|

شکست یا پیروزی

احمد محیط‌طباطبایی- کارشناس فرهنگی

یکی از ویژگی‌های فرهنگی جامعه ایران و از مختصات هویت ملی در ایران، آن است که مردم ما از دیرباز تاکنون همیشه از حق و آنچه مستحق حیات و بقا می‌دانستند، حمایت می‌کردند. وقتی به جامعه ایرانی پیش از اسلام نگاه می‌کنیم، نمادهایی مانند سیاوش در تاریخ اسطوره‌ای ما تجلی پیدا کرده است. سیاوش به قتل می‌رسد و از خون او گیاه سیاوشون برمی‌آید و سنت و مراسم سیاوشون به‌عنوان یک آیین همیشه نام سیاوش را زنده نگه می‌دارد. در اینجا پیروزی نظامی مطرح نبوده، بلکه حقیقت و مظلومیتی مطرح است که یک فرد را دربر می‌گیرد که این مسئله برای جامعه ما از اهمیت بیشتری برخوردار بوده است. پس از ورود اسلام به ایران و قبول اسلام از سوی جامعه ایرانی، بزرگ‌ترین نماد حق‌طلبی و مظلومیت، امام حسین‌(ع) است و واقعه کربلا به‌عنوان یک روایت تاریخی نسل به نسل گذشته و تا امروز نیز ادامه پیدا کرده است. در واقعه کربلا از نظر نظامی نیروهای بنی‌امیه به پیروزی می‌رسند، ولی به لحاظ فرهنگی و از دیدگاه مردمی که اشتراک مذهبی دارند، همیشه حسین و هوادارانش از حقانیت برخوردار بوده‌اند و تا به امروز هم این مفهوم ادامه پیدا کرده است. شایان توجه است که در میان مردم دنیا شاید تنها ملت ایران را می‌توانیم نام ببریم که در ادوار مختلف، پیروزی نظامی برایشان اصل نبوده، بلکه این حقانیت است که باعث شده از یک موضوعی حمایت کرده و آن را نماد افتخار و معرفی خود قرار دهند. می‌بینیم در دوران صفویه در کاخ چهلستون که همچون وزارت امور خارجه امروزی بوده و محل دیدار نمایندگان، سفرا و شاهان خارج از ایران بوده و شاه‌عباس در این مکان آنها را ملاقات می‌کرده، تابلویی بر دیوار نقش بسته و آن تابلوی جنگ چالدران است؛ جنگی که در آن صفویه و شاه‌اسماعیل (بنیان‌گذار آن) شکست می‌خورند. کجای دنیا تابلوی شکست نظامی را روی دیوار کاخ حکومتی تصویر کرده‌اند و از این شکست به‌عنوان یک افتخار یاد می‌کنند؟ این موضوع فقط در دوران صفویه نبوده و باز هم تکرار می‌شود. در دوران قاجاریه ما شاهد شکست‌های بسیاری بودیم و یکی از جنگ‌های مهم دوران قاجار که مایه مباهات قاجار است، نبرد گنجه است؛ جنگی که در آن عباس‌میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه، در مقابل پاسکوویچ و نیروهای روس شکست می‌خورد، اما نبردی است که همیشه مایه فخر و مباهات قاجارها بوده است. تابلوی این نبرد که به‌عنوان مهم‌ترین تصویر روی گچ فرسک دیواری بوده، در عمارت نظامیه در بهارستان که به عبارتی مثل وزارت جنگ امروز بوده، تصویر شده است. تصویری که شکست قاجار را نشان می‌دهد، اما نوع شکست مایه افتخار ایل قاجار بوده است. آن تابلو، عباس‌میرزا را سوار بر اسب و با نشان یک پهلوان رشید نشان می‌دهد، درحالی‌که پاسکوویچ در میان محاصره توپ‌ها قرار گرفته و به نوعی ترس او و تکیه بر قدرت نظامی آنها را به نمایش می‌گذارد؛ رشادت مردانی در مقابل قدرت توپخانه گروه دیگر است. این تابلو نشانه همان موضوع قبلی است که به آن اشاره کردیم که برای ما ایرانی‌ها حقیقت موضوع مهم‌تر است. امروزه بسیار می‌بینیم که در مبارزات ورزشی، ورزشکاران ما پیروز می‌شوند، اما مردم آن‌چنان خوشحال نیستند، درحالی‌که گاهی وقتی شکست می‌خورند، با غرور استادیوم را ترک می‌کنند؛ زیرا می‌دانند تلاش‌شان را کرده‌اند. در قلمرو جغرافیای فرهنگی ایران، در جایی به نام پنجشیر که در شاهنامه هم آمده است، می‌بینیم فردی دست به مبارزه‌ای می‌زند که اگرچه شکست نظامی را دربر دارد و حتی به قتل می‌رسد، از دید هوادارانش به شهادت، به نمادی از مبارزه و استقلال تبدیل می‌شود؛ به نوعی به فرهنگ پیروزی و ادامه مبارزه تبدیل می‌شود. نمادی که ریشه در فرهنگ ایرانی دارد و تا به امروز به حیات خود ادامه داده است. اینجاست که متوجه می‌شوید چرا آنچه در پنجشیر اتفاق افتاد، مفهومی تازه نبوده، بلکه یک معنای تاریخی است که همچنان ادامه دارد و در آینده نیز ادامه خواهد یافت؛ چرا‌که متعلق به یکی از ویژگی‌های مهم و جهان‌بینی ایرانی به جهان اطراف بوده است.

یکی از ویژگی‌های فرهنگی جامعه ایران و از مختصات هویت ملی در ایران، آن است که مردم ما از دیرباز تاکنون همیشه از حق و آنچه مستحق حیات و بقا می‌دانستند، حمایت می‌کردند. وقتی به جامعه ایرانی پیش از اسلام نگاه می‌کنیم، نمادهایی مانند سیاوش در تاریخ اسطوره‌ای ما تجلی پیدا کرده است. سیاوش به قتل می‌رسد و از خون او گیاه سیاوشون برمی‌آید و سنت و مراسم سیاوشون به‌عنوان یک آیین همیشه نام سیاوش را زنده نگه می‌دارد. در اینجا پیروزی نظامی مطرح نبوده، بلکه حقیقت و مظلومیتی مطرح است که یک فرد را دربر می‌گیرد که این مسئله برای جامعه ما از اهمیت بیشتری برخوردار بوده است. پس از ورود اسلام به ایران و قبول اسلام از سوی جامعه ایرانی، بزرگ‌ترین نماد حق‌طلبی و مظلومیت، امام حسین‌(ع) است و واقعه کربلا به‌عنوان یک روایت تاریخی نسل به نسل گذشته و تا امروز نیز ادامه پیدا کرده است. در واقعه کربلا از نظر نظامی نیروهای بنی‌امیه به پیروزی می‌رسند، ولی به لحاظ فرهنگی و از دیدگاه مردمی که اشتراک مذهبی دارند، همیشه حسین و هوادارانش از حقانیت برخوردار بوده‌اند و تا به امروز هم این مفهوم ادامه پیدا کرده است. شایان توجه است که در میان مردم دنیا شاید تنها ملت ایران را می‌توانیم نام ببریم که در ادوار مختلف، پیروزی نظامی برایشان اصل نبوده، بلکه این حقانیت است که باعث شده از یک موضوعی حمایت کرده و آن را نماد افتخار و معرفی خود قرار دهند. می‌بینیم در دوران صفویه در کاخ چهلستون که همچون وزارت امور خارجه امروزی بوده و محل دیدار نمایندگان، سفرا و شاهان خارج از ایران بوده و شاه‌عباس در این مکان آنها را ملاقات می‌کرده، تابلویی بر دیوار نقش بسته و آن تابلوی جنگ چالدران است؛ جنگی که در آن صفویه و شاه‌اسماعیل (بنیان‌گذار آن) شکست می‌خورند. کجای دنیا تابلوی شکست نظامی را روی دیوار کاخ حکومتی تصویر کرده‌اند و از این شکست به‌عنوان یک افتخار یاد می‌کنند؟ این موضوع فقط در دوران صفویه نبوده و باز هم تکرار می‌شود. در دوران قاجاریه ما شاهد شکست‌های بسیاری بودیم و یکی از جنگ‌های مهم دوران قاجار که مایه مباهات قاجار است، نبرد گنجه است؛ جنگی که در آن عباس‌میرزا، ولیعهد فتحعلی‌شاه، در مقابل پاسکوویچ و نیروهای روس شکست می‌خورد، اما نبردی است که همیشه مایه فخر و مباهات قاجارها بوده است. تابلوی این نبرد که به‌عنوان مهم‌ترین تصویر روی گچ فرسک دیواری بوده، در عمارت نظامیه در بهارستان که به عبارتی مثل وزارت جنگ امروز بوده، تصویر شده است. تصویری که شکست قاجار را نشان می‌دهد، اما نوع شکست مایه افتخار ایل قاجار بوده است. آن تابلو، عباس‌میرزا را سوار بر اسب و با نشان یک پهلوان رشید نشان می‌دهد، درحالی‌که پاسکوویچ در میان محاصره توپ‌ها قرار گرفته و به نوعی ترس او و تکیه بر قدرت نظامی آنها را به نمایش می‌گذارد؛ رشادت مردانی در مقابل قدرت توپخانه گروه دیگر است. این تابلو نشانه همان موضوع قبلی است که به آن اشاره کردیم که برای ما ایرانی‌ها حقیقت موضوع مهم‌تر است. امروزه بسیار می‌بینیم که در مبارزات ورزشی، ورزشکاران ما پیروز می‌شوند، اما مردم آن‌چنان خوشحال نیستند، درحالی‌که گاهی وقتی شکست می‌خورند، با غرور استادیوم را ترک می‌کنند؛ زیرا می‌دانند تلاش‌شان را کرده‌اند. در قلمرو جغرافیای فرهنگی ایران، در جایی به نام پنجشیر که در شاهنامه هم آمده است، می‌بینیم فردی دست به مبارزه‌ای می‌زند که اگرچه شکست نظامی را دربر دارد و حتی به قتل می‌رسد، از دید هوادارانش به شهادت، به نمادی از مبارزه و استقلال تبدیل می‌شود؛ به نوعی به فرهنگ پیروزی و ادامه مبارزه تبدیل می‌شود. نمادی که ریشه در فرهنگ ایرانی دارد و تا به امروز به حیات خود ادامه داده است. اینجاست که متوجه می‌شوید چرا آنچه در پنجشیر اتفاق افتاد، مفهومی تازه نبوده، بلکه یک معنای تاریخی است که همچنان ادامه دارد و در آینده نیز ادامه خواهد یافت؛ چرا‌که متعلق به یکی از ویژگی‌های مهم و جهان‌بینی ایرانی به جهان اطراف بوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.