‌انگیزه دارد که بتوانند در کنار هم قرار بگیرند و البته بتوانند از بودجه‌ای برخوردار باشند تا به کار تحقیق بپردازند و در این کار تداوم داشته باشند.

انتشار کتاب‌هایی درباره زنان در دوره‌های تاریخی به ویژه در عصر مشروطه و مورد توجه قرارگرفتن آنها حاکی از آن است که نیاز به بررسی مجدد بعضی رویدادهای تاریخی با نگاهی نو و گاه با تکیه بر اسناد نو وجود دارد. خبرگزاری ایبنا برای نگاهی به وضعیت تاریخ‌نگاری زنان در ادوار تاریخ به ویژه دوره معاصر با منصوره اتحادیه، مورخ و استاد دانشگاه، گفت‌وگو کرده که در ادامه گزیده‌ای از آن را می‌خوانید:
***
نباید همه مشروطه را در زنان مطرح یا چهره‌ها محدود کرد، بلکه باید به سایر زنان جامعه آن روز نیز نگاه کرد تا شاید از میان منابع در دسترس بتوان چهره‌های بیشتری را شناسایی کرد. بعد از مشروطه تا قبل از دوره کشف حجاب زنان دوره قابل تأملی را می‌گذرانند که نیاز به بررسی و پژوهش دارد، زیرا در این زمان زنان فعالیت‌های بیشتری در سطح جامعه دارند، قدری سطح فکرشان عوض می‌شود، یک عده به مدرسه می‌روند و بخش دیگری از زنان با فعالیت‌های دیگری وارد جامعه می‌شوند... اما در این میان توجه فقط بر فعالیت‌های سیاسی زنان است و آن هم فقط در یک برهه مشخص و فراتر از آن نمی‌رود. تازگی‌ها یک رساله دکترا برایم فرستادند در همان محدوده زمانی بدون اینکه حرف تازه‌ای داشته باشد. حرفم این است که اگر سؤال جدیدی داریم سراغ این دوره برویم در غیر این صورت بحث و نظرهای تکراری نیازی به طرح مجدد ندارد. تاریخ‌نگاران و پژوهشگران ما کمتر سراغ تاریخ‌نگاری نو می‌روند، شیوه تاریخ‌نگاری که حرف‌ها و بحث‌های بسیار جدیدی را طرح می‌کند، برای نمونه امروز در غرب با تاریخ‌نگاری جدید مطرح می‌کنند که اگر صحبت از زنان است، منظور کدام زنان است؟ زن روستایی، زن اقلیت‌های مذهبی، زن پیر یا جوان و...؟ آنها برای بررسی وضعیت زنان در تاریخ سراغ تفکیک زنان می‌روند. باید ابتدا با روش‌های جدید تاریخ‌نگاری آشنا باشیم و کتاب‌های جدید را بخوانیم و در کنار آن مقالات جدید هم بسیار مهم هستند. به‌دست‌آوردن مقالات هم نیاز به دسترسی به منابع دارد که منابع دیجیتال به‌شمار می‌آیند. در اینجا مسئله ترجمه هم مهم است. امروز از برخی پژوهش‌ها مطلع می‌شوم که درباره باغ‌ها، کوچه‌ها، محلات و مسائل دیگر است و بسیار جالب هستند. انتشار این کتاب‌ها به دلیل اطلاعات حاصل از بارگذاری مقالات در سایت‌های مختلف و بالطبع دسترسی ما به آنهاست. از سوی دیگر بعضی مقالات و کتاب‌ها در خارج از ایران درباره زنان منتشر شده که مدل‌های پژوهشی خوبی به ما نشان می‌دهد و درباره زنان مثلا مصر یا ترکیه است، کشورهایی که در بعضی نقاط با ما مشترک‌اند و اطلاع از وضعیت زنان در این کشورها در بعضی برهه‌های تاریخی می‌تواند برای مطالعات ما هم مفید و راهگشا باشد. خواندن این پژوهش‌ها و ارتباط با محققان آنها می‌تواند هم به ما ایده بدهد و هم سؤالات جدیدی را مطرح کند. بنابراین دسترسی پژوهشگران به منابع دیجیتال فرصت خوبی است که به دلیل شرایط موجود در کشور ما هم برای انجام پژوهش‌های تاریخی بسیار مفید و مؤثر است. درباره دوره پهلوی اول مسائل جالبی وجود دارد که پژوهش درباره آنها می‌تواند به اندازه مشروطه جالب و قابل‌توجه باشد؛ برای مثال اگر به برخی سایت‌ها مراجعه کنید، برخی اسناد را می‌بینيد که ردپایی از نقش زنان در بعضی حوادث این دوره را نشان می‌دهد. ضمن اینکه برخی مقالات هم درباره اتفاقات این زمان نوشته شدند که تأمل‌برانگیز هستند. از طرفی در روزنامه‌های این دوره هم زنان نقش‌آفرین بوده‌اند و اخباری درباره آنها ثبت شده است که خواندن آنها می‌تواند سرآغازی برای یک پژوهش جدی باشد. یکی از انجمن‌ها که در 20 سال گذشته در این زمینه بسیار خوب کار کرد، انجمن زنان پژوهشگر تاریخ بود که متأسفانه مدتی است دیگر رویکرد بسیار خوب گذشته را ندارد. به نظرم این گروه‌های غیردولتی که دستی هم در پژوهش دارند، نیاز به تزریق خون تازه دارند؛ یعنی حضور نیروهای جوان اهل پژوهش که دغدغه مسائل زنان را دارند. با قرار‌گرفتن در این گروه‌ها و انجمن‌ها می‌توانند کم‌کاری بعضی پژوهشگاه‌ها و دانشگاه‌ها را تا‌حدی جبران کنند. متأسفانه موازی کار‌کردن در فعالیت‌های پژوهشی خصلت بدی در میان ایرانیان است که باعث چاپ تألیفات تکراری می‌شود؛ در‌حالی‌که می‌توان از پتانسیل انجمن‌ها استفاده کرد و آنها را به برخی پژوهش‌ها و مطالعاتی سوق داد که دانشگاه به آن تمایل ندارد یا با معذوراتی مواجه است و در این میان انجمن‌ها می‌توانند بسیار مفید واقع شوند؛ البته در‌صورتی‌که این امر تداوم داشته باشد، زیرا تداوم در کارها بسیار مهم است، چون در کار ما تداوم وجود ندارد و خیلی زود اعضای یک گروه و انجمن که درباره مسائلی پژوهش می‌کنند، به اختلاف برمی‌خورند و کارها ناتمام می‌ماند. ترجمه کتاب‌های کشورهای دیگر و معرفی این کتاب‌ها در اید‌ه‌دادن بسیار مفید است و من یادآوری کردم باید به مسائل کشورهای همسایه توجه نشان بدهیم، زیرا آنها با ما مشترکاتی در زمینه تاریخ و فرهنگ دارند، نه کشوری مثل آمریکا یا کشورهای آمریکای لاتین که مسائل متفاوتی در حوزه زنان دارند‌ بلکه کشورهایی که در بعضی مسائل با ما مشترک هستند، این اشتراکات باعث می‌شود که در برخی پژوهش‌ها برای ما نوآوری داشته باشند یا نگاه ما را به مسائل کمتر دیده‌شده، معطوف کنند. تحقیق و بررسی درباره مسائل زنان نیاز به پژوهشگران با‌انگیزه دارد که بتوانند در کنار هم قرار بگیرند و البته بتوانند از بودجه‌ای برخوردار باشند تا به کار تحقیق بپردازند و در این کار تداوم داشته باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.