|

رئالیسم قرن نوزدهمی و عدالت اجتماعی

شرق: یکی از نکات قابل‌توجه ادبیات قرن نوزدهم انگلستان، حضور زنان نویسنده‌ در این دوران است که امروز از چهره‌های کلاسیک ادبیات جهانی به شمار می‌روند. جین آستین، خواهران برونته، جورج الیوت و الیزابت گسکل مشهورترین نویسندگان کلاسیک زن قرن نوزدهم ادبیات انگلستان‌اند و البته نویسندگان زن انگلیسی دیگری نیز در این دوران حضور داشته‌اند که امروز شهرت کمتری دارند. ادبیات انگلستان در این دوره از حیث حضور نویسندگان زن متمایز از دیگر کشورها است چرا که در قرن نوزدهم نویسنده زن غیرانگلیسی که در ادبیات جهانی جایگاهی معتبر داشته باشد کمتر سراغ داریم و شاید تنها بتوان از ژرژ ساند در ادبیات فرانسه نام برد.
آثار نویسندگان کلاسیک قرن نوزدهمی پایه‌های ادبیات مدرن به‌شمار می‌روند و از این نظر همچنان حائز اهمیت‌اند. بسیاری از نویسندگان شاخص مدرن به تأثیری که از آثار کلاسیک گرفته‌اند اشاره کرده‌اند و به تفصیل درباره اهمیت این آثار گفته و نوشته‌اند. رمان‌های قرن نوزدهمی، به‌جز اهمیت ادبی‌شان از نظر بازنمایی وضعیت اجتماعی و تاریخی آن دوران هم حائز اهمیت‌اند و امروز به واسطه این آثار می‌توانیم تصویری از مناسبات اجتماعی آن دوران به دست بیاوریم و این از ویژگی‌های رئالیسم قرن نوزدهم است.
الیزابت گسکل در رمان مشهورش، «شمال و جنوب»، در روایتی رئالیستی شخصیتی آفریده که فراتر از کلیشه‌های مرسوم قرن نوزدهم قرار دارد. گسکل در این رمان شخصیتی عصیان‌گر با نام مارگارت هیل خلق کرده که تمایز زیادی با اغلب زنان داستانی قرن نوزدهم دارد. مارگارت هیل نه‌تنها در آرزوی ازدواج با مردی ثروتمند نیست و سعادتش را در این نمی‌داند‌ بلکه نسبت به بی‌عدالتی‌های اجتماعی حساس است و در برابر آنها سکوت نمی‌کند.
به‌طور کلی الیزابت گسکل نویسنده‌ای است که بر خلاف جریان رایج دوران می‌نوشت. در «شمال و جنوب»، مارگارت هیل رابطه‌ای دوستانه با کارگران دارد و در مقابل با اربابان میانه‌ای ندارد. «شمال و جنوب» اثری برخلاف زمانه‌اش بود و شاید به همین دلیل بود که در زمان انتشارش مورد توجه عمومی قرار نگرفت و تنها روشنفکران و نویسندگان به آن توجه کردند؛ اما بعدها و در میانه قرن بیستم این رمان دوباره احیا شد و با اقبالی گسترده مواجه شد. گسکل در این رمان به موضوعاتی مهم توجه کرده و اختلاف طبقاتی، ستم به کارگران و استقلال زنان از جمله موضوعاتی است که مورد توجه او بوده است. او در این رمان احساسات فردی را با دغدغه‌های اجتماعی در هم تنیده است و این‌ها در شخصیت مارگارت هیل تجلی دارد. در رمان، پدر مارگارت به کلیسا پشت می‌کند و مارگارت و خانواده‌اش‌ مجبور می‌شوند به اجبار به میلتونِ صنعتی مهاجرت کنند. او در آنجا فقر و بحران‌ زندگی کارگران کارخانه‌های نساجی را می‌بیند و گرایش به عدالت اجتماعی در وجودش شکل می‌گیرد. در این میان او با صاحب یکی از این کارخانه‌ها آشنا می‌شود و رابطه‌اش با او این گرایش را پررنگ‌تر می‌کند. در بخشی از این رمان می‌خوانیم: «او خاطره دیدار فردریک را با بزدلی‌اش بر خود حرام کرده بود. از میان تمام عیوب، آنچه مارگارت بیش از هرچه در دیگران بیزار بود، فقدان شجاعت بود؛ فرومایگی قلبی که به دروغ و بی‌صداقتی ختم می‌شد. و او خود در این مورد گناهکار بود! سپس، نوبت به آگاهی آقای تورنتون از دروغگویی او رسید. فکر کرد آیا اگر یک نفر دیگر دستش را رو می‌کرد هم این‌قدر برایش اهمیتی می‌داشت. در خیال خود، خاله شاو و ادیت را به جای آقای تورنتون نشاند؛ پدرش، کاپیتان لنکس و هنری لنکس؛ برادرش فردیک را. دردناک‌تر از همه خیال این بود که فردریک بفهمد مارگارت، حتی به خاطر خود او، دست به آن کار زده است. چراکه این خواهر و برادر، به‌تازگی احترام متقابل و عشق را نسبت به دیگری یافته بودند. اما حتی نظر فردریک نیز در مقابل شرم و خجالتی حقارت‌بار که مارگارت از فکر رویارویی با آقای تورنتون احساس می‌کرد، هیچ بود. و با‌این‌حال، دلش برای دیدار مجدد او و کنار گذاشتن اختلاف‌ها پر می‌کشید؛ می‌خواست بداند چه جایگاهی در افکار آقای تورنتون دارد. گونه‌هایش از شرم می‌سوخت، وقتی به یاد آورد در روزهای نخستین آشنایی‌‌شان، چطور با تجارت مخالفت کرده بود؛ چون فکر می‌کرد تجارت همیشه یعنی فریب:‌ قالب‌کردن جنس بنجل به جای جنس برتر و اینکه برای ثروت و منابعی که فرد حقیقتا مالک آن نیست، اعتبارآفرین است. او نگاه تحقیرآمیز و خوددار آقای تورنتون را به یاد آورد، زمانی که با چند کلمه او را مجاب کرد که در تجارت آن هم در مقیاس بزرگ، تمام روش‌های غیرشرافتمندانه در طولانی‌مدت آسیب‌زننده خواهند بود...».

شرق: یکی از نکات قابل‌توجه ادبیات قرن نوزدهم انگلستان، حضور زنان نویسنده‌ در این دوران است که امروز از چهره‌های کلاسیک ادبیات جهانی به شمار می‌روند. جین آستین، خواهران برونته، جورج الیوت و الیزابت گسکل مشهورترین نویسندگان کلاسیک زن قرن نوزدهم ادبیات انگلستان‌اند و البته نویسندگان زن انگلیسی دیگری نیز در این دوران حضور داشته‌اند که امروز شهرت کمتری دارند. ادبیات انگلستان در این دوره از حیث حضور نویسندگان زن متمایز از دیگر کشورها است چرا که در قرن نوزدهم نویسنده زن غیرانگلیسی که در ادبیات جهانی جایگاهی معتبر داشته باشد کمتر سراغ داریم و شاید تنها بتوان از ژرژ ساند در ادبیات فرانسه نام برد.
آثار نویسندگان کلاسیک قرن نوزدهمی پایه‌های ادبیات مدرن به‌شمار می‌روند و از این نظر همچنان حائز اهمیت‌اند. بسیاری از نویسندگان شاخص مدرن به تأثیری که از آثار کلاسیک گرفته‌اند اشاره کرده‌اند و به تفصیل درباره اهمیت این آثار گفته و نوشته‌اند. رمان‌های قرن نوزدهمی، به‌جز اهمیت ادبی‌شان از نظر بازنمایی وضعیت اجتماعی و تاریخی آن دوران هم حائز اهمیت‌اند و امروز به واسطه این آثار می‌توانیم تصویری از مناسبات اجتماعی آن دوران به دست بیاوریم و این از ویژگی‌های رئالیسم قرن نوزدهم است.
الیزابت گسکل در رمان مشهورش، «شمال و جنوب»، در روایتی رئالیستی شخصیتی آفریده که فراتر از کلیشه‌های مرسوم قرن نوزدهم قرار دارد. گسکل در این رمان شخصیتی عصیان‌گر با نام مارگارت هیل خلق کرده که تمایز زیادی با اغلب زنان داستانی قرن نوزدهم دارد. مارگارت هیل نه‌تنها در آرزوی ازدواج با مردی ثروتمند نیست و سعادتش را در این نمی‌داند‌ بلکه نسبت به بی‌عدالتی‌های اجتماعی حساس است و در برابر آنها سکوت نمی‌کند.
به‌طور کلی الیزابت گسکل نویسنده‌ای است که بر خلاف جریان رایج دوران می‌نوشت. در «شمال و جنوب»، مارگارت هیل رابطه‌ای دوستانه با کارگران دارد و در مقابل با اربابان میانه‌ای ندارد. «شمال و جنوب» اثری برخلاف زمانه‌اش بود و شاید به همین دلیل بود که در زمان انتشارش مورد توجه عمومی قرار نگرفت و تنها روشنفکران و نویسندگان به آن توجه کردند؛ اما بعدها و در میانه قرن بیستم این رمان دوباره احیا شد و با اقبالی گسترده مواجه شد. گسکل در این رمان به موضوعاتی مهم توجه کرده و اختلاف طبقاتی، ستم به کارگران و استقلال زنان از جمله موضوعاتی است که مورد توجه او بوده است. او در این رمان احساسات فردی را با دغدغه‌های اجتماعی در هم تنیده است و این‌ها در شخصیت مارگارت هیل تجلی دارد. در رمان، پدر مارگارت به کلیسا پشت می‌کند و مارگارت و خانواده‌اش‌ مجبور می‌شوند به اجبار به میلتونِ صنعتی مهاجرت کنند. او در آنجا فقر و بحران‌ زندگی کارگران کارخانه‌های نساجی را می‌بیند و گرایش به عدالت اجتماعی در وجودش شکل می‌گیرد. در این میان او با صاحب یکی از این کارخانه‌ها آشنا می‌شود و رابطه‌اش با او این گرایش را پررنگ‌تر می‌کند. در بخشی از این رمان می‌خوانیم: «او خاطره دیدار فردریک را با بزدلی‌اش بر خود حرام کرده بود. از میان تمام عیوب، آنچه مارگارت بیش از هرچه در دیگران بیزار بود، فقدان شجاعت بود؛ فرومایگی قلبی که به دروغ و بی‌صداقتی ختم می‌شد. و او خود در این مورد گناهکار بود! سپس، نوبت به آگاهی آقای تورنتون از دروغگویی او رسید. فکر کرد آیا اگر یک نفر دیگر دستش را رو می‌کرد هم این‌قدر برایش اهمیتی می‌داشت. در خیال خود، خاله شاو و ادیت را به جای آقای تورنتون نشاند؛ پدرش، کاپیتان لنکس و هنری لنکس؛ برادرش فردیک را. دردناک‌تر از همه خیال این بود که فردریک بفهمد مارگارت، حتی به خاطر خود او، دست به آن کار زده است. چراکه این خواهر و برادر، به‌تازگی احترام متقابل و عشق را نسبت به دیگری یافته بودند. اما حتی نظر فردریک نیز در مقابل شرم و خجالتی حقارت‌بار که مارگارت از فکر رویارویی با آقای تورنتون احساس می‌کرد، هیچ بود. و با‌این‌حال، دلش برای دیدار مجدد او و کنار گذاشتن اختلاف‌ها پر می‌کشید؛ می‌خواست بداند چه جایگاهی در افکار آقای تورنتون دارد. گونه‌هایش از شرم می‌سوخت، وقتی به یاد آورد در روزهای نخستین آشنایی‌‌شان، چطور با تجارت مخالفت کرده بود؛ چون فکر می‌کرد تجارت همیشه یعنی فریب:‌ قالب‌کردن جنس بنجل به جای جنس برتر و اینکه برای ثروت و منابعی که فرد حقیقتا مالک آن نیست، اعتبارآفرین است. او نگاه تحقیرآمیز و خوددار آقای تورنتون را به یاد آورد، زمانی که با چند کلمه او را مجاب کرد که در تجارت آن هم در مقیاس بزرگ، تمام روش‌های غیرشرافتمندانه در طولانی‌مدت آسیب‌زننده خواهند بود...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.