ضرورت تداوم فرهنگها
یا عدم آن در گرافیک معاصر
ناصر نصیری. مدرس دانشگاه
آنچه خواهد آمد در واقع سلسله مطالبی است درباره سرگذشت گرافیک و تأثیراتی که فرهنگهای مختلف جهان بر این شاخه از هنرهای تجسمی گذاشتهاند. گرافیک دیزاین فعالیتی که در همه اتفاقهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی هم از لحظه پیدایش تاکنون حضور جدی و راهبردی داشته و شاید بتوان گفت اصلیترین عامل ایجاد و تنظیم روابط جدید در سدههای اخیر است. اهمیت پرداختن به این موضوع از آن نظر است که همه پیشرفتهای بشر در زمینههای تکنولوژی و... نهتنها از عملکرد و تأثیر گرافیک دیزاین نکاست؛ بلکه رفتهرفته به آن وابستگی بیشتر و مستقیمتر پیدا کرد. همانطور که میبینیم، امروزه همه مظاهر مدرنیته بر راستایی حرکت میکنند که سهولت در پیامرسانی، مهمترین دغدغه رهبران و پدیدآورندگان، مراکز آموزشی، دولتها و... است. سرعت سرسامآور روابط و تکنولوژی اکنون به حدی است که برای انسان معاصر چارهای جز این نمانده تا به زبانی مشترک دست پیدا کند تا بتواند با درک و دریافتی صحیح، انواع مخاطبان و فرهنگها و جوامع را از هر نظر ساماندهی کرده و عوامل مؤثر بر حیات اجتماعی انسان معاصر را بهبود بخشیده و با سرعت تغییرات نیازهای جامعه را مطابق کند. با کمی تأمل در هر آنچه در همین چند سال اخیر اتفاق افتاد و از آن جمله میتوان به اپیدمی کووید 19 که یک مسئله تأثیرگذار جهانی بود و سراسر دنیا را درنوردید و بلافاصله همه شیوههای ارتباط، آموزش و کار و زندگی را تحت تأثیر قرار داد و تقریبا اغلب کشورها در همین چند سال بهسرعت درصدد بهروزکردن زیرساختهای اقتصادی، فرهنگی و آموزشی خود برآمدند؛ چراکه بسیاری از فعالیتهای مردم در این چند سال - البته با کمی اغماض- به طور کامل در فضاهای مجازی انجام شدند، حالا یا به وسیله وبسایتها و بیشتر با شبکههای اجتماعی پرمخاطب. در طراحی و ساخت همه این نرمافزارها اپلیکیشنها و شبکههای جمعی تلاش بر این است تا یوزر اینترفیسها یا همان رابط کاربری طوری دیزاین شود که امکان ارتباط بین مخاطبان با صرف کمترین هزینه یادگیری و در سهلترین حالت ممکن اتفاق بیفتد. شاید بتوان گفت طراحی رابط کاربری نرمافزارها و اپلیکیشنها اکنون دیگر بزرگترین پروژههای طراحان گرافیک است و در این مسیر هر روز امکانات گستردهتر و توانمندیهای شگفتانگیزی نیز به این شیوهها اضافه میشود که گرافیک متحرک به معنی آنچه امروزه میبینیم، از آن جملهاند؛ اما با توجه به مطالبی که بیان شد و اهمیت روزافزون طراحی گرافیک را مشخصتر کرد، در اینجا یکی از سؤالهای اساسی خود را نشان میدهد: آیا این سرعت، کیفیت و تکنولوژی، همانقدر که روابط بین جوامع با فرهنگها و روحیات مختلف را تسهیل میکند و هرچه پیشتر میرود، مقبولتر میافتد، آیا توان، پتانسیل و اراده این را دارد که اصالت، تنوع و پشتوانه فرهنگهای مختلف را با خود همراه کرده، ارتقا دهد و به نسلهای آینده انتقال دهد؟ یا نه، قرار نیست چنین رویکردها، ضرورتها و حساسیتهای فرهنگی اینچنینی پی گرفته شوند؟ مهم نیاز در لحظه مخاطبان است و اینکه بتوانند بهسرعت به هر آنچه باید دسترسی داشته باشند؟. پاسخ به سؤالهای اینچنینی، در واقع عامل درونی و پیشبرنده این مباحثی است که در ادامه خواهد آمد. نگارنده بر آن است تا با تکیه بر تجارب خویش و فعالان گرافیک دیزاین و با بهرهگیری از شیوههای تحقیقی و پژوهشی، مصاحبه و گفتوگو و همینطور نقد و بررسی آثار دورههای مختلف که شمایل کلی گرافیک امروز را ساختهاند، تا جایی که در توان دارد، پاسخی تأملبرانگیز فراهم آورد. از سوی دیگر شاید مباحثی از این دست، لازمه هنرمندان جوانی است که باید با علاقه و پشتکار، همانقدر که با امکانات روز گرافیک دیزاین خود را تطبیق میدهند، به گذشته رجوع کرده و با عناصر و ریشههای فرهنگهای گذشته نیز آشنا شوند تا بتوانند از آنها در جهت تکمیل و غنابخشی به آثار مدرن استفاده کنند.
برای رسیدن به نتیجهای مطلوب و قابل تعمیم به آنچه امروزه در گرافیک ایران و جهان اتفاق میافتد، ناگزیریم به صورت اجمالی تعاریف مختصری از برخی واژگان محوری موضوع مورد بحث ارائه دهیم. فرهنگ مهمترین واژهای است که در کل این سلسله مطالب با آن سروکار خواهیم داشت؛ بنابراین مطلب بعدی با تعریف گستره معنایی فرهنگ و تأثیر آن در طول تاریخ بر هنرهای تجسمی به طور کل و گرافیک دیزاین به طور خاص بررسی خواهد شد.
آنچه خواهد آمد در واقع سلسله مطالبی است درباره سرگذشت گرافیک و تأثیراتی که فرهنگهای مختلف جهان بر این شاخه از هنرهای تجسمی گذاشتهاند. گرافیک دیزاین فعالیتی که در همه اتفاقهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی هم از لحظه پیدایش تاکنون حضور جدی و راهبردی داشته و شاید بتوان گفت اصلیترین عامل ایجاد و تنظیم روابط جدید در سدههای اخیر است. اهمیت پرداختن به این موضوع از آن نظر است که همه پیشرفتهای بشر در زمینههای تکنولوژی و... نهتنها از عملکرد و تأثیر گرافیک دیزاین نکاست؛ بلکه رفتهرفته به آن وابستگی بیشتر و مستقیمتر پیدا کرد. همانطور که میبینیم، امروزه همه مظاهر مدرنیته بر راستایی حرکت میکنند که سهولت در پیامرسانی، مهمترین دغدغه رهبران و پدیدآورندگان، مراکز آموزشی، دولتها و... است. سرعت سرسامآور روابط و تکنولوژی اکنون به حدی است که برای انسان معاصر چارهای جز این نمانده تا به زبانی مشترک دست پیدا کند تا بتواند با درک و دریافتی صحیح، انواع مخاطبان و فرهنگها و جوامع را از هر نظر ساماندهی کرده و عوامل مؤثر بر حیات اجتماعی انسان معاصر را بهبود بخشیده و با سرعت تغییرات نیازهای جامعه را مطابق کند. با کمی تأمل در هر آنچه در همین چند سال اخیر اتفاق افتاد و از آن جمله میتوان به اپیدمی کووید 19 که یک مسئله تأثیرگذار جهانی بود و سراسر دنیا را درنوردید و بلافاصله همه شیوههای ارتباط، آموزش و کار و زندگی را تحت تأثیر قرار داد و تقریبا اغلب کشورها در همین چند سال بهسرعت درصدد بهروزکردن زیرساختهای اقتصادی، فرهنگی و آموزشی خود برآمدند؛ چراکه بسیاری از فعالیتهای مردم در این چند سال - البته با کمی اغماض- به طور کامل در فضاهای مجازی انجام شدند، حالا یا به وسیله وبسایتها و بیشتر با شبکههای اجتماعی پرمخاطب. در طراحی و ساخت همه این نرمافزارها اپلیکیشنها و شبکههای جمعی تلاش بر این است تا یوزر اینترفیسها یا همان رابط کاربری طوری دیزاین شود که امکان ارتباط بین مخاطبان با صرف کمترین هزینه یادگیری و در سهلترین حالت ممکن اتفاق بیفتد. شاید بتوان گفت طراحی رابط کاربری نرمافزارها و اپلیکیشنها اکنون دیگر بزرگترین پروژههای طراحان گرافیک است و در این مسیر هر روز امکانات گستردهتر و توانمندیهای شگفتانگیزی نیز به این شیوهها اضافه میشود که گرافیک متحرک به معنی آنچه امروزه میبینیم، از آن جملهاند؛ اما با توجه به مطالبی که بیان شد و اهمیت روزافزون طراحی گرافیک را مشخصتر کرد، در اینجا یکی از سؤالهای اساسی خود را نشان میدهد: آیا این سرعت، کیفیت و تکنولوژی، همانقدر که روابط بین جوامع با فرهنگها و روحیات مختلف را تسهیل میکند و هرچه پیشتر میرود، مقبولتر میافتد، آیا توان، پتانسیل و اراده این را دارد که اصالت، تنوع و پشتوانه فرهنگهای مختلف را با خود همراه کرده، ارتقا دهد و به نسلهای آینده انتقال دهد؟ یا نه، قرار نیست چنین رویکردها، ضرورتها و حساسیتهای فرهنگی اینچنینی پی گرفته شوند؟ مهم نیاز در لحظه مخاطبان است و اینکه بتوانند بهسرعت به هر آنچه باید دسترسی داشته باشند؟. پاسخ به سؤالهای اینچنینی، در واقع عامل درونی و پیشبرنده این مباحثی است که در ادامه خواهد آمد. نگارنده بر آن است تا با تکیه بر تجارب خویش و فعالان گرافیک دیزاین و با بهرهگیری از شیوههای تحقیقی و پژوهشی، مصاحبه و گفتوگو و همینطور نقد و بررسی آثار دورههای مختلف که شمایل کلی گرافیک امروز را ساختهاند، تا جایی که در توان دارد، پاسخی تأملبرانگیز فراهم آورد. از سوی دیگر شاید مباحثی از این دست، لازمه هنرمندان جوانی است که باید با علاقه و پشتکار، همانقدر که با امکانات روز گرافیک دیزاین خود را تطبیق میدهند، به گذشته رجوع کرده و با عناصر و ریشههای فرهنگهای گذشته نیز آشنا شوند تا بتوانند از آنها در جهت تکمیل و غنابخشی به آثار مدرن استفاده کنند.
برای رسیدن به نتیجهای مطلوب و قابل تعمیم به آنچه امروزه در گرافیک ایران و جهان اتفاق میافتد، ناگزیریم به صورت اجمالی تعاریف مختصری از برخی واژگان محوری موضوع مورد بحث ارائه دهیم. فرهنگ مهمترین واژهای است که در کل این سلسله مطالب با آن سروکار خواهیم داشت؛ بنابراین مطلب بعدی با تعریف گستره معنایی فرهنگ و تأثیر آن در طول تاریخ بر هنرهای تجسمی به طور کل و گرافیک دیزاین به طور خاص بررسی خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.