نگاهی به فیلم «مشقهای فارسی»، ساخته ودیم پرلمان
زنجیر زبان و پندار فردی
محمدعلی افتخاری: برای راهیابی به طرحی که در فیلم «مشقهای فارسی» قرار است به ایده هنری کارگردان تبدیل شود، شرح وضعیت چندگانهای که شخصیت ژیل از آن در گریز است، ضرورت دارد. هرچند ممکن است ودیم پرلمان بدون درنظرگرفتن این ضرورت فیلمنامه ایلیا زوفین را به پرده سینما آورده باشد اما صورتپذیری قراردادی تازه برای دریافت و روشنگریِ ژیل در مواجهه با مرگ و پایان زندگی بهروشنی مضمون فیلم «مشقهای فارسی» را متأثر کرده است و البته بدیهی است که این معرفت نسبی قادر نیست تفکیک میان گفتار و زبان را روشن کند. بحران نمایشی که شخصیت ژیل در آن گرفتار است و هوشمندی او در ابداع یک واژهنامه مستقل، بیشتر منجر به برجستهسازی گفتار شده است. پس شناخت او و تماشاگر از واقعیت ساختگی، وابسته به پندار درونی و عمل فردی است. ودیم پرلمان تلاش میکند در انعکاس تقابلها و ناسازههای نمایشی نوعی خودشناسی معطوف به ساحت گسترده زبان را به آزمون بگذارد. از اینرو شاید قرار است که این شناخت جمعی با کنار هم قراردادن عناصر متضادی مثل آزادی و مرگ، عشق و نفرت، دانایی و جهل، ضعف و قدرت، پیرنگ فیلم «مشقهای فارسی» را در محوری
دایرهایشکل قرار دهد که در مرکز این دایره، پدیده جنگ برای بازشناسی هرچه بهتر در حرکتی مداوم در نظر گرفته شود. سرنوشت اتفاقی ژیل بهعنوان یک یهودیتبار که در لحظه اعدام جان خود را بهواسطه یک دروغ ساده نجات میدهد، راهگشای ورود تماشاگر به جهانی است که در مقابل پلشتیهای جنگ، قرارداد خودساختهای را برای دستیابی به آزادی تجربه میکند. دستگاه تبلیغاتی یک سيستم خودکامه برای تصرف ذهن هوادارانش و پالایشی معنوی تصمیم میگیرد تا تمامی آنچه برخلاف خواستهاش زیست میکند، نابود کند. بهتدریج با کسب قدرتی روزافزون، یک «نژاد برتر» بر آدمیان حکمرانی میکند تا اتحادی عالمگیر، مسیر بازسازی زمین و زندگی انسان را بر اساس الگوی «بهشت برین» هموار کند. در این میان نیروهایی جانبرکف لازم است که ابتدا پذیرای این معرفت نوین باشند و سپس به عاملی برای ازبینبردن موانع پیشروی یک اتحاد خودکامه تبدیل شوند. اینجاست که جوانان تازهنفس از کوچه و خیابانهای آلمان، با تبلیغات گسترده رایش سوم که آمیخته با هیجانی انقلابی است آشنا میشوند و بهتدریج ناخواسته به گرداندن اهرمهای این چرخدنده عظیم کمکرسانی میکنند. وقتی جنگ به عاملی برای
گسترش یک ایدئولوژی تبدیل شد و فرمانهای دیوانهوارِ پیشوا سویهای معنوی یافت، نهتنها نیروهای نظامی که زنان و مردانِ غیرنظامی نیز قابلیت دریافت سویههایی از شناخت و گسترش این قرارداد ایدئولوژیک را پیدا میکنند. این اتحاد گروهی از سویی به کشتار میلیونها انسان بیگناه منجر میشود و از سوی دیگر گویی چارچوب یک نظام معرفتی را از طریق آنچه «ساختارهای زبانی» خوانده میشود، صورت میدهد.
اگر طرح پیشنهادی ودیم پرلمان در فیلم «مشقهای فارسی» در یک زیباشناسی سازمند به تماشاگر عرضه میشد و شکلگیری روایت او به نقطهگذاریهای استاتیک در فیلمنامه و تشریح رویدادهای فرعی وابستگی مستقیمی نداشت، شالوده متن و زیرمتنِ فیلمنامه میتوانست بهروشنی در جهت بازخوانی و بهچالشکشیدن قراردادهای زبانشناسانهای قرار گیرد که در موقعیت کنونی ژیل دیده میشود. هرچند این قراردادهای نوین در بازشناسی انسان از وضعیت خود در برابر سرگشتگیهای حاصل از «صنعتیشدن» ناکافی جلوه میکند. آنچه ژیل در فیلم «مشقهای فارسی» از آن در گریز است، مجموعهای است از عوامل درهمتنیده که وضعیت اتحاد برای نابودی انسانِ فرومایه و بقای انسان برتر را شکل میدهد و بیش از هر چیز در پی معرفی شبکهای از عناصر بنیادین لازم برای ایجاد تقابلها و تمایزهای تفکیکناپذیری است که ادراک و فهم آدمی را هدف قرار میدهد. وابستگی این ادراک به مسئله «گفتار-زبان» در ایده مرکزی فیلم «مشقهای فارسی» و در تلاش ودیم پرلمان تا حد بسیار زیادی مبهم و غیرقابل تحلیل است. اما با این وجود، رابطه میان ژیل و کلاوس که به عنوان دو قطب اصلی این صورتبندی خودشناسانه معرفی
میشوند و بهواسطه ابداع کلماتی ناشناخته پا در مرحله رهایی میگذارند، راه را برای تماشای کورسویی از این تقابل باز میکند (منظور برخورد ناگهانی دو رویداد است که در رشد و گسترش، به یکدیگر نیاز دارند؛ وضعیت دشواری که هیتلر و همراهانش صورت بخشیدهاند و در مقابل، قرارداد نوین و رؤیاگونهای که قرار است برخورد اتفاقی دو انسان از دو جبهه مخالف و همینطور پدیده جنگ و معنای آزادی را در نسبت با عقلمداری برانداز کند).
وقتی ژیل کتاب افسانههای پارسی را در ازای یک تکه ساندویچ از همسفر گرسنهاش میگیرد، داستان دزدیدن کتاب برای تماشاگر بازگو میشود و پیرمردی سالخورده، پند و اندرز اخلاقی خود را با خواندن بخشی از ده فرمان به گوش مرد گرسنه میرساند: «صدای پیرمرد: و همانا از دزدی پرهیز کنید. این از جمله فرمانهای ماست» و مرد گرسنه پاسخ قاطعانه خود به این امر اخلاقی را بیان میکند: «فکر کنم تو این وضع باید همه اینها رو فراموش کنیم». این واکنش درواقع مقدمهای است برای آمادهسازی روایت در پشتسر گذاشتن دورانی که پیش از جنگ، بهعنوان معرفتشناسی مبتنی بر ایمان، پناهگاه اعتقادی زنان و مردان بیگناه بود. حال با وقوع جنگ و گسترش بیعدالتی، به تدریج پند و اندرزهای اینچنین دچار ضعف میشوند تا در فیلم «مشقهای فارسی» امکان ورود ژیل به ساحت نوینی از ادراک و قدرتپذیری فراهم شود. توالی رویدادها در پیرنگ «مشقهای فارسی» برای قرارگرفتن ژیل در چنین جایگاهی خامدستانه به نظر میرسد و بعید است که یک زندانی مثل ژیل بتواند نیروی نظامیِ متعصبی مثل کلاوس را اینطور به بازی بگیرد. اما به نظر میرسد که مبارزه نمایشی ژیل و کلاوس بهانهای است تا طرح
پیشنهادی ودیم پرلمان گسترش یابد و تا حد بسیار زیادی او موفق میشود که سویهای از قدرت بخشی به یک انسان فرومایه را از طریق کسب زبان و معرفتی نوین نشان دهد. ودیم پرلمان با تبعیت از فیلمنامه ایلیا زوفین تلاش میکند که رشد تدریجی جایگاه ژیل را در نسب با وضعیت رنجآور زندانیان روایت کند اما قاعدهای که فیلمنامه بر زندگی ژیل تحمیل میکند، موانعی را ایجاد میکند. درواقع آنچه جهان پیشروی ژیل را در فیلم «مشقهای فارسی» به مفهوم آزادی پیوند میدهد، با دو رویکرد متفاوت همراه است. رویکرد اول هدفگذاری فیلمنامهنویس و کارگردان برای معرفی رابطه ژیل و کلاوس در ضمن تعریف داستانکهای فرعی است که زندگی ژیل را بر صحنهای به نمایش میگذارد که کمپانیهای تولید فیلم با سازوکاری ازپیشآماده آن را تلطیف کردهاند. پس شناخت ژیل از وضعیت خود در بحران جنگ به رابطه او با شخصیتهای فرعی و ماجراهای عاشقانه گره میخورد و ضرورت طرح ایده مرکزی فیلمنامه در بستری دراماتیک و سرگرمکننده قابل دریافت است. رویکرد دوم که در پس نقطهگذاریهای روایی پنهان مانده است، شناخت ژیل از طریق ابداع زبان و ورود به مرحلهای تازه از آزادی فردی است که در
پیوند با وضعیت دردناک زندانیان در اردوگاه صورتی عینی مییابد.
وقتی که کلاوس از ژیل میخواهد تا 40 واژه آلمانی را به زبان پارسی ترجمه کند، ژیل با دشواریِ کاری که پذیرفته است مواجه میشود. اینجاست که لیست اسامی زندانیانی که قرار است در گورهای دستهجمعی نابود شوند، به کمک او میآید و در جایی دیگر وقتی ژیل به زندانیان غذا میدهد، سعی میکند اسامی آنها را با وضعیت کنونیشان ترکیب کند. مثلا با دیدن پیرمردی که نامش پائولو است، ژیل واژه ئولو را به ذهن میسپارد و چون دست پیرمرد از بازو قطع شده است، نام او در لغتنامه ذهنیِ ژیل به معنی بازو ثبت میشود. پس ابداع زبان جعلی، ترکیبی است از اسامی زندانیان بیگناهی که در یک واقعه تاریخی نقش بسیار مهمی را ایفا کردهاند و حالا منبع هوشمندی و توانایی ژیل میشوند. از این رو ژیل میتواند وضعیتی که در صحنه آغازین فیلم بهعنوان نوعی آموزه اخلاقی از آن یاد شده است را دگرگون کند و در وضعیت کنونی که از طریق معنابخشی به واژههای بکر ایجاد شده است، تا جایی پیشروی کند که بر صندلی یکی از نیروهای ارتش آلمان نازی نشسته و به او یک زبان ساختگی را آموزش دهد. در این میان زوائد دیگری نیز به چشم میخورد که زاویه دید ودیم پرلمان را مبهم جلوه میدهد و
ارتباط میان قدرتپذیری ژیل و کشتار دستهجمعی زندانیان را خدشهدار میکند. از این جمله، صحنهای است که کلاوس شعری را با زبان جعلی آماده کرده و برای ژیل میخواند: «باد ابرها را به شرق میبرد. آنجا که روح و جان، مشتاقِ آرامش است. میدانم آنجا شاد خواهم بود. جایی که هماکنون ابرها در حرکتاند». الصاق رؤیای شرق و دامنزدن به توهم استعمارزدگی در این صحنه بهخوبی دیده میشود. البته آرزوی کلاوس برای رفتن به ایران در پیوند با پایانبندی شتابزده فیلم و فروپاشی رؤیاپردازیِ کلاوس در فرودگاه ایران، قادر نیست پای نظریات نخنمای «شرقِ رؤیایی» را به زیرمتن باز کند. پس همان بهتر که واکنش ژیل به رؤیای ناکام کلاوس راه را برای خندیدن تماشاگر به این موقعیت باز میکند. بههرترتیب وجود این زوائد و بهخصوص برجستهسازیِ ماجرای انتقامگیری به دلیل شکست عشقی، نوعی وفاداری به مهارتهای فیلمنامهنویسی را به رخ میکشد و بدیهی است که دعوت تماشاگر از این طریق به روایتی متفاوت از قدرتپذیری یک زندانیِ محکوم به مرگ، قادر نیست طرح پیشنهادی ودیم پرلمان را بهعنوان «ابداع زبانی تازه برای ورود به یک هستیشناسی نوین» در برابر ایدئولوژی محتومِ
سيستمهای خودکامه گسترش دهد.
محمدعلی افتخاری: برای راهیابی به طرحی که در فیلم «مشقهای فارسی» قرار است به ایده هنری کارگردان تبدیل شود، شرح وضعیت چندگانهای که شخصیت ژیل از آن در گریز است، ضرورت دارد. هرچند ممکن است ودیم پرلمان بدون درنظرگرفتن این ضرورت فیلمنامه ایلیا زوفین را به پرده سینما آورده باشد اما صورتپذیری قراردادی تازه برای دریافت و روشنگریِ ژیل در مواجهه با مرگ و پایان زندگی بهروشنی مضمون فیلم «مشقهای فارسی» را متأثر کرده است و البته بدیهی است که این معرفت نسبی قادر نیست تفکیک میان گفتار و زبان را روشن کند. بحران نمایشی که شخصیت ژیل در آن گرفتار است و هوشمندی او در ابداع یک واژهنامه مستقل، بیشتر منجر به برجستهسازی گفتار شده است. پس شناخت او و تماشاگر از واقعیت ساختگی، وابسته به پندار درونی و عمل فردی است. ودیم پرلمان تلاش میکند در انعکاس تقابلها و ناسازههای نمایشی نوعی خودشناسی معطوف به ساحت گسترده زبان را به آزمون بگذارد. از اینرو شاید قرار است که این شناخت جمعی با کنار هم قراردادن عناصر متضادی مثل آزادی و مرگ، عشق و نفرت، دانایی و جهل، ضعف و قدرت، پیرنگ فیلم «مشقهای فارسی» را در محوری
دایرهایشکل قرار دهد که در مرکز این دایره، پدیده جنگ برای بازشناسی هرچه بهتر در حرکتی مداوم در نظر گرفته شود. سرنوشت اتفاقی ژیل بهعنوان یک یهودیتبار که در لحظه اعدام جان خود را بهواسطه یک دروغ ساده نجات میدهد، راهگشای ورود تماشاگر به جهانی است که در مقابل پلشتیهای جنگ، قرارداد خودساختهای را برای دستیابی به آزادی تجربه میکند. دستگاه تبلیغاتی یک سيستم خودکامه برای تصرف ذهن هوادارانش و پالایشی معنوی تصمیم میگیرد تا تمامی آنچه برخلاف خواستهاش زیست میکند، نابود کند. بهتدریج با کسب قدرتی روزافزون، یک «نژاد برتر» بر آدمیان حکمرانی میکند تا اتحادی عالمگیر، مسیر بازسازی زمین و زندگی انسان را بر اساس الگوی «بهشت برین» هموار کند. در این میان نیروهایی جانبرکف لازم است که ابتدا پذیرای این معرفت نوین باشند و سپس به عاملی برای ازبینبردن موانع پیشروی یک اتحاد خودکامه تبدیل شوند. اینجاست که جوانان تازهنفس از کوچه و خیابانهای آلمان، با تبلیغات گسترده رایش سوم که آمیخته با هیجانی انقلابی است آشنا میشوند و بهتدریج ناخواسته به گرداندن اهرمهای این چرخدنده عظیم کمکرسانی میکنند. وقتی جنگ به عاملی برای
گسترش یک ایدئولوژی تبدیل شد و فرمانهای دیوانهوارِ پیشوا سویهای معنوی یافت، نهتنها نیروهای نظامی که زنان و مردانِ غیرنظامی نیز قابلیت دریافت سویههایی از شناخت و گسترش این قرارداد ایدئولوژیک را پیدا میکنند. این اتحاد گروهی از سویی به کشتار میلیونها انسان بیگناه منجر میشود و از سوی دیگر گویی چارچوب یک نظام معرفتی را از طریق آنچه «ساختارهای زبانی» خوانده میشود، صورت میدهد.
اگر طرح پیشنهادی ودیم پرلمان در فیلم «مشقهای فارسی» در یک زیباشناسی سازمند به تماشاگر عرضه میشد و شکلگیری روایت او به نقطهگذاریهای استاتیک در فیلمنامه و تشریح رویدادهای فرعی وابستگی مستقیمی نداشت، شالوده متن و زیرمتنِ فیلمنامه میتوانست بهروشنی در جهت بازخوانی و بهچالشکشیدن قراردادهای زبانشناسانهای قرار گیرد که در موقعیت کنونی ژیل دیده میشود. هرچند این قراردادهای نوین در بازشناسی انسان از وضعیت خود در برابر سرگشتگیهای حاصل از «صنعتیشدن» ناکافی جلوه میکند. آنچه ژیل در فیلم «مشقهای فارسی» از آن در گریز است، مجموعهای است از عوامل درهمتنیده که وضعیت اتحاد برای نابودی انسانِ فرومایه و بقای انسان برتر را شکل میدهد و بیش از هر چیز در پی معرفی شبکهای از عناصر بنیادین لازم برای ایجاد تقابلها و تمایزهای تفکیکناپذیری است که ادراک و فهم آدمی را هدف قرار میدهد. وابستگی این ادراک به مسئله «گفتار-زبان» در ایده مرکزی فیلم «مشقهای فارسی» و در تلاش ودیم پرلمان تا حد بسیار زیادی مبهم و غیرقابل تحلیل است. اما با این وجود، رابطه میان ژیل و کلاوس که به عنوان دو قطب اصلی این صورتبندی خودشناسانه معرفی
میشوند و بهواسطه ابداع کلماتی ناشناخته پا در مرحله رهایی میگذارند، راه را برای تماشای کورسویی از این تقابل باز میکند (منظور برخورد ناگهانی دو رویداد است که در رشد و گسترش، به یکدیگر نیاز دارند؛ وضعیت دشواری که هیتلر و همراهانش صورت بخشیدهاند و در مقابل، قرارداد نوین و رؤیاگونهای که قرار است برخورد اتفاقی دو انسان از دو جبهه مخالف و همینطور پدیده جنگ و معنای آزادی را در نسبت با عقلمداری برانداز کند).
وقتی ژیل کتاب افسانههای پارسی را در ازای یک تکه ساندویچ از همسفر گرسنهاش میگیرد، داستان دزدیدن کتاب برای تماشاگر بازگو میشود و پیرمردی سالخورده، پند و اندرز اخلاقی خود را با خواندن بخشی از ده فرمان به گوش مرد گرسنه میرساند: «صدای پیرمرد: و همانا از دزدی پرهیز کنید. این از جمله فرمانهای ماست» و مرد گرسنه پاسخ قاطعانه خود به این امر اخلاقی را بیان میکند: «فکر کنم تو این وضع باید همه اینها رو فراموش کنیم». این واکنش درواقع مقدمهای است برای آمادهسازی روایت در پشتسر گذاشتن دورانی که پیش از جنگ، بهعنوان معرفتشناسی مبتنی بر ایمان، پناهگاه اعتقادی زنان و مردان بیگناه بود. حال با وقوع جنگ و گسترش بیعدالتی، به تدریج پند و اندرزهای اینچنین دچار ضعف میشوند تا در فیلم «مشقهای فارسی» امکان ورود ژیل به ساحت نوینی از ادراک و قدرتپذیری فراهم شود. توالی رویدادها در پیرنگ «مشقهای فارسی» برای قرارگرفتن ژیل در چنین جایگاهی خامدستانه به نظر میرسد و بعید است که یک زندانی مثل ژیل بتواند نیروی نظامیِ متعصبی مثل کلاوس را اینطور به بازی بگیرد. اما به نظر میرسد که مبارزه نمایشی ژیل و کلاوس بهانهای است تا طرح
پیشنهادی ودیم پرلمان گسترش یابد و تا حد بسیار زیادی او موفق میشود که سویهای از قدرت بخشی به یک انسان فرومایه را از طریق کسب زبان و معرفتی نوین نشان دهد. ودیم پرلمان با تبعیت از فیلمنامه ایلیا زوفین تلاش میکند که رشد تدریجی جایگاه ژیل را در نسب با وضعیت رنجآور زندانیان روایت کند اما قاعدهای که فیلمنامه بر زندگی ژیل تحمیل میکند، موانعی را ایجاد میکند. درواقع آنچه جهان پیشروی ژیل را در فیلم «مشقهای فارسی» به مفهوم آزادی پیوند میدهد، با دو رویکرد متفاوت همراه است. رویکرد اول هدفگذاری فیلمنامهنویس و کارگردان برای معرفی رابطه ژیل و کلاوس در ضمن تعریف داستانکهای فرعی است که زندگی ژیل را بر صحنهای به نمایش میگذارد که کمپانیهای تولید فیلم با سازوکاری ازپیشآماده آن را تلطیف کردهاند. پس شناخت ژیل از وضعیت خود در بحران جنگ به رابطه او با شخصیتهای فرعی و ماجراهای عاشقانه گره میخورد و ضرورت طرح ایده مرکزی فیلمنامه در بستری دراماتیک و سرگرمکننده قابل دریافت است. رویکرد دوم که در پس نقطهگذاریهای روایی پنهان مانده است، شناخت ژیل از طریق ابداع زبان و ورود به مرحلهای تازه از آزادی فردی است که در
پیوند با وضعیت دردناک زندانیان در اردوگاه صورتی عینی مییابد.
وقتی که کلاوس از ژیل میخواهد تا 40 واژه آلمانی را به زبان پارسی ترجمه کند، ژیل با دشواریِ کاری که پذیرفته است مواجه میشود. اینجاست که لیست اسامی زندانیانی که قرار است در گورهای دستهجمعی نابود شوند، به کمک او میآید و در جایی دیگر وقتی ژیل به زندانیان غذا میدهد، سعی میکند اسامی آنها را با وضعیت کنونیشان ترکیب کند. مثلا با دیدن پیرمردی که نامش پائولو است، ژیل واژه ئولو را به ذهن میسپارد و چون دست پیرمرد از بازو قطع شده است، نام او در لغتنامه ذهنیِ ژیل به معنی بازو ثبت میشود. پس ابداع زبان جعلی، ترکیبی است از اسامی زندانیان بیگناهی که در یک واقعه تاریخی نقش بسیار مهمی را ایفا کردهاند و حالا منبع هوشمندی و توانایی ژیل میشوند. از این رو ژیل میتواند وضعیتی که در صحنه آغازین فیلم بهعنوان نوعی آموزه اخلاقی از آن یاد شده است را دگرگون کند و در وضعیت کنونی که از طریق معنابخشی به واژههای بکر ایجاد شده است، تا جایی پیشروی کند که بر صندلی یکی از نیروهای ارتش آلمان نازی نشسته و به او یک زبان ساختگی را آموزش دهد. در این میان زوائد دیگری نیز به چشم میخورد که زاویه دید ودیم پرلمان را مبهم جلوه میدهد و
ارتباط میان قدرتپذیری ژیل و کشتار دستهجمعی زندانیان را خدشهدار میکند. از این جمله، صحنهای است که کلاوس شعری را با زبان جعلی آماده کرده و برای ژیل میخواند: «باد ابرها را به شرق میبرد. آنجا که روح و جان، مشتاقِ آرامش است. میدانم آنجا شاد خواهم بود. جایی که هماکنون ابرها در حرکتاند». الصاق رؤیای شرق و دامنزدن به توهم استعمارزدگی در این صحنه بهخوبی دیده میشود. البته آرزوی کلاوس برای رفتن به ایران در پیوند با پایانبندی شتابزده فیلم و فروپاشی رؤیاپردازیِ کلاوس در فرودگاه ایران، قادر نیست پای نظریات نخنمای «شرقِ رؤیایی» را به زیرمتن باز کند. پس همان بهتر که واکنش ژیل به رؤیای ناکام کلاوس راه را برای خندیدن تماشاگر به این موقعیت باز میکند. بههرترتیب وجود این زوائد و بهخصوص برجستهسازیِ ماجرای انتقامگیری به دلیل شکست عشقی، نوعی وفاداری به مهارتهای فیلمنامهنویسی را به رخ میکشد و بدیهی است که دعوت تماشاگر از این طریق به روایتی متفاوت از قدرتپذیری یک زندانیِ محکوم به مرگ، قادر نیست طرح پیشنهادی ودیم پرلمان را بهعنوان «ابداع زبانی تازه برای ورود به یک هستیشناسی نوین» در برابر ایدئولوژی محتومِ
سيستمهای خودکامه گسترش دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.