|

ادراک حسی و هنر مدرن- بخش دوم

بحران اجتماع

ایلیا آل‌خمیس: زیگموند فروید با روان‌شناسی جدیدش در اوایل قرن بیستم، ضربه مهلکی به هنر قرن 19 زد. حقیقت و واقعیت، راهشان را از هم جدا کردند و هنرمند پیشرو درصدد واداشتن مخاطب به اندیشیدن و مشاهده‌کردن شد.
پیکاسو، ماتیس، برتچونی، بکمان، داین، دوشان، کوبیسم و فوویسم، شاگال و پل کله و دیگر غول‌های آن زمان در حال آفرینش جنبش‌های نوین بودند و مجسمه‌سازان به حاضر و آماده و کانستراکتویسم و مجسمه‌های خطی رسیده بود که این طرف جهان و در ایران، ضیاء‌پور و رفقایش خروس جنگی‌ها را می‌آفریدند. برای رهیافت به هنر نوین ایران و شکل‌گیری‌اش باید کمی صبور بود و به فواصل تاریخی آن، چه از منظر زمان و چه از منظر مکان تأملی بیشتر کرد. دهه 30 شمسی تقریبا مقارن با دهه 48 و 49 میلادی است. دهه 30 در ایران دهه رنج توده بود. اوضاع نابسامان سیاسی و اقتصادی چون کرکسی گشوده‌بال بر فراز مملکت در حال پرواز بود. مجله تهران مصور آن زمان در گزارشی چنین تیتر می‌زند؛ «زنگ‌های خطر به صدا در‌آمده است». دولت مصدق سقوط کرده است و نارضایتی‌های عمومی افزایش یافته که خودش را بعدها در دهه 40 و 57 نشان داد. ثریا همسر دوم محمدرضا شاه در باب این دهه چنین می‌گوید: «در سال 1333 از یک پرورشگاه، بدون اطلاع قبلی بازدید کردم و بچه‌هایی را دیدم که تمام بدنشان پوشیده از چرک و دمل بود. تورم و گرانی به بحرانی اجتماعی تبدیل شده بود و شکاف عمیقی بین جامعه و هنرمند -روشنفکر در حال رخ‌دادن بود». اهمیت این نگاه اجتماعی در این نکته نهفته است که در چنین دورانی خروس جنگی‌ها ورود هنر مدرن را جشن گرفته بودند. بدون هیچ ارتباط زمینه‌ای بین جامعه و هنرمند. در همین زمان و در آن سوی آتلانتیک، جاکومتی پیکره‌تراشی را به انتزاع رسانده و پرنده‌اش را پرانده بود. فرانسیس بیکن و دوستان انگلیسی‌اش در تلاش برای ایجاد مکتبی انگلیسی بودند و مجسمه‌سازانشان در حال نزدیک‌شدن به نوعی ساختار که بعدها به مینی‌مال رسید. جکسون پولاک و فرانتس کلاین و دکونینگ به چشم‌اندازی تازه در اکسپرسیونیسم انتزاعی رسیده بودند و هنرمندان آفریقایی در تلاش برای به تسخیر درآوردن و رسوخ به هنر آمریکایی.
اما سینمای ایران در دهه 30 برای نزدیک‌شدن ذهن ما به هنرمند آن دوره خالی از لطف نیست. از عروس دجله به کارگردانی نصرت‌اله محتشم تا افسونگر به کارگردانی اسماعیل کوشان و از جدال با شیطان (حسین مدنی 1332) تا شکار خانگی (علی دریابیگی)، تقریبا همه از جامعه‌ای سخن می‌گویند که تمام امیدش را از دست داده و منتظر معجزه‌ای قضا و قدری است. جامعه‌ای که از شدت بحران و شکاف اجتماعی به قصه پریان می‌اندیشد و رؤیایی خیالی در ذهن دارد. خروس جنگی‌ها که اولین هنرمندان پیشرو ایران نامیده می‌شوند در چنین جامعه پر از فقری می‌زیسته‌اند. در جامعه‌ای ارباب‌رعیتی که همیشه به دنبال قهرمانی برای خود می‌گردد. خروس جنگی‌ها در ادبیات نیز با غلامحسین غریب و شیروانی و شیبانی و چند نفر دیگر در تلاش برای مدرنیزه‌شدن بودند که بعد‌ها و در دهه 40، جمالزاده، هدایت و میرزاده طرحی نوتر انداختند که بی‌رابطه با اجتماع دوره خودشان نبود و نسبتا به ساختار مدرن نزدیک‌تر شدند. سؤال اساسی در این نکته پنهان است که هنری که خروس جنگی‌ها در حال خلق آن بودند در چه ارتباطی با جامعه و زمان و مکان آن دوره است. مخاطب آثار خروس جنگی‌ها چه کسانی بودند؟ چه کسانی یا چه گروه‌هایی معرف آنها به‌عنوان نماینده هنر ایران به جهان خارج بودند؟ سؤالی که هم‌اکنون نیز و در قرن 21 و سال 1400 شمسی قابلیت پرسش دارد. چه کسانی و چگونه و چرا، هنرمندانی را به‌عنوان نمایندگان و سرآمدان هنر مدرن ایران به جهان مخابره می‌کنند؟ با کمی صبر به جواب این سؤال مهم نیز خواهیم رسید.
اما در دهه 40 شمسی هنرمند پیشرو به مکتب سقاخانه می‌رسد. قبل از اینکه نگاهی به سقاخانه کارها داشته باشیم، هم‌زمان و به صورت موازی به آن ‌سوی آتلانتیک برویم. راشنبرگ به نوعی نقاشی ترکیبی و چیدمان رسیده بود. او فلسفه زیباشناسی جان کیج را دنبال می‌کرد و درگیر این بود که تمرکز ذهنی تماشاگر را بر هم بزند. جاسپر جونز بوم‌های لتی را آزمایش می‌کرد و هنر وحشت در سالن‌ها برپا می‌شد. فعل و انفعالات هنر در مقابل تماشاگر صورت می‌گرفت و در مجسمه‌سازی تونی اسمیت و دیوید اسمیت به مکعب‌ها رسیدند. مکعب‌هایی که بی‌ارتباط با سقاخانه هم نیست. سقاخانه‌ای که به ظاهر تلاش می‌کرد هنرهای سنتی ایران را با عناصر مدرن تلفیق کرده و مکتبی نو دراندازد و این شیوه وام‌گیری از هنر مدرن غرب، این بار و به شکلی دیگر آغاز شد. صادق تبریزی، پیلارام و چند نفر دانش‌آموخته دانشکده هنرهای تزیینی، در جست‌وجوی زیباشناسی ملی و سنتی بودند. نگاه آنها معطوف اماکن مذهبی و سقاخانه‌ها بود و همین نگاه باعث شد زیبایی بصری جدیدی را در باب محیط اطراف و جامعه دوران‌شان ارائه دهند که به مکتب سقاخانه شهره شد. آغاز کار سقاخانه‌ای‌ها با آثار زنده‌رودی، قندریز، تناولی، عربشاهی، ژازه و دیگران آغاز شد که به‌عنوان هنرمندان پیشرو نسل دوم ایران معروف شدند. این شبه‌مکتب در دوره پهلوی باعث رجعت به ملی‌گرایی در جامعه‌ای فرسوده و عصیان‌زده شد. اما در سقاخانه آنچه به‌عنوان عنصری مهم و قابل احترام وارد شد، خط و خوشنویسی بود. به‌کار‌بردن خوشنویسی یا حروف کتابتی در هنرهای تجسمی اتفاق بسیار مهمی در هنر مدرن ایران است که خود مقالی دیگر است و جداگانه باید به آن پرداخت. ارتباط کتابت با فرهنگ جامعه ایرانی و ریشه‌های این هنر در فرهنگ و ادبیات عرفانی ایران حائز اهمیت است. توجه زنده‌رودی به ارزش خطی خوشنویسی به‌عنوان عنصری در هنرهای تجسمی او را از هنرمند پیشرو به هنرمندی پست‌مدرن می‌رساند که بعدها همین عنصر را در تلفیقی از مجسمه‌های تناولی می‌بینیم. مجسمه‌هایی که وام‌گرفته از اسمیت‌ها به نظر می‌رسد با ترکیبی از هنر ایرانی-اسلامی که احتمالا این نظر به مذاق پیروان تناولی خوش نیاید. هرچند خاطره ایشان از میدان شوش و ایده‌ها در ذهن نگارنده موجود است. اما عیب می‌ جمله چو گفتی هنرش نیز بگو؛ مهم‌ترین اتفاقی که تناولی در مجسمه‌سازی بعد از صنعتی و پیروانش انجام داد، همین تلفیق و به‌کارگیری درست عناصر بصری و ایجاد مفهومی ایرانی در آثار است که از او هنرمندی مدرن‌کار با ویژگی جهانی می‌سازد. تجزیه و تحلیل آثار تناولی و پیشگامان نسل دوم ملزوماتی دارد که در این مقال نمی‌گنجد اما برای رسیدن به هنرمند نوگرای نسل سوم و هنر امروز ناگزیر باید به آن پرداخت. چراکه معلمان این نسل همین زندگان نسل دوم هستند و شکل ارتباطات و همچنین متولدشدن خانواده‌هایی که یادآور مدیچی‌ها در ایتالیا هستند و ظهور مافیاهای هنری از گالری‌دارها تا کلکسیونر‌ها و همچنین ورود لابی‌های سیاسی و جناحی در تشکیل هنرمندان نسل سوم و نسل حاضر از همین نقطه آغاز می‌شود.

ایلیا آل‌خمیس: زیگموند فروید با روان‌شناسی جدیدش در اوایل قرن بیستم، ضربه مهلکی به هنر قرن 19 زد. حقیقت و واقعیت، راهشان را از هم جدا کردند و هنرمند پیشرو درصدد واداشتن مخاطب به اندیشیدن و مشاهده‌کردن شد.
پیکاسو، ماتیس، برتچونی، بکمان، داین، دوشان، کوبیسم و فوویسم، شاگال و پل کله و دیگر غول‌های آن زمان در حال آفرینش جنبش‌های نوین بودند و مجسمه‌سازان به حاضر و آماده و کانستراکتویسم و مجسمه‌های خطی رسیده بود که این طرف جهان و در ایران، ضیاء‌پور و رفقایش خروس جنگی‌ها را می‌آفریدند. برای رهیافت به هنر نوین ایران و شکل‌گیری‌اش باید کمی صبور بود و به فواصل تاریخی آن، چه از منظر زمان و چه از منظر مکان تأملی بیشتر کرد. دهه 30 شمسی تقریبا مقارن با دهه 48 و 49 میلادی است. دهه 30 در ایران دهه رنج توده بود. اوضاع نابسامان سیاسی و اقتصادی چون کرکسی گشوده‌بال بر فراز مملکت در حال پرواز بود. مجله تهران مصور آن زمان در گزارشی چنین تیتر می‌زند؛ «زنگ‌های خطر به صدا در‌آمده است». دولت مصدق سقوط کرده است و نارضایتی‌های عمومی افزایش یافته که خودش را بعدها در دهه 40 و 57 نشان داد. ثریا همسر دوم محمدرضا شاه در باب این دهه چنین می‌گوید: «در سال 1333 از یک پرورشگاه، بدون اطلاع قبلی بازدید کردم و بچه‌هایی را دیدم که تمام بدنشان پوشیده از چرک و دمل بود. تورم و گرانی به بحرانی اجتماعی تبدیل شده بود و شکاف عمیقی بین جامعه و هنرمند -روشنفکر در حال رخ‌دادن بود». اهمیت این نگاه اجتماعی در این نکته نهفته است که در چنین دورانی خروس جنگی‌ها ورود هنر مدرن را جشن گرفته بودند. بدون هیچ ارتباط زمینه‌ای بین جامعه و هنرمند. در همین زمان و در آن سوی آتلانتیک، جاکومتی پیکره‌تراشی را به انتزاع رسانده و پرنده‌اش را پرانده بود. فرانسیس بیکن و دوستان انگلیسی‌اش در تلاش برای ایجاد مکتبی انگلیسی بودند و مجسمه‌سازانشان در حال نزدیک‌شدن به نوعی ساختار که بعدها به مینی‌مال رسید. جکسون پولاک و فرانتس کلاین و دکونینگ به چشم‌اندازی تازه در اکسپرسیونیسم انتزاعی رسیده بودند و هنرمندان آفریقایی در تلاش برای به تسخیر درآوردن و رسوخ به هنر آمریکایی.
اما سینمای ایران در دهه 30 برای نزدیک‌شدن ذهن ما به هنرمند آن دوره خالی از لطف نیست. از عروس دجله به کارگردانی نصرت‌اله محتشم تا افسونگر به کارگردانی اسماعیل کوشان و از جدال با شیطان (حسین مدنی 1332) تا شکار خانگی (علی دریابیگی)، تقریبا همه از جامعه‌ای سخن می‌گویند که تمام امیدش را از دست داده و منتظر معجزه‌ای قضا و قدری است. جامعه‌ای که از شدت بحران و شکاف اجتماعی به قصه پریان می‌اندیشد و رؤیایی خیالی در ذهن دارد. خروس جنگی‌ها که اولین هنرمندان پیشرو ایران نامیده می‌شوند در چنین جامعه پر از فقری می‌زیسته‌اند. در جامعه‌ای ارباب‌رعیتی که همیشه به دنبال قهرمانی برای خود می‌گردد. خروس جنگی‌ها در ادبیات نیز با غلامحسین غریب و شیروانی و شیبانی و چند نفر دیگر در تلاش برای مدرنیزه‌شدن بودند که بعد‌ها و در دهه 40، جمالزاده، هدایت و میرزاده طرحی نوتر انداختند که بی‌رابطه با اجتماع دوره خودشان نبود و نسبتا به ساختار مدرن نزدیک‌تر شدند. سؤال اساسی در این نکته پنهان است که هنری که خروس جنگی‌ها در حال خلق آن بودند در چه ارتباطی با جامعه و زمان و مکان آن دوره است. مخاطب آثار خروس جنگی‌ها چه کسانی بودند؟ چه کسانی یا چه گروه‌هایی معرف آنها به‌عنوان نماینده هنر ایران به جهان خارج بودند؟ سؤالی که هم‌اکنون نیز و در قرن 21 و سال 1400 شمسی قابلیت پرسش دارد. چه کسانی و چگونه و چرا، هنرمندانی را به‌عنوان نمایندگان و سرآمدان هنر مدرن ایران به جهان مخابره می‌کنند؟ با کمی صبر به جواب این سؤال مهم نیز خواهیم رسید.
اما در دهه 40 شمسی هنرمند پیشرو به مکتب سقاخانه می‌رسد. قبل از اینکه نگاهی به سقاخانه کارها داشته باشیم، هم‌زمان و به صورت موازی به آن ‌سوی آتلانتیک برویم. راشنبرگ به نوعی نقاشی ترکیبی و چیدمان رسیده بود. او فلسفه زیباشناسی جان کیج را دنبال می‌کرد و درگیر این بود که تمرکز ذهنی تماشاگر را بر هم بزند. جاسپر جونز بوم‌های لتی را آزمایش می‌کرد و هنر وحشت در سالن‌ها برپا می‌شد. فعل و انفعالات هنر در مقابل تماشاگر صورت می‌گرفت و در مجسمه‌سازی تونی اسمیت و دیوید اسمیت به مکعب‌ها رسیدند. مکعب‌هایی که بی‌ارتباط با سقاخانه هم نیست. سقاخانه‌ای که به ظاهر تلاش می‌کرد هنرهای سنتی ایران را با عناصر مدرن تلفیق کرده و مکتبی نو دراندازد و این شیوه وام‌گیری از هنر مدرن غرب، این بار و به شکلی دیگر آغاز شد. صادق تبریزی، پیلارام و چند نفر دانش‌آموخته دانشکده هنرهای تزیینی، در جست‌وجوی زیباشناسی ملی و سنتی بودند. نگاه آنها معطوف اماکن مذهبی و سقاخانه‌ها بود و همین نگاه باعث شد زیبایی بصری جدیدی را در باب محیط اطراف و جامعه دوران‌شان ارائه دهند که به مکتب سقاخانه شهره شد. آغاز کار سقاخانه‌ای‌ها با آثار زنده‌رودی، قندریز، تناولی، عربشاهی، ژازه و دیگران آغاز شد که به‌عنوان هنرمندان پیشرو نسل دوم ایران معروف شدند. این شبه‌مکتب در دوره پهلوی باعث رجعت به ملی‌گرایی در جامعه‌ای فرسوده و عصیان‌زده شد. اما در سقاخانه آنچه به‌عنوان عنصری مهم و قابل احترام وارد شد، خط و خوشنویسی بود. به‌کار‌بردن خوشنویسی یا حروف کتابتی در هنرهای تجسمی اتفاق بسیار مهمی در هنر مدرن ایران است که خود مقالی دیگر است و جداگانه باید به آن پرداخت. ارتباط کتابت با فرهنگ جامعه ایرانی و ریشه‌های این هنر در فرهنگ و ادبیات عرفانی ایران حائز اهمیت است. توجه زنده‌رودی به ارزش خطی خوشنویسی به‌عنوان عنصری در هنرهای تجسمی او را از هنرمند پیشرو به هنرمندی پست‌مدرن می‌رساند که بعدها همین عنصر را در تلفیقی از مجسمه‌های تناولی می‌بینیم. مجسمه‌هایی که وام‌گرفته از اسمیت‌ها به نظر می‌رسد با ترکیبی از هنر ایرانی-اسلامی که احتمالا این نظر به مذاق پیروان تناولی خوش نیاید. هرچند خاطره ایشان از میدان شوش و ایده‌ها در ذهن نگارنده موجود است. اما عیب می‌ جمله چو گفتی هنرش نیز بگو؛ مهم‌ترین اتفاقی که تناولی در مجسمه‌سازی بعد از صنعتی و پیروانش انجام داد، همین تلفیق و به‌کارگیری درست عناصر بصری و ایجاد مفهومی ایرانی در آثار است که از او هنرمندی مدرن‌کار با ویژگی جهانی می‌سازد. تجزیه و تحلیل آثار تناولی و پیشگامان نسل دوم ملزوماتی دارد که در این مقال نمی‌گنجد اما برای رسیدن به هنرمند نوگرای نسل سوم و هنر امروز ناگزیر باید به آن پرداخت. چراکه معلمان این نسل همین زندگان نسل دوم هستند و شکل ارتباطات و همچنین متولدشدن خانواده‌هایی که یادآور مدیچی‌ها در ایتالیا هستند و ظهور مافیاهای هنری از گالری‌دارها تا کلکسیونر‌ها و همچنین ورود لابی‌های سیاسی و جناحی در تشکیل هنرمندان نسل سوم و نسل حاضر از همین نقطه آغاز می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.