|

گفت‌وگو با محمدرضا خاکی به مناسبت انتشار ترجمه‌های تازه‌اش از وجدی معود و لیونل گلداشتاین

سخن گفتن از دشمن

پیام حیدرقزوینی

«همه پرندگان» وَجدی مُعَوَد و «داوید و ادوارد» لیونل گُلداشتاین ترجمه‌های تازه دکتر محمدرضا خاکی هستند که به ترتیب توسط نشر مانیاهنر و روزبهان منتشر شده‌اند. محمدرضا خاکی، مترجم و مدرس و کارگردان تئاتر، پیش‌تر نمایش‌نامه «آتش‌سوزی‌ها»ی معود را به فارسی ترجمه کرده بود و درواقع با این نمایش‌نامه، معود را در ایران معرفی کرده بود. وجدی معود، نویسنده فرانسوی‌زبانِ لبنانی‌تباری است که امروز هم به‌عنوان نویسنده و هم به‌عنوان کارگردان جایگاه مهمی در ادبیات ‌نمایشی و تئاتر فرانسه دارد و البته او به عنوان رمان‌نویس هم شناخته می‌شود. «آتش‌سوزی‌ها» و «همه پرندگان» نمایش‌نامه‌هایی رئالیستی‌اند که البته از حیث ویژگی‌های فرمی و شیوه روایت تفاوت‌های مهمی با آثار رئالیستی مرسوم دارند و تجربه‌هایی تازه در نمایش‌نامه‌نویسی به شمار می‌روند. معود به اعتبار شناختش از سنت‌های نمایش‌نامه‌نویسی و جریان‌های مدرن ادبیات نمایشی و نیز تأکیدش بر مقوله اجرا، توانسته روش و شیوه‌ای مختص به خود بیافریند. معود در «همه پرندگان» مانند «آتش‌سوزی‌ها»، بر روی مسائل امروزی جهان معاصر دست گذاشته و به موضوعاتی چون هویت، تاریخ و تبعیض‌های نژادی و زبانی پرداخته است. آنچه معود در اثرش مطرح کرده، اگرچه موضوعاتی مربوط به وضعیت جهان معاصر است اما برای ما که در منطقه‌ای بحرانی از جهان به سر می‌بریم اهمیتی مضاعف دارد. خاکی به ضمیمه «همه پرندگان»، گفت‌وگوی شارلوت فارسه با وجدی معود را هم ترجمه کرده که معود در آن درباره وجوه مختلف نمایشش توضیح داده است.

دیگر ترجمه تازه خاکی، «داوید و ادوارد»، اثری است از لیونل گلداشتاین که او نیز نویسنده‌ای امروزی به شمار می‌رود. گلداشتاین داستان‌نویس، نمایش‌نامه‌نویس و فیلم‌نامه‌نویس انگلیسی است که در «داوید و ادوارد» روایتی از روابط انسانی، غریبگی و حس تنهایی به دست داده است. او در این نمایش‌نامه دو شخصیتی، از منظری تازه به قراردادهای اجتماعی و مناسبات انسانی پرداخته و نشان داده که شناخت آدم‌ها از یکدیگر بر خلاف ظاهر ماجرا مقوله‌ای پیچیده و رازآلود است. «داوید و ادوارد» نمایش‌نامه‌ای است که پس از اجرایش در سال 1984 با اقبال خوبی روبه‌رو شد و جوایزی هم به دست آورد.
به مناسبت انتشار این دو کتاب با محمدرضا خاکی درباره این دو اثر و ویژگی‌های مختلف‌شان گفت‌وگو کرده‌ایم. خاکی در سال‌های اخیر به شکل منسجم به ترجمه ادبیات نمایشی مشغول بوده و با نگاهی به آنچه تاکنون ترجمه کرده می‌توان ردی مشخص را در پروژه او مشاهده کرد؛ ردی که بیش از هر چیز در پی برقراری ارتباط با جریان‌های امروزی و مهم نمایش‌نامه‌نویسی و اجرا است. خاکی از آن دست مترجمانی است که بر اساس ضرورت‌هایی که برای ادبیات نمایشی و تئاتر ایران احساس می‌کند دست به انتخاب آثاری برای ترجمه می‌زند و با هر ترجمه‌اش درپی گشودن امکان‌هایی تازه در عرصه‌های نمایش‌نامه‌نویسی و اجرا است. این دغدغه او در مقدمه‌ای که خودش در ابتدای «همه پرندگان» نوشته قابل مشاهده است. خاکی در بخشی از این مقدمه، به تجربه شگفت‌انگیز دیدن اجرای این نمایش معود در یکی از مهم‌ترین تئاترهای ملی شهر پاریس اشاره می‌کند و سپس نقبی به نمایش‌های سال‌های اخیر در ایران می‌زند. او با نگاهی انتقادی درباره تئاتر امروز ایران، به نمایش‌های «دراماتورژی شده» و به قول خودش «مثله و کوتوله شده»‌ای که در ایران مرسوم شده اشاره کرده و در بخشی از متن انتقادی‌اش به رشد قارچ‌وار تئاترهای خصوصی و سطح نازل اجراها اشاره کرده است. او معتقد است که دانش دراماتورژی به جای آنکه به بالندگی و آفرینش امکان‌های تازه در اجرا منجر شود، در ایران به چیزی من‌درآوردی و دلبخواهی بدل شده است. او همچنین به موضوعی دیگر که در سال‌های اخیر به‌کرات رواج یافته اشاره کرده است؛ به «عمل غیرمتمدنانه» سرقت ترجمه‌های متون نمایشی که اگرچه بارها با اعتراض مترجمان همراه بوده اما همچنان ادامه دارد و هنوز هیچ سازوکار مشخصی برای جلوگیری از سرقت‌های ادبی وجود ندارد. در سال‌های اخیر به کرات شاهد بوده‌ایم که در برخی اجراها با تغییر نام نمایش‌نامه و پس و پیش‌کردن چند جمله در متن و اضافه کردن نام مترجمی که گاهی حتی وجود خارجی ندارد، حقوق مترجمی که به ترجمه اثر پرداخته نادیده گرفته شده است.

‌ وجدی مُعَوَد در ایران اولین‌بار با ترجمه شما از نمایش‌نامه «آتش‌سوزی‌ها» معرفی شد و به تازگی هم اثر دیگری از او با نام «همه پرندگان» ترجمه کرده‌اید. این دو اثر وجدی معود، نمونه‌های خوبی‌اند برای آنکه درباره روند کلی ترجمه‌های شما در سال‌های اخیر صحبت کنیم. اگر موافق‌اید پیش از اینکه به سراغ ترجمه‌ها ی تازه‌تان برویم، به انتخاب‌هایتان در ترجمه بپردازیم. به نظر می‌رسد که شما بر اساس نوعی ضرورت به سراغ ترجمه می‌روید و آثاری را انتخاب می‌کنید که امکان‌هایی جدید برای ادبیات نمایشی و تئاتر ما ایجاد می‌کنند و در واقع با ترجمه این آثار ایده‌ها و پیشنهادات تازه‌ای برای نمایش‌نامه‌نویسی و تئاتر امروز ایران مطرح می‌کنید. آثار وجدی معود از این نظر نمونه خوبی برای طرح این بحث است، چرا که او نمایش‌نامه‌‌نویسی امروزی است و آثارش از نظر فرم و محتوا رویکردی متفاوت دارند.
واقعیت این است که من مترجم نبودم و درواقع به دلایلی که تا حدودی هم ناگزیر بود مترجم شدم. ما اغلب به شکلی از تئاتر و نمایش‌نامه‌نویسی معاصر جهان -در دانشگاه‌هایمان- حرف زده‌ایم که انگاری در چند دهه اخیر ادبیات نمایشی و تئاتر در دنیا تعطیل بوده و هیچ نویسنده‌ای نمایش‌نامه‌ جدیدی منتشر نکرده است! هنگام سخن گفتن از نمایش‌نامه‌نویسان جدید، اغلب درباره ژنه و بکت و یونسکو صحبت کرده‌ایم و آن هم به گونه‌ای که انگاری آنها را نقطه پایانی ادبیات نمایشی و تئاتر قلمداد کرده‌ایم. درحالی‌که واقعا این‌طور نیست و این‌ها و آثارشان دیگر کلاسیک به شمار می‌روند و رویکردهای تازه‌تری پیدا شده است. جهان به لحاظ نظم سیاسی و ساختار زندگی اجتماعی‌ و خلق آثار هنری تغییر کرده و ذهنیتِ انسان امروزی نیز از وجوه مختلف دچار تغییر شده است. با نظر شما موافقم که می‌گویید با ترجمه آثار کسی مثل وجدی معود یا نویسندگانی دیگر، در پیِ معرفیِ آثار نمایش‌نامه‌نویسان و گاهی هم کارگردانان مهم امروزی بوده‌ام.
من از چهارده- پانزده‌سالگی به عرصه تئاتر وارد شدم و تئاتر علاقه همیشگی‌ام شد. هیچ‌وقت بدون تئاتر فکر نکرده‌ام و تحصیلات و کار و علاقه‌ام همیشه در این عرصه بوده است. اما یک‌جایی احساس کردم شده‌ام آقا معلم! در سال‌های تدریس بیشتر وقت من با دانشجویان کارشناسی‌ارشد می‌گذشت آن هم در وضعیتی که بی‌دلیل دانشکده‌های ما با رشد کمی دانشجویان روبه‌رو شده بود و اغلبِ دانشجویانی که با آنها سروکار داشتم پایه‌های نظری قوی در دوره کارشناسی نداشتند و تعدادی از آنها هم اصلا از رشته دیگری آمده بودند. به این‌خاطر بخشی از زمان و انرژی تدریس در دانشگاه عملا راه به جایی نمی‌برد. در چنین فضایی تصمیم گرفتم وارد فضای اجرای تئاتر شوم اما واقعیت این است که اجرای تئاتر در ایران سال‌ها است که به مسئله‌ای بزرگ تبدیل شده است. بر اساس آموزش‌هایی که دیده بودم و همیشه به آن باور داشته‌ام، تئاتر یعنی یک گروه اجرائی که با یکدیگر کار می‌کنند و به لحاظ فکری و روحی همدیگر را می‌شناسند و در یک تئاتر مستقر هستند. تئاتر یک حرفه و یک زندگی است که باید هر روزه در قالب چرخه‌ای منظم جریان داشته باشد. بعد از انقلاب این روند به‌طورکلی تعطیل شده است. پیش از آن گروه‌هایی داشتیم که کمابیش به این ترتیب کار می‌کردند و تعدادی بازیگر و کارگردان با حقوق ثابت داشتند. گروه‌هایی که تحت عنوان گروه‌های شش‌گانه یا هفت‌گانه در اداره برنامه‌های تئاتر مستقر بودند و یا در کارگاه نمایش و کانون پرورش فکری در سال‌های پیش از انقلاب کار می‌کردند و شناخته می‌شدند. امروز چنین چیزی وجود ندارد و به‌مرور تعداد زیادی که نمی‌دانم چند هزار نفر هستند، به اسم کارگردان یا بازیگر و یا نمایش‌نامه‌نویس، مدرک گرفته‌اند و حالا نمی‌دانند که برای کار باید به کجا مراجعه کنند؟ به همین دو، سه سالن موجود که ساخت آنها مربوط به پیش از انقلاب است و بعضی وقت‌ها مدیرانشان حتی نمی‌دانند تئاتر چیست، و از ارائه یک برنامه سالانه عاجزاند؟ به هرحال می‌خواهم بگویم چنین فضایی درعرصه‌های آموزش و اجرای تئاتر، باعث شد که به سمت ترجمه نمایش‌نامه کشیده شوم. اولین اثری هم که به روی صحنه برده بودم اثری از مروژک به نام «پرتره» بود که خودم ترجمه‌اش کرده بودم. به مرور ترجمه نمایش‌نامه برایم جدی‌تر شد و کم‌کم تبدیل به کاری دائمی و تخصصی شد.
‌ «آتش‌سوزی‌ها» بخشی از چهارگانه‌ای با نام «خون‌وعده‌ها» است و تا جایی که می‌دانم در آغاز قصد داشتید دیگر نمایش‌نامه‌های این چهارگانه را هم ترجمه کنید. چرا ترجمه این کار را ادامه ندادید؟
همین‌طور است. پس از ترجمه «آتش‌سوزی‌ها» مایل بودم این چهارگانه به طور کامل به فارسی منتشر شود. سه متن دیگر را هم خوانده بودم اما بعد، از این تصمیم منصرف شدم. به نظرم رسید که سه نمایش‌نامه دیگرگیرایی و جاذبه زیادی برای مخاطب فرضی تئاتر در ایران ندارند. بین این چهار نمایش‌نامه «آتش‌سوزی‌ها» اثری بود که علاقه زیادی به آن داشتم و به همین دلیل به سراغ ترجمه‌اش رفتم.
‌ «همه پرندگان» نمایش‌نامه‌ای است که همان‌طور که خودتان در مقدمه کتاب اشاره‌ کرده‌اید در سال 2017 به روی صحنه رفت و شما نیز آن اجرا را همان زمان دیده بودید. چه ویژگی‌هایی در این اثر باعث شد تا به سراغ ترجمه‌اش بروید؟
چند ماهی قبل از شیوع کرونا سفری کوتاه به پاریس داشتم و راستش قصدم این بود که هم برخی از دوستان قدیمی‌ام را ببینم و هم می‌خواستم در آنجا دیداری با وجدی معود داشته باشم. وجدی معود مدیر و کارگردان تئاتر دو لا کولین، یکی از مهم‌ترین تئاترهای ملی شهر پاریس است. در آن زمان ایمیلی به تئاتر کولین ارسال کردم تا با او ملاقات کنم ولی متأسفانه او در آن برهه در پاریس حضور نداشت. اما آن چیزی که مرا برای بار دوم مجاب کرد که اثری از مُعَوَد ترجمه کنم، دیدن اجرای «همه پرندگان» در همان ایام در پاریس بود. درحالی‌که پروژه‌های دیگری برای ترجمه در ذهن داشتم، با دیدن این اجرا که واقعا شگفت‌انگیز بود، تصمیم به ترجمه‌اش گرفتم. اجرای این نمایش نه فقط برای من، بلکه برای همه مخاطبان شگفت‌انگیز و در نوع خودش منحصربه‌فرد بود. فکر می‌کنم همه تماشاگران در تئاتر کولین با دیدن «همه پرندگان» با رویدادی جدید در عرصه تئاتر روبه‌رو شدند؛ رویدادی غیر منتظره در پاریس، نمایشی فرانسوی که هنگام اجرایش بر صحنه، حتی یک کلمه فرانسوی شنیده نمی‌شد! این اتفاق در آغاز مانند شوک بود و همه مخاطبان این تصور را داشتند که نمی‌توانند با اثر ارتباط برقرار کنند و این چیزی بود که خود من هم به آن فکر کردم. یعنی ما با اجرایی روبه‌رو بودیم که زبانش را نمی‌فهمیدیم. البته ترجمه دیالوگ‌ها به شکل نوشته همزمان، روی پرده قابل خواندن بود. در نمایش‌نامه مونولوگ‌های طولانی وجود دارد و امکان نوشتن آنها به طور کامل بر روی پرده در هنگام اجرا وجود نداشت و خلاصه‌ای از آن روی پرده می‌افتاد تا تماشاگران کلیت را بفهمند و رویداد را ببینند. این خیلی خوب است برای اینکه اجازه می‌دهد بازی‌ها را نگاه کنیم؛ بازی‌هایی درخشان، با یک طراحی صحنه فوق‌العاده ساده، که دوباره نشان می‌داد زیبایی در صحنه یعنی سادگی؛ و صحنه ساده یا صحنه خالی، یعنی جایی که بازیِ بازیگر در آن شکوه و نمود واقعی پیدا می‌کند.
‌ زبان وجدی معود یکی از ویژگی‌های قابل توجه هر دو نمایش‌نامه‌ای است که از او ترجمه کرده‌اید. در «آتش‌سوزی‌ها» زبان کم‌وبیش شاعرانه را شاهد بودیم که در عین حال با نوعی عصیان همراه بود. در «همه پرندگان» هم باز همین ویژگی‌های زبانی دیده می‌شود. این ویژگی‌های زبانی چقدر کار ترجمه آثار معود را دشوار می‌کند؟
اگر به خواندن متن‌های وجدی معود عادت کنیم و بعد به سراغ ترجمه‌اش برویم، متوجه می‌شویم که آثار او ریتمِ زبانیِ خاصی دارد. زبانش تلفیقی از خشونت کلامی و نوعی شاعرانگی و ریتم است و این ریتم خاص خیلی هم نمایشی و زیبا است. راستش همین ریتمِ زبانی از برخی جهات کار مترجم را سخت می‌کند، زیرا هنگام ترجمه باید بکوشی این ویژگی‌ها را کشف کنی تا بعد بتوانی آن را در زبان خودت، معادل‌سازی کنی. من در ترجمه‌هایم سعی کرده‌ام بیش از هرچیز به خواننده زبان فارسی احترام بگذارم و فکر می‌کنم کار مترجم، مخصوصا مترجم نمایش‌نامه، فقط برگرداندن متن نیست. به نظرم سخت‌ترین نوع ترجمه، ترجمه نمایش‌نامه است. در‌حالی‌که به نظر خیلی‌ها کار ساده‌ای می‌آید و می‌گویند دیالوگ است و ترجمه‌اش ساده است. اما واقعیت این است که باید ببینیم این دیالوگ‌ها چگونه و از طرف چه کسی و با چه حسی گفته می‌شود. مترجم نمایش‌نامه باید بتواند جهان آدم‌های درون متن را از طریق کلام منتقل کند تا اگر روزی نمایش‌نامه به صحنه رفت، تماشاگر بتواند با آن جهان احساس نزدیکی بکند و آن زبان را بفهمد. وجدی معود نویسنده‌ای است که به گمان من استاد خلق دیالوگ‌های نمایشی است. البته او فقط نمایش‌نامه‌نویس نیست و رمان‌نویس هم هست و به‌طورکلی نویسنده‌ای است که زبانِ خاصِ خودش را دارد.
‌ در «همه پرندگان» با موضوعاتی مثل هویت،‌ تبعید و طردشدگی و البته تاریخ روبه‌رو هستیم. این نمایش‌نامه، مثل «آتش‌سوزی‌ها»، به مسائل جهان معاصر می‌پردازد اما نشان می‌دهد که این‌ها مسائلی تاریخی‌اند که از گذشته باقی مانده‌اند. خود معود هم مهاجر به شمار می‌رود و به نظر می‌رسد یکی از مهم‌ترین دغدغه‌هایش مسئله هویت، مهاجرت و تبعید است.
وجدی معود به جز آثار نمایشی‌اش رمان مفصلی هم به نام «آنیما» دارد که در آن نیز به مسئله هویت و جهان دشوار آوارگان می‌پردازد. ازاین‌رو مسئله مهاجر و آواره و آدمی که از محیط خودش کنده شده فقط در این دو نمایش‌نامه‌ای که از او ترجمه کرده‌ام دیده نمی‌شود بلکه او در رمانش نیز بر روی همین مسئله دست گذاشته است. در این اثر ما با آدم‌هایی روبه‌روییم که غریبه‌اند و مدام ذهن‌شان در حال ترجمه کردن یا برگرداندن است؛ تصویرهای ذهنی‌شان با واقعیت‌های جایی که در آن به سر می‌برند لزوما تطبیق‌پذیر نیست. معود در نمایش‌نامه‌هایش روایت این آدم‌ها را به صحنه تئاتر آورده است آن هم به گونه‌ای درخشان چراکه خود او با این‌که از کودکی مهاجر بوده اما مشخص است در محیط خانواده و با اطرافیانش این حس مهاجربودن را عمیقا درک کرده است. به نظرم او مفهومی اگزیستانسیالیستی از مهاجرت را طرح می‌کند. او این پرسش‌ها را طرح می‌کند که: وقتی از محیط خودت به جهان بیرون پرتاب شدی، که هستی و چگونه فکر می‌کنی، با چه زبانی فکر می‌کنی، و چگونه می‌توانی کلمات عاطفی‌ات را به زبان مادری‌ات یا به زبان کشوری که در آن اقامت گزیده‌ای بیان کنی؟مثل کلمه‌ای که در همین نمایش‌نامه «همه پرندگان» از زبان وحیدا می‌شنویم. وقتی که او به عنوان دختری که ریشه‌های عرب دارد اما در نیویورک بزرگ شده، از این‌سو به آن‌سوی دیوار در سرزمین‌های اشغالی فلسطین می‌رود، برای اولین‌بار واژه‌ها و زبانی را می‌شنود و حس می‌کند که از گذشته‌هایش می‌آید. زنی عرب به او می‌گوید: یا اِبنَتی(دخترم)، و دیگری به او می‌گوید: یا اَختی (خواهرم). وحیدا تازه می‌تواند واقعیت خودش و حقیقت تاریخی و هویتش را بفهمد. بنابراین تجربه زبانی اصلا بخشی از پرسش وجدی معود در این نمایش‌نامه و به‌عبارتی بخشی از زیبایی‌شناسی کار او در این نمایش‌نامه است. معود می‌گوید زبان مادری آموختنی نیست، بلکه کسب کردنی است. وارد وجود ما انسان‌ها می‌شود و ما بی‌آنکه فکر کنیم با آن زبان، بزرگ می‌شویم. می‌توانیم زبان‌های دیگری را بخوانیم و یاد بگیریم حتی استاد دستورزبان‌های دیگر بشویم؛ اما آن زبانی را که کسب کرده‌ایم و به اصطلاح بوی تن مادر را می‌دهد، نمی‌توانیم فراموش کنیم. زبان مادری فراموش شدنی و کنار گذاشتنی نیست. برای همین است که شنیدن چند کلمه از زبان مادری در «همه پرندگان» به یکباره پرسوناژ وحیدا، دختر عرب بزرگ شده در نیویورک را، دگرگون می‌کند.
‌ به مسئله زبان در آثار معود اشاره کردید. «همه پرندگان» از این نظر بسیار قابل‌توجه است چرا که اثری است با چند زبان که همه در کنار هم قرار گرفته‌اند و قرار است با هم وارد گفت‌وگو شوند.
بله، موضوع زبان اهمیت زیادی در آثار معود دارد اما او از منظری خاص به این موضوع می‌پردازد. وقتی وجدی معود از زبان حرف می‌زند به هیچ وجه از تعریف‌شدن زبان در چارچوب مشخص جغرافیایی حرف نمی‌زند. شاید این مثال بحث را روشن‌تر کند. به نظر معود یکی از زیباترین جمعیت‌ها، جمعیت پنگوئن‌ها است؛ چون همه کنار هم هستند و فقط به واسطه صدای مادر است که بچه می‌فهمد مادرش کجا است و صدای مادر برای او برابر با خانه است. در واقع زبان یا کلام در اینجا همان خانه است، حتی اگر براثر تقدیر و اتفاقی ناگزیر در جایی دیگر و با هویت دیگری زندگی کرده باشیم. در «همه پرندگان» می‌بینیم که وقتی وحیدا می‌خواهد خودش را به داوید معرفی کند شجره خودش را برمی‌گرداند به نوال نمایش‌نامه «آتش‌سوزی‌ها» و این نکته‌ای قابل توجه است. داوید در حال مرگ است اما گفته می‌شود حالا باید کسی بیاید و با او با زبان مادری که هرگز او را ندیده و صدایش را نشنیده حرف بزند. به نظرم در اینجا است که مفهوم جدیدی از زبان، هویت، و موقعیت ناگزیر انسان مطرح می‌شود و وجدی معود استاد این کار است.
‌ شما اجرای «آتش‌سوزی‌ها» و «همه پرندگان» را با کارگردانی خود معود دیده‌ بودید و بعد آنها را به فارسی ترجمه کردید. به‌طورکلی هنگام ترجمه نمایش‌نامه چقدر به اجرای آن فکر می‌کنید؟
همیشه وقتی نمایش‌نامه‌ای را ترجمه می‌کنم به اجرایش فکر می‌کنم و در واقع هنگام ترجمه سعی می‌کنم اجرایش را روی صحنه، در ذهنم مجسم کنم. مترجم تلاش می‌کند اثری را در حیطه زبانی خودش بازآفرینی کند؛ اما واقعیت این است که تئاتر در صحنه و در مقابل تماشاگران حیات واقعی پیدا می‌کند. تئاتر در بدن بازیگران حلول پیدا می‌کند. اما به گمان من اجرای «همه پرندگان» به چهار زبان عبری، عربی، انگلیسی، و آلمانی، چیزی فراتر از اجرای یک تئاتر بود، یک اتفاق منحصربه‌فرد بود. به جز مفاهیم یا تازگی زبان‌های همزمان در صحنه و نوع اجرای این اثر، تئاتر همیشه به نظر من یک امکان ایجاد می‌کند. امکان اینکه ما در همان لحظه‌ای که روی صندلی‌مان نشسته‌ایم و به صحنه نگاه می‌کنیم، از آن لحظه و آن مکان خاص فراتر برویم و به اعماق اندیشه‌مان برویم. به گمان من تئاتر همیشه ما را در برابر پرسش‌های معاصر جهان خودمان قرار می‌دهد و ما را درگیر می‌کند. تئاتر خوب ما را از روزمرگی خارج می‌کند و سرشار از لذت کشف زیبایی می‌کند. در یونان باستان، ارسطو اساس تئاتر را بر تقلید قرار داد؛ اما امروز دیگر تئاتر تقلید نیست و ما از آن سطح عبور کرده‌ایم. دیدن تئاتر خوب همیشه یک رویداد لذت‌آفرین است و خواندن نمایش‌نامه خوب هم همین‌طور است.
‌ معود تأکید زیادی بر موضوع اجرا دارد تا جایی که حتی می‌خواهد متن را به نفع اجرا کنار بگذارد. وجود چند زبان در «همه پرندگان» از یک‌سو در کنار هم قراردادن هویت‌ها و زبان‌های مختلف است اما از سوی دیگر تأکیدی مضاعف بر اهمیت اجرا هم هست، چراکه بیننده «همه پرندگان» بی‌آنکه چیزی از زبان نمایش بفهمد باید با آن همراه شود هرچند که به قول شما بخشی از دیالوگ‌ها بر پرده نوشته می‌شده است.
بله، نکته‌‌ای شگفت‌انگیز در اجرای این اثر وجود داشت. پیش‌تر گفتم که در آغاز اجرای نمایش ما تماشاگران دچار نوعی شوک یا غریبگی شدیم، اما وقتی نمایش کمی پیش رفت، دیگر احساس غریبه‌بودن نمی‌کردیم؛ حتی نسبت به زبانی که هیچ‌چیزی از آن نمی‌فهمیدیم! خیلی طبیعی این اتفاق برایمان رخ داد و تماشاگران کم‌کم احساس کردند نیازی ندارند که بفهمند بازیگران نعل به نعل و کلمه به کلمه چه‌چیزی به هم می‌گویند. آن‌قدر اجرا و سیر روایت داستان قدرت‌مند بود که تماشاگر از طریق اجرا موضوع و صحبت‌ها را می‌فهمید. در این صحنه ظرفیت و پتانسیل دیگری به واقع خودش را نشان می‌داد و آن پتانسیل کار بازیگر است. این همه آن چیزی است که در کتاب‌های آموزشی و در کلاس‌های درس عملی گفته می‌شود که: این کلام و قصه نیست که تئاتر را می‌سازد بلکه تنش بدن، لحن، صدا، نور و دیگر اجزای صحنه است که تئاتر را شکل می‌دهند. معود در جایی می‌گوید دوست دارم با نور، با بدن بازیگر، با صدا بنویسم و او در این اجرا این کار را واقعا انجام داد. در تئاتر باید با نور، با صدا و با بدن بازیگر نوشت. پرسوناژی که روی صحنه است و احساس تحقیر می‌کند، حتما توسط تماشاگر فهمیده می‌شود و نیازی نیست این تحقیر گفته شود. بدن تحقیر شده وحیدا در «همه پرندگان»، در زمانی که در کافه با پلیس روبه‌رو شد امری کاملا دیدنی بود و نیازی به هیچ کلامی نداشت. درواقع کلمات منتقل‌کننده مجموعه‌ای از داده‌ها و پیام‌هاست ولی یک جایی و در یک مرحله‌ای تئاتر دیگر کلمه و متن نیست. خاصیت تئاتر این است که این قدرت و قابلیت را دارد که در آن، به ناگهان، یک شیء تبدیل به چیز دیگری می‌شود، و معنای دیگری پیدا می‌کند؛ که حالا با ابعاد تمثیلی و مثالی‌اش سروکار داریم و البته این اتفاقی است که به‌طورکلی در بسیاری از تولیدات هنری نظیر تئاتر، رقص، نقاشی، و رمان رُخ می‌دهد.
‌ همان‌طور که اشاره شد معود از کودکی مهاجر بوده و در واقع سال‌ها است که در جامعه‌ای دیگر حضور داشته و در آنجا رشد کرده است. اما به نظر می‌رسد مسئله جا افتادن در فرهنگی دیگر و پذیرش مهاجران همچنان موضوعی حل نشده است که او در آثارش به آن می‌پردازد. این‌طور نیست؟
بله همین‌طور است. اینجا مایلم به نکته دیگری هم اشاره کنم. ما جامعه کثیرالقومي به شمار می‌رویم و چندین قومیت با زبان‌های مختلف در ایران زندگی می‌کنند؛ اما این گوناگونی زبانی و فرهنگی درجامعه خیلی مشهود نیست. مردمان با زبان‌ها و گویش‌ها و لباس‌های قومی و محلی‌شان در شهرهای دیگر ظاهر نمی‌شوند. اما در شهرهای اروپایی امروز پازلی دیده می‌شود از آدم‌های مختلف با نژادها و زبان‌های مختلف که از نقاط مختلف جهان به آنجا آمده‌اند. در سال 1980 که دانشجو بودم، شاهد انتخابات ریاست‌جمهوری فرانسه بودم. در آن زمان فرانسوا میتران که کاندید سوسیالیست‌ها برای ریاست جمهوری بود انتخاب شد و جمعیت زیادی از مردم برای شادمانی به طرفِ میدان باستیل رفتند، و برای من که شاهد این ماجرا بودم جذابیت و تازگی زیادی داشت. درهمان ایام، مصاحبه‌‌ای با میتران خواندم که نکته‌ای قابل‌توجه داشت. در آن سال‌ها جریان راستِ افراطیِ جبهه ملی به ریاست ژان ماری لوپن، روی مسئله نژاد خالص و قومیت فرانسوی و چیزهایی نظیر این تاکید زیادی داشت. یادم هست که میتران در مصاحبه‌ای گفته بود که: من فرانسوی‌ام، کمی اسپانیایی‌ام، کمی ایتالیایی‌ام، کمی عرب و آفریقایی‌ام، و کمی هم مراکشی و یونانی‌ام. او می‌خواست بگوید که ما امروز در جهانی به سر می‌بریم که همه آدم‌ها باید بتوانند در کنار هم زندگی مسالمت‌آمیز داشته باشند. هرکدام از این آدم‌ها ارزش‌ها و فرهنگ‌هایی را با خود دارند که ارزشمند است و این چیزی است که جامعه را غنی می‌کند. بنابراین برای تماشاگری که در پاریس و در تئاتر کولین «همه پرندگان» را می‌دید، نوعی کشف هم وجود داشت. اینکه شاید بعد از این نمایش، آن تماشاگر احساس دیگری نسبت به صدایی داشته باشد که از خانه همسایه‌اش می‌شنود، صدایی که عربی یا عبری است. می‌خواهم بگویم که ما انسان‌ها در لحظاتی خاص همدیگر را می‌فهمیم و این نمایش به دنبال کشف چنین لحظاتی است. همین امروز و به واسطه وقایعی که در افغانستان در حال وقوع است، ممکن است با خودمان فکر ‌کنیم که شاید آن‌گونه که شایسته است برخی از افغانی‌های ساکن در جامعه‌مان را ندیده‌ایم. تئاتر می‌تواند چنین کاری را بکند و وجدی معود در نمایشش از چنین چیزی حرف می‌زند. از اینکه هیچ برتری نژادی، قومی، زبانی و تاریخی وجود ندارد. برتری جامعه انسانی در این است که آد‌م‌ها بتوانند در کنار هم زندگی کنند و یکدیگر را درک کنند و فراموش نکنند که: بنی آدم اعضای یک پیکراند... به نظرم در پایان «همه پرندگان» چنین تصویری دیده می‌شود؛‌ شخصیت لئا در این نمایش، یعنی مادربزرگی که هیج‌وقت در کنار هم بودن را قبول نداشته، سرانجام به نوعی پذیرش می‌رسد. اگرچه نمایش با مرگ به پایان می‌رسد و مسائل حل‌نشده‌ای همچنان باقی می‌ماند، اما این موضوع کشف می‌شود که آن چیزی که جهان ما را می‌سازد ارتباط و حیات انسانی است، نه رنگ پوست یا نژاد، یا زبان‌.
‌ یکی از ویژگی‌های مشترک «آتش‌سوزی‌ها» و «همه پرندگان»،‌ اپیزود‌های متوالی، حذف دستور صحنه و دیالوگ‌های طولانی است. این ویژگی‌ها این دو نمایش‌نامه را به مجموعه داستان هم شبیه می‌کند و از این‌ نظر تجربه خواندن این دو نمایش‌نامه بی‌شباهت به خواندن مجموعه داستان نیست.
به نکته درستی اشاره می‌کنید. وجدی معود هم ابایی از این موضوع نداشته و درواقع او تجربه‌های متفاوتی در نمایش‌نامه‌نویسی دارد که این هم یکی از آن تجربه‌ها است و باید این موضوع را هم در نظر داشت که او داستان‌نویس خیلی خوبی هم هست. اما وجدی معود در تئاتر موضوع خیلی مهمی را طرح می‌کند: داستان. نمایش‌های او ساختمان داستانی دقیقاً طراحی شده‌ای دارند. در «آتش‌سوزی‌ها» با سیر زمانیِ دراز مدتی روبه‌رو هستیم و دختری را از بدو تولد، سنین کودکی، جوانی تا آخرعمر در سیری روایتی-داستانی می‌بینیم. وجدی معود از تکنیکی در روایت استفاده می‌کند که بتواند به راحتی گذرِ ده سال را در یک صحنه چند دقیقه‌ای و یا در چند جمله یا کلمه، فشرده کند؛ این تکنیک قابل‌توجه و دشواری است و به نظرم او در استفاده از این تکنیک استاد است. مونولوگ‌های طولانی برخی از پرسوناژهای او -حتی اگر به زبانی دیگر باشند و مخاطب نمایش متوجه‌شان نشود- خسته‌کننده نیستند و ما به سادگی وارد ماجرای نمایش می‌شویم؛‌ به خاطر اینکه همه ما به عنوان انسان سهمی از غریبگی را در خودمان احساس می‌کنیم و با این‌که در جامعه‌‌مان با همه می‌توانیم ارتباط برقرار کنیم اما حس تنها بودن که خاص انسان است، همواره وجود دارد و فرقی نمی‌کند که در فلان روستای دورافتاده باشیم یا در مرکز نیویورک! این تنهایی و غریبگی از مشترکات زندگی انسانی است. در نمایش‌نامه‌های معود، داستان ظرفی است که صحنه به صحنه جلو می‌رود و مثل یک دکوپاژ سینمایی ما را از یک صحنه به صحنه دیگر می‌برد، تا آدم‌های نمایش‌نامه‌هایش را بشناسیم. از همین‌رو است که نمایش‌های معود طولانی‌اند و اجرایشان دست‌کم چهار ساعت طول می‌کشد.
‌ به تنهایی و غریبگی انسان اشاره کردید و این موضوعی است که به شکلی دیگر در دیگر ترجمه تازه‌تان، «داوید و ادوارد» هم وجود دارد. اگر موافق باشید کمی هم درباره این اثر که توسط نشرمانیا هنر منتشر شده، صحبت کنیم. «داوید و ادوارد» اولین اثری است که از لیونل گلدشتاین نمایش‌نامه‌نویس انگلیسی در ایران منتشر می‌شود. چه چیزی باعث شد که این نمایش‌نامه را برای ترجمه انتخاب کنید؟
راستش ترجمه این نمایش‌نامه حاصل یک اتفاق اندوهبار و متأثرکننده است. این نمایش را در دوران خانه‌نشینیِ ناشی از شیوعِ کرونا و به واسطه گفت‌وگویی که با دوست هنرمندم روانشاد پرویز پورحسینی داشتم، ترجمه کردم؛ درواقع به پیشنهاد او، و برای او بود که مشغول ترجمه‌اش شدم. اما این اندوه و افسوس همیشه با من می‌ماند زیرا زمانی که با شوقِ زیاد مشغول ترجمه‌اش بودم و فقط چند صفحه‌‌ای به پایان کار مانده بود، متأسفانه پرویز دچار کرونا شد و از دنیا رفت.
«داوید و ادوارد» چند ویژگی قابل توجه دارد. یکی اینکه لیونل گلداشتاین خیلی دقیق دیالوگ می‌نویسد و به خوبی توانسته دو مرد سالمند را خیلی باورپذیر و واقعی، در موقعیتی عجیب و غیر منتظره در کنار هم قرار بدهد. به عبارتی دیگر «داوید و ادوارد» نمایشی است که به رابطه دو مرد مسن که همسرانشان را از دست داده‌اند می‌پردازد و رابطه انسانی میان این دو مرد سالخورده را تصویر می‌کند. دیگر این‌که گلدشتاین موضوعی را به روشنی نشان می‌دهد، این‌که اگرچه انسان موجودی تنهاست و تنها به دنیا می‌آید و تنها از دنیا می‌رود؛ اما موجودی اجتماعی است و نمی‌تواند به تنهایی و بدون دیگران زندگی کند. دیگران هم، وقتی که می‌میرند و دیگر وجود ندارند، در خاطره‌ها و یادها باقی می‌مانند. صحنه آغازین نمایش‌نامه به مراسم خاکسپاری زنی مربوط می‌شود که تازه از دنیا رفته و شوهرش دارد آخرین حرف‌های خداحافظی را بر سر مزار ابدی او به زبان می‌آورد. در این صحنه ساده و عاشقانه در گورستان، ناگهان مردی دیگر- ظاهرا یک غریبه- وارد می‌شود تا دسته‌گلی را، برای ادای احترام بر مزارِ زن تازه ‌درگذشته، بگذارد. در صحنه بعد، می‌بنیم که این دو مرد که تا قبل از این همدیگر را نمی‌شناختند در پارکی نشسته‌اند و مشغول صحبت‌کردن با یکدیگر هستند. عاملی مشترک که مرگ زن تازه‌درگذشته است، آنها را به هم پیوند زده است.
‌ طنزی ظریف در «داوید و ادوارد» دیده می‌شود که به باورپذیری موقعیت عجیبی که در نمایش توصیف می‌شود، کمک می‌کند. نمایش با مرگ آغاز می‌شود و مرگ اگرچه اتفاقی دردناک است اما چیزی است که همواره و در هر شرایطی وجود دارد و به عبارتی اتفاق عجیبی نیست. اتفاق عجیب در این نمایش رابطه‌ای است که به واسطه این مرگ شکل می‌گیرد و تا حدودی خارج از قراردادهای اجتماعی است.
بله، مرگ در اینجا از یک‌سو پایان، و از سوی دیگر نقطه آغاز رابطه‌ دوستانه‌ای است، که می‌توانست سال‌ها پیش از این شکل گرفته باشد. اما قراردادهای اجتماعی یا سوء‌تفاهم‌ها مانع شکل‌گیری این رابطه بوده‌ است. «داوید و ادوارد» نمایشی ساده اما در عین‌حال عمیق است چون از تنهایی آدم‌ها و نیازی که آدم‌ها به هم دارند حرف می‌زند. زمانی که نزدیک‌ترین آدم‌های اطرافمان را از دست می‌دهیم بیش از هر زمان دیگری به خالی ناشی از عدم وجودشان پی می‌بریم. در بودن آدم‌ها فضای خالی احساس نمی‌شود، اما در غیاب‌شان این فضای خالی به چشم می‌آید و بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود. در این فضاست که متوجه تنهایی خودمان می‌شویم و در برابر این پرسش قرار می‌گیریم که آیا شناخت دقیقی از کسی که اکنون وجود ندارد، داشته‌ایم، آیا او را واقعا می‌شناخته‌ایم؟ ملاقات داوید و ادوارد در این نمایش‌نامه فضایی را پدید می‌آورد که هر دو مرد، هم متوجه خودشان می‌شوند و هم متوجه گذشته‌ و زنی که به طور دقیق نمی‌شناختند. قراردادهای زندگی اجتماعی به گونه‌ای است که همه ما با ماسک‌هایمان زندگی می‌کنیم. در این نمایش این ماسک‌ها بالاخره برداشته می‌شود و تازه در اینجاست که این حقیقت آشکار می‌شود که ما چه موجودات تنهایی هستیم و چقدر به بودن در کنار یکدیگر نیازمندیم. پی بردن به این حقیقت سبب می‌شود که داوید و ادوارد دست یکدیگر را بگیرند و لبخند‌زنان به رستورانی بروند که پیش‌تر ادوارد و فلوران، همسر داوید، به آنجا می‌رفتند. امیدوارم شرایطی فراهم بشود که این نمایش‌نامه به یاد و احترام روانشاد پرویز پورحسینی در صحنه اجرا شود.

«همه پرندگان» وَجدی مُعَوَد و «داوید و ادوارد» لیونل گُلداشتاین ترجمه‌های تازه دکتر محمدرضا خاکی هستند که به ترتیب توسط نشر مانیاهنر و روزبهان منتشر شده‌اند. محمدرضا خاکی، مترجم و مدرس و کارگردان تئاتر، پیش‌تر نمایش‌نامه «آتش‌سوزی‌ها»ی معود را به فارسی ترجمه کرده بود و درواقع با این نمایش‌نامه، معود را در ایران معرفی کرده بود. وجدی معود، نویسنده فرانسوی‌زبانِ لبنانی‌تباری است که امروز هم به‌عنوان نویسنده و هم به‌عنوان کارگردان جایگاه مهمی در ادبیات ‌نمایشی و تئاتر فرانسه دارد و البته او به عنوان رمان‌نویس هم شناخته می‌شود. «آتش‌سوزی‌ها» و «همه پرندگان» نمایش‌نامه‌هایی رئالیستی‌اند که البته از حیث ویژگی‌های فرمی و شیوه روایت تفاوت‌های مهمی با آثار رئالیستی مرسوم دارند و تجربه‌هایی تازه در نمایش‌نامه‌نویسی به شمار می‌روند. معود به اعتبار شناختش از سنت‌های نمایش‌نامه‌نویسی و جریان‌های مدرن ادبیات نمایشی و نیز تأکیدش بر مقوله اجرا، توانسته روش و شیوه‌ای مختص به خود بیافریند. معود در «همه پرندگان» مانند «آتش‌سوزی‌ها»، بر روی مسائل امروزی جهان معاصر دست گذاشته و به موضوعاتی چون هویت، تاریخ و تبعیض‌های نژادی و زبانی پرداخته است. آنچه معود در اثرش مطرح کرده، اگرچه موضوعاتی مربوط به وضعیت جهان معاصر است اما برای ما که در منطقه‌ای بحرانی از جهان به سر می‌بریم اهمیتی مضاعف دارد. خاکی به ضمیمه «همه پرندگان»، گفت‌وگوی شارلوت فارسه با وجدی معود را هم ترجمه کرده که معود در آن درباره وجوه مختلف نمایشش توضیح داده است.

دیگر ترجمه تازه خاکی، «داوید و ادوارد»، اثری است از لیونل گلداشتاین که او نیز نویسنده‌ای امروزی به شمار می‌رود. گلداشتاین داستان‌نویس، نمایش‌نامه‌نویس و فیلم‌نامه‌نویس انگلیسی است که در «داوید و ادوارد» روایتی از روابط انسانی، غریبگی و حس تنهایی به دست داده است. او در این نمایش‌نامه دو شخصیتی، از منظری تازه به قراردادهای اجتماعی و مناسبات انسانی پرداخته و نشان داده که شناخت آدم‌ها از یکدیگر بر خلاف ظاهر ماجرا مقوله‌ای پیچیده و رازآلود است. «داوید و ادوارد» نمایش‌نامه‌ای است که پس از اجرایش در سال 1984 با اقبال خوبی روبه‌رو شد و جوایزی هم به دست آورد.
به مناسبت انتشار این دو کتاب با محمدرضا خاکی درباره این دو اثر و ویژگی‌های مختلف‌شان گفت‌وگو کرده‌ایم. خاکی در سال‌های اخیر به شکل منسجم به ترجمه ادبیات نمایشی مشغول بوده و با نگاهی به آنچه تاکنون ترجمه کرده می‌توان ردی مشخص را در پروژه او مشاهده کرد؛ ردی که بیش از هر چیز در پی برقراری ارتباط با جریان‌های امروزی و مهم نمایش‌نامه‌نویسی و اجرا است. خاکی از آن دست مترجمانی است که بر اساس ضرورت‌هایی که برای ادبیات نمایشی و تئاتر ایران احساس می‌کند دست به انتخاب آثاری برای ترجمه می‌زند و با هر ترجمه‌اش درپی گشودن امکان‌هایی تازه در عرصه‌های نمایش‌نامه‌نویسی و اجرا است. این دغدغه او در مقدمه‌ای که خودش در ابتدای «همه پرندگان» نوشته قابل مشاهده است. خاکی در بخشی از این مقدمه، به تجربه شگفت‌انگیز دیدن اجرای این نمایش معود در یکی از مهم‌ترین تئاترهای ملی شهر پاریس اشاره می‌کند و سپس نقبی به نمایش‌های سال‌های اخیر در ایران می‌زند. او با نگاهی انتقادی درباره تئاتر امروز ایران، به نمایش‌های «دراماتورژی شده» و به قول خودش «مثله و کوتوله شده»‌ای که در ایران مرسوم شده اشاره کرده و در بخشی از متن انتقادی‌اش به رشد قارچ‌وار تئاترهای خصوصی و سطح نازل اجراها اشاره کرده است. او معتقد است که دانش دراماتورژی به جای آنکه به بالندگی و آفرینش امکان‌های تازه در اجرا منجر شود، در ایران به چیزی من‌درآوردی و دلبخواهی بدل شده است. او همچنین به موضوعی دیگر که در سال‌های اخیر به‌کرات رواج یافته اشاره کرده است؛ به «عمل غیرمتمدنانه» سرقت ترجمه‌های متون نمایشی که اگرچه بارها با اعتراض مترجمان همراه بوده اما همچنان ادامه دارد و هنوز هیچ سازوکار مشخصی برای جلوگیری از سرقت‌های ادبی وجود ندارد. در سال‌های اخیر به کرات شاهد بوده‌ایم که در برخی اجراها با تغییر نام نمایش‌نامه و پس و پیش‌کردن چند جمله در متن و اضافه کردن نام مترجمی که گاهی حتی وجود خارجی ندارد، حقوق مترجمی که به ترجمه اثر پرداخته نادیده گرفته شده است.

‌ وجدی مُعَوَد در ایران اولین‌بار با ترجمه شما از نمایش‌نامه «آتش‌سوزی‌ها» معرفی شد و به تازگی هم اثر دیگری از او با نام «همه پرندگان» ترجمه کرده‌اید. این دو اثر وجدی معود، نمونه‌های خوبی‌اند برای آنکه درباره روند کلی ترجمه‌های شما در سال‌های اخیر صحبت کنیم. اگر موافق‌اید پیش از اینکه به سراغ ترجمه‌ها ی تازه‌تان برویم، به انتخاب‌هایتان در ترجمه بپردازیم. به نظر می‌رسد که شما بر اساس نوعی ضرورت به سراغ ترجمه می‌روید و آثاری را انتخاب می‌کنید که امکان‌هایی جدید برای ادبیات نمایشی و تئاتر ما ایجاد می‌کنند و در واقع با ترجمه این آثار ایده‌ها و پیشنهادات تازه‌ای برای نمایش‌نامه‌نویسی و تئاتر امروز ایران مطرح می‌کنید. آثار وجدی معود از این نظر نمونه خوبی برای طرح این بحث است، چرا که او نمایش‌نامه‌‌نویسی امروزی است و آثارش از نظر فرم و محتوا رویکردی متفاوت دارند.
واقعیت این است که من مترجم نبودم و درواقع به دلایلی که تا حدودی هم ناگزیر بود مترجم شدم. ما اغلب به شکلی از تئاتر و نمایش‌نامه‌نویسی معاصر جهان -در دانشگاه‌هایمان- حرف زده‌ایم که انگاری در چند دهه اخیر ادبیات نمایشی و تئاتر در دنیا تعطیل بوده و هیچ نویسنده‌ای نمایش‌نامه‌ جدیدی منتشر نکرده است! هنگام سخن گفتن از نمایش‌نامه‌نویسان جدید، اغلب درباره ژنه و بکت و یونسکو صحبت کرده‌ایم و آن هم به گونه‌ای که انگاری آنها را نقطه پایانی ادبیات نمایشی و تئاتر قلمداد کرده‌ایم. درحالی‌که واقعا این‌طور نیست و این‌ها و آثارشان دیگر کلاسیک به شمار می‌روند و رویکردهای تازه‌تری پیدا شده است. جهان به لحاظ نظم سیاسی و ساختار زندگی اجتماعی‌ و خلق آثار هنری تغییر کرده و ذهنیتِ انسان امروزی نیز از وجوه مختلف دچار تغییر شده است. با نظر شما موافقم که می‌گویید با ترجمه آثار کسی مثل وجدی معود یا نویسندگانی دیگر، در پیِ معرفیِ آثار نمایش‌نامه‌نویسان و گاهی هم کارگردانان مهم امروزی بوده‌ام.
من از چهارده- پانزده‌سالگی به عرصه تئاتر وارد شدم و تئاتر علاقه همیشگی‌ام شد. هیچ‌وقت بدون تئاتر فکر نکرده‌ام و تحصیلات و کار و علاقه‌ام همیشه در این عرصه بوده است. اما یک‌جایی احساس کردم شده‌ام آقا معلم! در سال‌های تدریس بیشتر وقت من با دانشجویان کارشناسی‌ارشد می‌گذشت آن هم در وضعیتی که بی‌دلیل دانشکده‌های ما با رشد کمی دانشجویان روبه‌رو شده بود و اغلبِ دانشجویانی که با آنها سروکار داشتم پایه‌های نظری قوی در دوره کارشناسی نداشتند و تعدادی از آنها هم اصلا از رشته دیگری آمده بودند. به این‌خاطر بخشی از زمان و انرژی تدریس در دانشگاه عملا راه به جایی نمی‌برد. در چنین فضایی تصمیم گرفتم وارد فضای اجرای تئاتر شوم اما واقعیت این است که اجرای تئاتر در ایران سال‌ها است که به مسئله‌ای بزرگ تبدیل شده است. بر اساس آموزش‌هایی که دیده بودم و همیشه به آن باور داشته‌ام، تئاتر یعنی یک گروه اجرائی که با یکدیگر کار می‌کنند و به لحاظ فکری و روحی همدیگر را می‌شناسند و در یک تئاتر مستقر هستند. تئاتر یک حرفه و یک زندگی است که باید هر روزه در قالب چرخه‌ای منظم جریان داشته باشد. بعد از انقلاب این روند به‌طورکلی تعطیل شده است. پیش از آن گروه‌هایی داشتیم که کمابیش به این ترتیب کار می‌کردند و تعدادی بازیگر و کارگردان با حقوق ثابت داشتند. گروه‌هایی که تحت عنوان گروه‌های شش‌گانه یا هفت‌گانه در اداره برنامه‌های تئاتر مستقر بودند و یا در کارگاه نمایش و کانون پرورش فکری در سال‌های پیش از انقلاب کار می‌کردند و شناخته می‌شدند. امروز چنین چیزی وجود ندارد و به‌مرور تعداد زیادی که نمی‌دانم چند هزار نفر هستند، به اسم کارگردان یا بازیگر و یا نمایش‌نامه‌نویس، مدرک گرفته‌اند و حالا نمی‌دانند که برای کار باید به کجا مراجعه کنند؟ به همین دو، سه سالن موجود که ساخت آنها مربوط به پیش از انقلاب است و بعضی وقت‌ها مدیرانشان حتی نمی‌دانند تئاتر چیست، و از ارائه یک برنامه سالانه عاجزاند؟ به هرحال می‌خواهم بگویم چنین فضایی درعرصه‌های آموزش و اجرای تئاتر، باعث شد که به سمت ترجمه نمایش‌نامه کشیده شوم. اولین اثری هم که به روی صحنه برده بودم اثری از مروژک به نام «پرتره» بود که خودم ترجمه‌اش کرده بودم. به مرور ترجمه نمایش‌نامه برایم جدی‌تر شد و کم‌کم تبدیل به کاری دائمی و تخصصی شد.
‌ «آتش‌سوزی‌ها» بخشی از چهارگانه‌ای با نام «خون‌وعده‌ها» است و تا جایی که می‌دانم در آغاز قصد داشتید دیگر نمایش‌نامه‌های این چهارگانه را هم ترجمه کنید. چرا ترجمه این کار را ادامه ندادید؟
همین‌طور است. پس از ترجمه «آتش‌سوزی‌ها» مایل بودم این چهارگانه به طور کامل به فارسی منتشر شود. سه متن دیگر را هم خوانده بودم اما بعد، از این تصمیم منصرف شدم. به نظرم رسید که سه نمایش‌نامه دیگرگیرایی و جاذبه زیادی برای مخاطب فرضی تئاتر در ایران ندارند. بین این چهار نمایش‌نامه «آتش‌سوزی‌ها» اثری بود که علاقه زیادی به آن داشتم و به همین دلیل به سراغ ترجمه‌اش رفتم.
‌ «همه پرندگان» نمایش‌نامه‌ای است که همان‌طور که خودتان در مقدمه کتاب اشاره‌ کرده‌اید در سال 2017 به روی صحنه رفت و شما نیز آن اجرا را همان زمان دیده بودید. چه ویژگی‌هایی در این اثر باعث شد تا به سراغ ترجمه‌اش بروید؟
چند ماهی قبل از شیوع کرونا سفری کوتاه به پاریس داشتم و راستش قصدم این بود که هم برخی از دوستان قدیمی‌ام را ببینم و هم می‌خواستم در آنجا دیداری با وجدی معود داشته باشم. وجدی معود مدیر و کارگردان تئاتر دو لا کولین، یکی از مهم‌ترین تئاترهای ملی شهر پاریس است. در آن زمان ایمیلی به تئاتر کولین ارسال کردم تا با او ملاقات کنم ولی متأسفانه او در آن برهه در پاریس حضور نداشت. اما آن چیزی که مرا برای بار دوم مجاب کرد که اثری از مُعَوَد ترجمه کنم، دیدن اجرای «همه پرندگان» در همان ایام در پاریس بود. درحالی‌که پروژه‌های دیگری برای ترجمه در ذهن داشتم، با دیدن این اجرا که واقعا شگفت‌انگیز بود، تصمیم به ترجمه‌اش گرفتم. اجرای این نمایش نه فقط برای من، بلکه برای همه مخاطبان شگفت‌انگیز و در نوع خودش منحصربه‌فرد بود. فکر می‌کنم همه تماشاگران در تئاتر کولین با دیدن «همه پرندگان» با رویدادی جدید در عرصه تئاتر روبه‌رو شدند؛ رویدادی غیر منتظره در پاریس، نمایشی فرانسوی که هنگام اجرایش بر صحنه، حتی یک کلمه فرانسوی شنیده نمی‌شد! این اتفاق در آغاز مانند شوک بود و همه مخاطبان این تصور را داشتند که نمی‌توانند با اثر ارتباط برقرار کنند و این چیزی بود که خود من هم به آن فکر کردم. یعنی ما با اجرایی روبه‌رو بودیم که زبانش را نمی‌فهمیدیم. البته ترجمه دیالوگ‌ها به شکل نوشته همزمان، روی پرده قابل خواندن بود. در نمایش‌نامه مونولوگ‌های طولانی وجود دارد و امکان نوشتن آنها به طور کامل بر روی پرده در هنگام اجرا وجود نداشت و خلاصه‌ای از آن روی پرده می‌افتاد تا تماشاگران کلیت را بفهمند و رویداد را ببینند. این خیلی خوب است برای اینکه اجازه می‌دهد بازی‌ها را نگاه کنیم؛ بازی‌هایی درخشان، با یک طراحی صحنه فوق‌العاده ساده، که دوباره نشان می‌داد زیبایی در صحنه یعنی سادگی؛ و صحنه ساده یا صحنه خالی، یعنی جایی که بازیِ بازیگر در آن شکوه و نمود واقعی پیدا می‌کند.
‌ زبان وجدی معود یکی از ویژگی‌های قابل توجه هر دو نمایش‌نامه‌ای است که از او ترجمه کرده‌اید. در «آتش‌سوزی‌ها» زبان کم‌وبیش شاعرانه را شاهد بودیم که در عین حال با نوعی عصیان همراه بود. در «همه پرندگان» هم باز همین ویژگی‌های زبانی دیده می‌شود. این ویژگی‌های زبانی چقدر کار ترجمه آثار معود را دشوار می‌کند؟
اگر به خواندن متن‌های وجدی معود عادت کنیم و بعد به سراغ ترجمه‌اش برویم، متوجه می‌شویم که آثار او ریتمِ زبانیِ خاصی دارد. زبانش تلفیقی از خشونت کلامی و نوعی شاعرانگی و ریتم است و این ریتم خاص خیلی هم نمایشی و زیبا است. راستش همین ریتمِ زبانی از برخی جهات کار مترجم را سخت می‌کند، زیرا هنگام ترجمه باید بکوشی این ویژگی‌ها را کشف کنی تا بعد بتوانی آن را در زبان خودت، معادل‌سازی کنی. من در ترجمه‌هایم سعی کرده‌ام بیش از هرچیز به خواننده زبان فارسی احترام بگذارم و فکر می‌کنم کار مترجم، مخصوصا مترجم نمایش‌نامه، فقط برگرداندن متن نیست. به نظرم سخت‌ترین نوع ترجمه، ترجمه نمایش‌نامه است. در‌حالی‌که به نظر خیلی‌ها کار ساده‌ای می‌آید و می‌گویند دیالوگ است و ترجمه‌اش ساده است. اما واقعیت این است که باید ببینیم این دیالوگ‌ها چگونه و از طرف چه کسی و با چه حسی گفته می‌شود. مترجم نمایش‌نامه باید بتواند جهان آدم‌های درون متن را از طریق کلام منتقل کند تا اگر روزی نمایش‌نامه به صحنه رفت، تماشاگر بتواند با آن جهان احساس نزدیکی بکند و آن زبان را بفهمد. وجدی معود نویسنده‌ای است که به گمان من استاد خلق دیالوگ‌های نمایشی است. البته او فقط نمایش‌نامه‌نویس نیست و رمان‌نویس هم هست و به‌طورکلی نویسنده‌ای است که زبانِ خاصِ خودش را دارد.
‌ در «همه پرندگان» با موضوعاتی مثل هویت،‌ تبعید و طردشدگی و البته تاریخ روبه‌رو هستیم. این نمایش‌نامه، مثل «آتش‌سوزی‌ها»، به مسائل جهان معاصر می‌پردازد اما نشان می‌دهد که این‌ها مسائلی تاریخی‌اند که از گذشته باقی مانده‌اند. خود معود هم مهاجر به شمار می‌رود و به نظر می‌رسد یکی از مهم‌ترین دغدغه‌هایش مسئله هویت، مهاجرت و تبعید است.
وجدی معود به جز آثار نمایشی‌اش رمان مفصلی هم به نام «آنیما» دارد که در آن نیز به مسئله هویت و جهان دشوار آوارگان می‌پردازد. ازاین‌رو مسئله مهاجر و آواره و آدمی که از محیط خودش کنده شده فقط در این دو نمایش‌نامه‌ای که از او ترجمه کرده‌ام دیده نمی‌شود بلکه او در رمانش نیز بر روی همین مسئله دست گذاشته است. در این اثر ما با آدم‌هایی روبه‌روییم که غریبه‌اند و مدام ذهن‌شان در حال ترجمه کردن یا برگرداندن است؛ تصویرهای ذهنی‌شان با واقعیت‌های جایی که در آن به سر می‌برند لزوما تطبیق‌پذیر نیست. معود در نمایش‌نامه‌هایش روایت این آدم‌ها را به صحنه تئاتر آورده است آن هم به گونه‌ای درخشان چراکه خود او با این‌که از کودکی مهاجر بوده اما مشخص است در محیط خانواده و با اطرافیانش این حس مهاجربودن را عمیقا درک کرده است. به نظرم او مفهومی اگزیستانسیالیستی از مهاجرت را طرح می‌کند. او این پرسش‌ها را طرح می‌کند که: وقتی از محیط خودت به جهان بیرون پرتاب شدی، که هستی و چگونه فکر می‌کنی، با چه زبانی فکر می‌کنی، و چگونه می‌توانی کلمات عاطفی‌ات را به زبان مادری‌ات یا به زبان کشوری که در آن اقامت گزیده‌ای بیان کنی؟مثل کلمه‌ای که در همین نمایش‌نامه «همه پرندگان» از زبان وحیدا می‌شنویم. وقتی که او به عنوان دختری که ریشه‌های عرب دارد اما در نیویورک بزرگ شده، از این‌سو به آن‌سوی دیوار در سرزمین‌های اشغالی فلسطین می‌رود، برای اولین‌بار واژه‌ها و زبانی را می‌شنود و حس می‌کند که از گذشته‌هایش می‌آید. زنی عرب به او می‌گوید: یا اِبنَتی(دخترم)، و دیگری به او می‌گوید: یا اَختی (خواهرم). وحیدا تازه می‌تواند واقعیت خودش و حقیقت تاریخی و هویتش را بفهمد. بنابراین تجربه زبانی اصلا بخشی از پرسش وجدی معود در این نمایش‌نامه و به‌عبارتی بخشی از زیبایی‌شناسی کار او در این نمایش‌نامه است. معود می‌گوید زبان مادری آموختنی نیست، بلکه کسب کردنی است. وارد وجود ما انسان‌ها می‌شود و ما بی‌آنکه فکر کنیم با آن زبان، بزرگ می‌شویم. می‌توانیم زبان‌های دیگری را بخوانیم و یاد بگیریم حتی استاد دستورزبان‌های دیگر بشویم؛ اما آن زبانی را که کسب کرده‌ایم و به اصطلاح بوی تن مادر را می‌دهد، نمی‌توانیم فراموش کنیم. زبان مادری فراموش شدنی و کنار گذاشتنی نیست. برای همین است که شنیدن چند کلمه از زبان مادری در «همه پرندگان» به یکباره پرسوناژ وحیدا، دختر عرب بزرگ شده در نیویورک را، دگرگون می‌کند.
‌ به مسئله زبان در آثار معود اشاره کردید. «همه پرندگان» از این نظر بسیار قابل‌توجه است چرا که اثری است با چند زبان که همه در کنار هم قرار گرفته‌اند و قرار است با هم وارد گفت‌وگو شوند.
بله، موضوع زبان اهمیت زیادی در آثار معود دارد اما او از منظری خاص به این موضوع می‌پردازد. وقتی وجدی معود از زبان حرف می‌زند به هیچ وجه از تعریف‌شدن زبان در چارچوب مشخص جغرافیایی حرف نمی‌زند. شاید این مثال بحث را روشن‌تر کند. به نظر معود یکی از زیباترین جمعیت‌ها، جمعیت پنگوئن‌ها است؛ چون همه کنار هم هستند و فقط به واسطه صدای مادر است که بچه می‌فهمد مادرش کجا است و صدای مادر برای او برابر با خانه است. در واقع زبان یا کلام در اینجا همان خانه است، حتی اگر براثر تقدیر و اتفاقی ناگزیر در جایی دیگر و با هویت دیگری زندگی کرده باشیم. در «همه پرندگان» می‌بینیم که وقتی وحیدا می‌خواهد خودش را به داوید معرفی کند شجره خودش را برمی‌گرداند به نوال نمایش‌نامه «آتش‌سوزی‌ها» و این نکته‌ای قابل توجه است. داوید در حال مرگ است اما گفته می‌شود حالا باید کسی بیاید و با او با زبان مادری که هرگز او را ندیده و صدایش را نشنیده حرف بزند. به نظرم در اینجا است که مفهوم جدیدی از زبان، هویت، و موقعیت ناگزیر انسان مطرح می‌شود و وجدی معود استاد این کار است.
‌ شما اجرای «آتش‌سوزی‌ها» و «همه پرندگان» را با کارگردانی خود معود دیده‌ بودید و بعد آنها را به فارسی ترجمه کردید. به‌طورکلی هنگام ترجمه نمایش‌نامه چقدر به اجرای آن فکر می‌کنید؟
همیشه وقتی نمایش‌نامه‌ای را ترجمه می‌کنم به اجرایش فکر می‌کنم و در واقع هنگام ترجمه سعی می‌کنم اجرایش را روی صحنه، در ذهنم مجسم کنم. مترجم تلاش می‌کند اثری را در حیطه زبانی خودش بازآفرینی کند؛ اما واقعیت این است که تئاتر در صحنه و در مقابل تماشاگران حیات واقعی پیدا می‌کند. تئاتر در بدن بازیگران حلول پیدا می‌کند. اما به گمان من اجرای «همه پرندگان» به چهار زبان عبری، عربی، انگلیسی، و آلمانی، چیزی فراتر از اجرای یک تئاتر بود، یک اتفاق منحصربه‌فرد بود. به جز مفاهیم یا تازگی زبان‌های همزمان در صحنه و نوع اجرای این اثر، تئاتر همیشه به نظر من یک امکان ایجاد می‌کند. امکان اینکه ما در همان لحظه‌ای که روی صندلی‌مان نشسته‌ایم و به صحنه نگاه می‌کنیم، از آن لحظه و آن مکان خاص فراتر برویم و به اعماق اندیشه‌مان برویم. به گمان من تئاتر همیشه ما را در برابر پرسش‌های معاصر جهان خودمان قرار می‌دهد و ما را درگیر می‌کند. تئاتر خوب ما را از روزمرگی خارج می‌کند و سرشار از لذت کشف زیبایی می‌کند. در یونان باستان، ارسطو اساس تئاتر را بر تقلید قرار داد؛ اما امروز دیگر تئاتر تقلید نیست و ما از آن سطح عبور کرده‌ایم. دیدن تئاتر خوب همیشه یک رویداد لذت‌آفرین است و خواندن نمایش‌نامه خوب هم همین‌طور است.
‌ معود تأکید زیادی بر موضوع اجرا دارد تا جایی که حتی می‌خواهد متن را به نفع اجرا کنار بگذارد. وجود چند زبان در «همه پرندگان» از یک‌سو در کنار هم قراردادن هویت‌ها و زبان‌های مختلف است اما از سوی دیگر تأکیدی مضاعف بر اهمیت اجرا هم هست، چراکه بیننده «همه پرندگان» بی‌آنکه چیزی از زبان نمایش بفهمد باید با آن همراه شود هرچند که به قول شما بخشی از دیالوگ‌ها بر پرده نوشته می‌شده است.
بله، نکته‌‌ای شگفت‌انگیز در اجرای این اثر وجود داشت. پیش‌تر گفتم که در آغاز اجرای نمایش ما تماشاگران دچار نوعی شوک یا غریبگی شدیم، اما وقتی نمایش کمی پیش رفت، دیگر احساس غریبه‌بودن نمی‌کردیم؛ حتی نسبت به زبانی که هیچ‌چیزی از آن نمی‌فهمیدیم! خیلی طبیعی این اتفاق برایمان رخ داد و تماشاگران کم‌کم احساس کردند نیازی ندارند که بفهمند بازیگران نعل به نعل و کلمه به کلمه چه‌چیزی به هم می‌گویند. آن‌قدر اجرا و سیر روایت داستان قدرت‌مند بود که تماشاگر از طریق اجرا موضوع و صحبت‌ها را می‌فهمید. در این صحنه ظرفیت و پتانسیل دیگری به واقع خودش را نشان می‌داد و آن پتانسیل کار بازیگر است. این همه آن چیزی است که در کتاب‌های آموزشی و در کلاس‌های درس عملی گفته می‌شود که: این کلام و قصه نیست که تئاتر را می‌سازد بلکه تنش بدن، لحن، صدا، نور و دیگر اجزای صحنه است که تئاتر را شکل می‌دهند. معود در جایی می‌گوید دوست دارم با نور، با بدن بازیگر، با صدا بنویسم و او در این اجرا این کار را واقعا انجام داد. در تئاتر باید با نور، با صدا و با بدن بازیگر نوشت. پرسوناژی که روی صحنه است و احساس تحقیر می‌کند، حتما توسط تماشاگر فهمیده می‌شود و نیازی نیست این تحقیر گفته شود. بدن تحقیر شده وحیدا در «همه پرندگان»، در زمانی که در کافه با پلیس روبه‌رو شد امری کاملا دیدنی بود و نیازی به هیچ کلامی نداشت. درواقع کلمات منتقل‌کننده مجموعه‌ای از داده‌ها و پیام‌هاست ولی یک جایی و در یک مرحله‌ای تئاتر دیگر کلمه و متن نیست. خاصیت تئاتر این است که این قدرت و قابلیت را دارد که در آن، به ناگهان، یک شیء تبدیل به چیز دیگری می‌شود، و معنای دیگری پیدا می‌کند؛ که حالا با ابعاد تمثیلی و مثالی‌اش سروکار داریم و البته این اتفاقی است که به‌طورکلی در بسیاری از تولیدات هنری نظیر تئاتر، رقص، نقاشی، و رمان رُخ می‌دهد.
‌ همان‌طور که اشاره شد معود از کودکی مهاجر بوده و در واقع سال‌ها است که در جامعه‌ای دیگر حضور داشته و در آنجا رشد کرده است. اما به نظر می‌رسد مسئله جا افتادن در فرهنگی دیگر و پذیرش مهاجران همچنان موضوعی حل نشده است که او در آثارش به آن می‌پردازد. این‌طور نیست؟
بله همین‌طور است. اینجا مایلم به نکته دیگری هم اشاره کنم. ما جامعه کثیرالقومي به شمار می‌رویم و چندین قومیت با زبان‌های مختلف در ایران زندگی می‌کنند؛ اما این گوناگونی زبانی و فرهنگی درجامعه خیلی مشهود نیست. مردمان با زبان‌ها و گویش‌ها و لباس‌های قومی و محلی‌شان در شهرهای دیگر ظاهر نمی‌شوند. اما در شهرهای اروپایی امروز پازلی دیده می‌شود از آدم‌های مختلف با نژادها و زبان‌های مختلف که از نقاط مختلف جهان به آنجا آمده‌اند. در سال 1980 که دانشجو بودم، شاهد انتخابات ریاست‌جمهوری فرانسه بودم. در آن زمان فرانسوا میتران که کاندید سوسیالیست‌ها برای ریاست جمهوری بود انتخاب شد و جمعیت زیادی از مردم برای شادمانی به طرفِ میدان باستیل رفتند، و برای من که شاهد این ماجرا بودم جذابیت و تازگی زیادی داشت. درهمان ایام، مصاحبه‌‌ای با میتران خواندم که نکته‌ای قابل‌توجه داشت. در آن سال‌ها جریان راستِ افراطیِ جبهه ملی به ریاست ژان ماری لوپن، روی مسئله نژاد خالص و قومیت فرانسوی و چیزهایی نظیر این تاکید زیادی داشت. یادم هست که میتران در مصاحبه‌ای گفته بود که: من فرانسوی‌ام، کمی اسپانیایی‌ام، کمی ایتالیایی‌ام، کمی عرب و آفریقایی‌ام، و کمی هم مراکشی و یونانی‌ام. او می‌خواست بگوید که ما امروز در جهانی به سر می‌بریم که همه آدم‌ها باید بتوانند در کنار هم زندگی مسالمت‌آمیز داشته باشند. هرکدام از این آدم‌ها ارزش‌ها و فرهنگ‌هایی را با خود دارند که ارزشمند است و این چیزی است که جامعه را غنی می‌کند. بنابراین برای تماشاگری که در پاریس و در تئاتر کولین «همه پرندگان» را می‌دید، نوعی کشف هم وجود داشت. اینکه شاید بعد از این نمایش، آن تماشاگر احساس دیگری نسبت به صدایی داشته باشد که از خانه همسایه‌اش می‌شنود، صدایی که عربی یا عبری است. می‌خواهم بگویم که ما انسان‌ها در لحظاتی خاص همدیگر را می‌فهمیم و این نمایش به دنبال کشف چنین لحظاتی است. همین امروز و به واسطه وقایعی که در افغانستان در حال وقوع است، ممکن است با خودمان فکر ‌کنیم که شاید آن‌گونه که شایسته است برخی از افغانی‌های ساکن در جامعه‌مان را ندیده‌ایم. تئاتر می‌تواند چنین کاری را بکند و وجدی معود در نمایشش از چنین چیزی حرف می‌زند. از اینکه هیچ برتری نژادی، قومی، زبانی و تاریخی وجود ندارد. برتری جامعه انسانی در این است که آد‌م‌ها بتوانند در کنار هم زندگی کنند و یکدیگر را درک کنند و فراموش نکنند که: بنی آدم اعضای یک پیکراند... به نظرم در پایان «همه پرندگان» چنین تصویری دیده می‌شود؛‌ شخصیت لئا در این نمایش، یعنی مادربزرگی که هیج‌وقت در کنار هم بودن را قبول نداشته، سرانجام به نوعی پذیرش می‌رسد. اگرچه نمایش با مرگ به پایان می‌رسد و مسائل حل‌نشده‌ای همچنان باقی می‌ماند، اما این موضوع کشف می‌شود که آن چیزی که جهان ما را می‌سازد ارتباط و حیات انسانی است، نه رنگ پوست یا نژاد، یا زبان‌.
‌ یکی از ویژگی‌های مشترک «آتش‌سوزی‌ها» و «همه پرندگان»،‌ اپیزود‌های متوالی، حذف دستور صحنه و دیالوگ‌های طولانی است. این ویژگی‌ها این دو نمایش‌نامه را به مجموعه داستان هم شبیه می‌کند و از این‌ نظر تجربه خواندن این دو نمایش‌نامه بی‌شباهت به خواندن مجموعه داستان نیست.
به نکته درستی اشاره می‌کنید. وجدی معود هم ابایی از این موضوع نداشته و درواقع او تجربه‌های متفاوتی در نمایش‌نامه‌نویسی دارد که این هم یکی از آن تجربه‌ها است و باید این موضوع را هم در نظر داشت که او داستان‌نویس خیلی خوبی هم هست. اما وجدی معود در تئاتر موضوع خیلی مهمی را طرح می‌کند: داستان. نمایش‌های او ساختمان داستانی دقیقاً طراحی شده‌ای دارند. در «آتش‌سوزی‌ها» با سیر زمانیِ دراز مدتی روبه‌رو هستیم و دختری را از بدو تولد، سنین کودکی، جوانی تا آخرعمر در سیری روایتی-داستانی می‌بینیم. وجدی معود از تکنیکی در روایت استفاده می‌کند که بتواند به راحتی گذرِ ده سال را در یک صحنه چند دقیقه‌ای و یا در چند جمله یا کلمه، فشرده کند؛ این تکنیک قابل‌توجه و دشواری است و به نظرم او در استفاده از این تکنیک استاد است. مونولوگ‌های طولانی برخی از پرسوناژهای او -حتی اگر به زبانی دیگر باشند و مخاطب نمایش متوجه‌شان نشود- خسته‌کننده نیستند و ما به سادگی وارد ماجرای نمایش می‌شویم؛‌ به خاطر اینکه همه ما به عنوان انسان سهمی از غریبگی را در خودمان احساس می‌کنیم و با این‌که در جامعه‌‌مان با همه می‌توانیم ارتباط برقرار کنیم اما حس تنها بودن که خاص انسان است، همواره وجود دارد و فرقی نمی‌کند که در فلان روستای دورافتاده باشیم یا در مرکز نیویورک! این تنهایی و غریبگی از مشترکات زندگی انسانی است. در نمایش‌نامه‌های معود، داستان ظرفی است که صحنه به صحنه جلو می‌رود و مثل یک دکوپاژ سینمایی ما را از یک صحنه به صحنه دیگر می‌برد، تا آدم‌های نمایش‌نامه‌هایش را بشناسیم. از همین‌رو است که نمایش‌های معود طولانی‌اند و اجرایشان دست‌کم چهار ساعت طول می‌کشد.
‌ به تنهایی و غریبگی انسان اشاره کردید و این موضوعی است که به شکلی دیگر در دیگر ترجمه تازه‌تان، «داوید و ادوارد» هم وجود دارد. اگر موافق باشید کمی هم درباره این اثر که توسط نشرمانیا هنر منتشر شده، صحبت کنیم. «داوید و ادوارد» اولین اثری است که از لیونل گلدشتاین نمایش‌نامه‌نویس انگلیسی در ایران منتشر می‌شود. چه چیزی باعث شد که این نمایش‌نامه را برای ترجمه انتخاب کنید؟
راستش ترجمه این نمایش‌نامه حاصل یک اتفاق اندوهبار و متأثرکننده است. این نمایش را در دوران خانه‌نشینیِ ناشی از شیوعِ کرونا و به واسطه گفت‌وگویی که با دوست هنرمندم روانشاد پرویز پورحسینی داشتم، ترجمه کردم؛ درواقع به پیشنهاد او، و برای او بود که مشغول ترجمه‌اش شدم. اما این اندوه و افسوس همیشه با من می‌ماند زیرا زمانی که با شوقِ زیاد مشغول ترجمه‌اش بودم و فقط چند صفحه‌‌ای به پایان کار مانده بود، متأسفانه پرویز دچار کرونا شد و از دنیا رفت.
«داوید و ادوارد» چند ویژگی قابل توجه دارد. یکی اینکه لیونل گلداشتاین خیلی دقیق دیالوگ می‌نویسد و به خوبی توانسته دو مرد سالمند را خیلی باورپذیر و واقعی، در موقعیتی عجیب و غیر منتظره در کنار هم قرار بدهد. به عبارتی دیگر «داوید و ادوارد» نمایشی است که به رابطه دو مرد مسن که همسرانشان را از دست داده‌اند می‌پردازد و رابطه انسانی میان این دو مرد سالخورده را تصویر می‌کند. دیگر این‌که گلدشتاین موضوعی را به روشنی نشان می‌دهد، این‌که اگرچه انسان موجودی تنهاست و تنها به دنیا می‌آید و تنها از دنیا می‌رود؛ اما موجودی اجتماعی است و نمی‌تواند به تنهایی و بدون دیگران زندگی کند. دیگران هم، وقتی که می‌میرند و دیگر وجود ندارند، در خاطره‌ها و یادها باقی می‌مانند. صحنه آغازین نمایش‌نامه به مراسم خاکسپاری زنی مربوط می‌شود که تازه از دنیا رفته و شوهرش دارد آخرین حرف‌های خداحافظی را بر سر مزار ابدی او به زبان می‌آورد. در این صحنه ساده و عاشقانه در گورستان، ناگهان مردی دیگر- ظاهرا یک غریبه- وارد می‌شود تا دسته‌گلی را، برای ادای احترام بر مزارِ زن تازه ‌درگذشته، بگذارد. در صحنه بعد، می‌بنیم که این دو مرد که تا قبل از این همدیگر را نمی‌شناختند در پارکی نشسته‌اند و مشغول صحبت‌کردن با یکدیگر هستند. عاملی مشترک که مرگ زن تازه‌درگذشته است، آنها را به هم پیوند زده است.
‌ طنزی ظریف در «داوید و ادوارد» دیده می‌شود که به باورپذیری موقعیت عجیبی که در نمایش توصیف می‌شود، کمک می‌کند. نمایش با مرگ آغاز می‌شود و مرگ اگرچه اتفاقی دردناک است اما چیزی است که همواره و در هر شرایطی وجود دارد و به عبارتی اتفاق عجیبی نیست. اتفاق عجیب در این نمایش رابطه‌ای است که به واسطه این مرگ شکل می‌گیرد و تا حدودی خارج از قراردادهای اجتماعی است.
بله، مرگ در اینجا از یک‌سو پایان، و از سوی دیگر نقطه آغاز رابطه‌ دوستانه‌ای است، که می‌توانست سال‌ها پیش از این شکل گرفته باشد. اما قراردادهای اجتماعی یا سوء‌تفاهم‌ها مانع شکل‌گیری این رابطه بوده‌ است. «داوید و ادوارد» نمایشی ساده اما در عین‌حال عمیق است چون از تنهایی آدم‌ها و نیازی که آدم‌ها به هم دارند حرف می‌زند. زمانی که نزدیک‌ترین آدم‌های اطرافمان را از دست می‌دهیم بیش از هر زمان دیگری به خالی ناشی از عدم وجودشان پی می‌بریم. در بودن آدم‌ها فضای خالی احساس نمی‌شود، اما در غیاب‌شان این فضای خالی به چشم می‌آید و بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود. در این فضاست که متوجه تنهایی خودمان می‌شویم و در برابر این پرسش قرار می‌گیریم که آیا شناخت دقیقی از کسی که اکنون وجود ندارد، داشته‌ایم، آیا او را واقعا می‌شناخته‌ایم؟ ملاقات داوید و ادوارد در این نمایش‌نامه فضایی را پدید می‌آورد که هر دو مرد، هم متوجه خودشان می‌شوند و هم متوجه گذشته‌ و زنی که به طور دقیق نمی‌شناختند. قراردادهای زندگی اجتماعی به گونه‌ای است که همه ما با ماسک‌هایمان زندگی می‌کنیم. در این نمایش این ماسک‌ها بالاخره برداشته می‌شود و تازه در اینجاست که این حقیقت آشکار می‌شود که ما چه موجودات تنهایی هستیم و چقدر به بودن در کنار یکدیگر نیازمندیم. پی بردن به این حقیقت سبب می‌شود که داوید و ادوارد دست یکدیگر را بگیرند و لبخند‌زنان به رستورانی بروند که پیش‌تر ادوارد و فلوران، همسر داوید، به آنجا می‌رفتند. امیدوارم شرایطی فراهم بشود که این نمایش‌نامه به یاد و احترام روانشاد پرویز پورحسینی در صحنه اجرا شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.