زمانی که دستورات با شعار زیر و رو نمیشد
الهام فخاری
بر سنگنبشتهای كه بر پیشانی آرامگاه كوروش در مشهد مرغاب در فارس جای گرفته، نوشته شده است:
«ای انسان هركه باشی و از هر كجا بیایی زیرا میدانم كه خواهی آمد. من كوروش هستم كه برای پارسیها این فرمانروایی پهناور را بنیاد كردهام. بدین مشتی خاك كه مرا پوشانده رشك مبر».
در روزگاری زندگی میکنیم که به یاری فناوریهای پیشرفته بهویژه فناوری دادهها و فناوری ارتباطی دسترسی به بسیاری از دادهها در کوتاهترین زمان شدنی است. این دسترسی روان و آسان را وامدار گستره جهانی اینترنت هستیم. فراتر از شبکهها و زیرساختهای اجتماعی مانند اینستاگرام و تلگرام و واتساپ و...، اینترنت برای همه ما بازیابی و خواندن تاریخ جهان را شدنی کرده است. ما در برابر بازماندههای شهرها و فرمانرواییهای باستانی تنها به شنیدهها یا دانستههای خود بسنده نمیکنیم. میتوانیم با جستوجو در سندهای تاریخی واقعیت را روشنتر بدانیم و بخوانیم. فناوری به ما کمک میکند با سوگیری و یکجانبهنگری کمتر بتوانیم فیل واقعیت را در تاریکی ندانستن دریابیم.
تاریخ را میتوان امروز فراتر از روایت پیروزمندان شناخت ازاینرو است که دلبستگیها یا دلزدگیهای فردی و گروهی کمتر آن را کژ و مژ میسازد.
تاریخ امر مقدس نیست که بخواهیم از آن سویی اهورایی در برابر اهریمنی بسازیم. کارکردها، دستاوردها و پیامدهای هر دوران گویای درستی و نادرستی روند مدیریت خویش است و با شعارهای ما زیروزبر نمیشود. آنچه سندهای تاریخ تمدن جهان و پارس پیشروی ما گذاشته، گویای کارایی فرمانروایی هخامنشیان در جهانی با قومها و مردمانی پراکنده و رودررو است.
با رویكارآمدن كوروش، برای نخستین بار آدمیان میتوانند كه از مرحله «شهر - تمدنی» و «قوم - تمدنی» پا به مرحله « كشور- تمدنی» و «ملت - تمدنی» بگذارند که با خواست و همراهی تیرههای گوناگون (نه آنگونه كه پیش از هخامنشیان رسم بود با رابطه فرادست - فرودستی و چپاول سرزمینها بهسود پیروزمندان) بوده است.
به سندی تاریخی اینگونه است كه 200 سال نخست از تاریخ از سده پنج تا سده سه پیش از زادروز مسیح همایند با تاریخ ایران است، چراكه هخامنشی ایران، همه کانونهای تمدنی آن هنگام را، مگر چین، دربرداشت.
بسیاری از تاریخپژوهان بر این باورند كه اگر هخامنشیان پیروزمند جهانداری را بر پایه آشتی و امنیت و تأمین حقوق و هویت مردمان بازنده جنگها بنیان نهادند و با آرزوها و شور ایمان خود، جنبش تازهای آفریدند که اگر خوی پیروز-بازنده میداشتند بر سر جهان تمدنی همان میآمد كه پس از فروپاشی روم اروپا دچار شد و سدهها مردم آن قاره را در تاریکی قرون وسطا گرفتار كرد (نصر، 2535: 7).
در سایه فرمانروایی هخامنشیان در پارس نهتنها تمدنهای كهنه دوباره جان گرفتند، بلكه تیرههای زیر چتر ایران خود را در جهان تازهای دیدند كه بارها از آنچه به یاد داشتند پهناورتر و امنتر و پیشروتر بود. پیشرفت سریع فرهنگ و هنر این گستره بزرگ، خود گواهی روشن از کارکردها و دستاوردهای این جهان تازه و بهترین برانگیزاننده دگرگونی و پیشرفت تمدنهای باستانی به شمار میرود. هیچیك از تمدنهای دیگر نتوانسته در پیشرفت شهرآیینی، سویههای گوناگون زندگانی را همچون پارسیان بهجا آورد و مدارا کند، جهانی پدید آورد كه با امید و آرامش و شكوه جهان هخامنشی برابری كند.
پارسیان، ایرانیان، یكتاپرست و باورمند بودند كه همه جهان را یك آفریدگار به وجود آورده و همه هستی یك ریشه دارد. این ایمان به یگانگی جهان هستی در هیچ قومی پیش از هخامنشیان نبود. در نوشتههای تاریخپژوهان آمده است «یونانیان تا سده چهارم پیش از میلاد هیچگونه توجهی به یکپارچگی جهان و خاستگاه مشترك آدمیان نداشتند. رومیان رابطه خود را با ملل دیگر تنها بهصورت رابطه غالب و مغلوب میدیدند و برای غیررومیها احترامی قائل نبوده و باور نداشتند كه این مردمان به سهم خود حق وجود دارند».
هخامنشیان بر این باور بودند كه میشود از تمام مردمان جهان و به سود همه آنان یك واحد بزرگ ساخت یعنی همه مردمان را از هر نژاد و آیین كه باشند زیر یك پرچم گرد آورد و به هریك كمك کرد تا با حفظ هویت خود پیش بروند.
ج. ل. هوت مینویسد: «اقدام این امپراتوری (هخامنشی) به ایجاد وحدت میان تمام آنچه از تمدنهای مختلف خاورمیانه باقی مانده بود، شگفتانگیز است» (هوت: 79، 82 و 105).
آشتی و امنیت هخامنشی كه از این جهانداری و این جهانمنشی به وجود آمده، به باور بیشتر تاریخنویسان، خود یكی از ارزندهترین خدمتهایی است كه ایرانیان در 200 سال اول نیرومندی خود به آدمیان و به پیشرفت تمدن کردهاند.
ریچارد فرای میآورد: در «فتوحات ایرانیان... آنچه متفاوت بود سنت تازه آشتیدادن و همراه با آن هدف كوروش در استقرار یك صلح هخامنشی بود».
داریوش یک مجموعه قوانین تنظیم کرد که آن را «دستور نظامات خوب» مینامیدند و تا دورترین بخشهای کشور فراگیر بود، چنانکه در سنگنوشته بیستون است. افزون بر این نشانههای تاریخی گویای این است که ایرانیان نخستین مردمی بودند که «دات» یعنی قانون را در کار کردند كه این واژه امروزه هم در زبان عبری به همان معنای قانون به کار میرود. پیش از داریوش، اصطلاح رأی قضائی را به کار میبردند. در حمورابی، پادشاهی بابل از آرای قضائی که از زمانهای بسیار دور در خاطرهها مانده بود، برپا میشد. افلاطون مجموعه قوانین داریوش را ستوده و میگوید که این قوانین ضامن پایداری امپراتوری ایران بوده است. سلوکیها و اشکانیان هم به این مجموعهقوانین پایبند بودهاند. گزنفون - اگرچه ممکن است درباره برخی از امتیازهایی که به ایرانیان نسبت داده مبالغه کرده باشد- میگوید: قوانین ایران بر مبنای توجهی خاص به خیر عامه شروع شده است (گزنفون: 4).
بر سنگنبشتهای كه بر پیشانی آرامگاه كوروش در مشهد مرغاب در فارس جای گرفته، نوشته شده است:
«ای انسان هركه باشی و از هر كجا بیایی زیرا میدانم كه خواهی آمد. من كوروش هستم كه برای پارسیها این فرمانروایی پهناور را بنیاد كردهام. بدین مشتی خاك كه مرا پوشانده رشك مبر».
در روزگاری زندگی میکنیم که به یاری فناوریهای پیشرفته بهویژه فناوری دادهها و فناوری ارتباطی دسترسی به بسیاری از دادهها در کوتاهترین زمان شدنی است. این دسترسی روان و آسان را وامدار گستره جهانی اینترنت هستیم. فراتر از شبکهها و زیرساختهای اجتماعی مانند اینستاگرام و تلگرام و واتساپ و...، اینترنت برای همه ما بازیابی و خواندن تاریخ جهان را شدنی کرده است. ما در برابر بازماندههای شهرها و فرمانرواییهای باستانی تنها به شنیدهها یا دانستههای خود بسنده نمیکنیم. میتوانیم با جستوجو در سندهای تاریخی واقعیت را روشنتر بدانیم و بخوانیم. فناوری به ما کمک میکند با سوگیری و یکجانبهنگری کمتر بتوانیم فیل واقعیت را در تاریکی ندانستن دریابیم.
تاریخ را میتوان امروز فراتر از روایت پیروزمندان شناخت ازاینرو است که دلبستگیها یا دلزدگیهای فردی و گروهی کمتر آن را کژ و مژ میسازد.
تاریخ امر مقدس نیست که بخواهیم از آن سویی اهورایی در برابر اهریمنی بسازیم. کارکردها، دستاوردها و پیامدهای هر دوران گویای درستی و نادرستی روند مدیریت خویش است و با شعارهای ما زیروزبر نمیشود. آنچه سندهای تاریخ تمدن جهان و پارس پیشروی ما گذاشته، گویای کارایی فرمانروایی هخامنشیان در جهانی با قومها و مردمانی پراکنده و رودررو است.
با رویكارآمدن كوروش، برای نخستین بار آدمیان میتوانند كه از مرحله «شهر - تمدنی» و «قوم - تمدنی» پا به مرحله « كشور- تمدنی» و «ملت - تمدنی» بگذارند که با خواست و همراهی تیرههای گوناگون (نه آنگونه كه پیش از هخامنشیان رسم بود با رابطه فرادست - فرودستی و چپاول سرزمینها بهسود پیروزمندان) بوده است.
به سندی تاریخی اینگونه است كه 200 سال نخست از تاریخ از سده پنج تا سده سه پیش از زادروز مسیح همایند با تاریخ ایران است، چراكه هخامنشی ایران، همه کانونهای تمدنی آن هنگام را، مگر چین، دربرداشت.
بسیاری از تاریخپژوهان بر این باورند كه اگر هخامنشیان پیروزمند جهانداری را بر پایه آشتی و امنیت و تأمین حقوق و هویت مردمان بازنده جنگها بنیان نهادند و با آرزوها و شور ایمان خود، جنبش تازهای آفریدند که اگر خوی پیروز-بازنده میداشتند بر سر جهان تمدنی همان میآمد كه پس از فروپاشی روم اروپا دچار شد و سدهها مردم آن قاره را در تاریکی قرون وسطا گرفتار كرد (نصر، 2535: 7).
در سایه فرمانروایی هخامنشیان در پارس نهتنها تمدنهای كهنه دوباره جان گرفتند، بلكه تیرههای زیر چتر ایران خود را در جهان تازهای دیدند كه بارها از آنچه به یاد داشتند پهناورتر و امنتر و پیشروتر بود. پیشرفت سریع فرهنگ و هنر این گستره بزرگ، خود گواهی روشن از کارکردها و دستاوردهای این جهان تازه و بهترین برانگیزاننده دگرگونی و پیشرفت تمدنهای باستانی به شمار میرود. هیچیك از تمدنهای دیگر نتوانسته در پیشرفت شهرآیینی، سویههای گوناگون زندگانی را همچون پارسیان بهجا آورد و مدارا کند، جهانی پدید آورد كه با امید و آرامش و شكوه جهان هخامنشی برابری كند.
پارسیان، ایرانیان، یكتاپرست و باورمند بودند كه همه جهان را یك آفریدگار به وجود آورده و همه هستی یك ریشه دارد. این ایمان به یگانگی جهان هستی در هیچ قومی پیش از هخامنشیان نبود. در نوشتههای تاریخپژوهان آمده است «یونانیان تا سده چهارم پیش از میلاد هیچگونه توجهی به یکپارچگی جهان و خاستگاه مشترك آدمیان نداشتند. رومیان رابطه خود را با ملل دیگر تنها بهصورت رابطه غالب و مغلوب میدیدند و برای غیررومیها احترامی قائل نبوده و باور نداشتند كه این مردمان به سهم خود حق وجود دارند».
هخامنشیان بر این باور بودند كه میشود از تمام مردمان جهان و به سود همه آنان یك واحد بزرگ ساخت یعنی همه مردمان را از هر نژاد و آیین كه باشند زیر یك پرچم گرد آورد و به هریك كمك کرد تا با حفظ هویت خود پیش بروند.
ج. ل. هوت مینویسد: «اقدام این امپراتوری (هخامنشی) به ایجاد وحدت میان تمام آنچه از تمدنهای مختلف خاورمیانه باقی مانده بود، شگفتانگیز است» (هوت: 79، 82 و 105).
آشتی و امنیت هخامنشی كه از این جهانداری و این جهانمنشی به وجود آمده، به باور بیشتر تاریخنویسان، خود یكی از ارزندهترین خدمتهایی است كه ایرانیان در 200 سال اول نیرومندی خود به آدمیان و به پیشرفت تمدن کردهاند.
ریچارد فرای میآورد: در «فتوحات ایرانیان... آنچه متفاوت بود سنت تازه آشتیدادن و همراه با آن هدف كوروش در استقرار یك صلح هخامنشی بود».
داریوش یک مجموعه قوانین تنظیم کرد که آن را «دستور نظامات خوب» مینامیدند و تا دورترین بخشهای کشور فراگیر بود، چنانکه در سنگنوشته بیستون است. افزون بر این نشانههای تاریخی گویای این است که ایرانیان نخستین مردمی بودند که «دات» یعنی قانون را در کار کردند كه این واژه امروزه هم در زبان عبری به همان معنای قانون به کار میرود. پیش از داریوش، اصطلاح رأی قضائی را به کار میبردند. در حمورابی، پادشاهی بابل از آرای قضائی که از زمانهای بسیار دور در خاطرهها مانده بود، برپا میشد. افلاطون مجموعه قوانین داریوش را ستوده و میگوید که این قوانین ضامن پایداری امپراتوری ایران بوده است. سلوکیها و اشکانیان هم به این مجموعهقوانین پایبند بودهاند. گزنفون - اگرچه ممکن است درباره برخی از امتیازهایی که به ایرانیان نسبت داده مبالغه کرده باشد- میگوید: قوانین ایران بر مبنای توجهی خاص به خیر عامه شروع شده است (گزنفون: 4).
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.