|

نگاهی به موسیقی- ۳۰

حمید فرید: در مجموعه «نگاهی به موسیقی» به مطالعه اجمالی موسیقی و سیر تاریخی موسیقی ایران‌زمین و مفاهیم آن به‌ویژه در سده حاضر و همچنین تأمل در چگونگی شکل‌گیری آن پرداختیم. از رویی باید گفت محصولات فرهنگی و تأثیرات اجتماعی-هنری تعیین‌کننده و تبیین‌کننده جایگاه فعلی موسیقی کلاسیک ایران در کشورمان و جهان است. با این توضیحات، یک حقیقت عیان است که همواره هنرمندان متعهدی در بطن این اتفاقات بوده‌اند که با تکیه بر تجربه، دانش و مهم‌تر از آن، بینش عمیق هنری و اجتماعی خویش، ضرورت‌هایی را در راستای ارتقا و شکوفایی هرچه بیشتر موسیقی ایرانی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مظاهر فرهنگی کشور حس کرده‌اند و اقداماتی را انجام داده‌اند. موسیقی‌ای که همواره با سیاست‌های مخالف همراه بوده و تنها راه نجاتش همیشه به دست هنرمند به هر شکلی بوده است، گاهی در نقش تعزیه، گاهی در نوای جاودانه نوازنده موسیقی مقامی، گاهی در لالایی مهر مادری و گاهی هم در صدای آسمانی خواننده‌ای... . در نوشتارهای مجموعه «نگاهی به موسیقی» تمام توان‌مان بر آن بود که در حد توان و البته نه نگاهی تخصصی، به هر گوشه و دستگاه و مقام موسیقی ایرانی نگاهی داشته باشیم و از آن بنویسیم و بگوییم. در معرفی گوشه‌ها و مقام‌ها به چگونگی پیدایش و ماندگاری آن نوا پرداختیم؛ اما نکته مهم و ماندگار داستان آنجاست که در جریان موسیقی مدرن ایران و هجوم بی‌رویه هر نوع موسیقی کارشناسی‌نشده به بازار موسیقی آن هم زمانی که مردم فرصت کافی جهت تفکر برای تربیت گوش و ذهن خود ندارند، هستند و بودند هنرمندانی که جان و دل بر سر کار کردند تا این یادگار کهن ماندگار بماند. در بین هنرمندان معاصر نباید نقش کلیدی محمدرضا شجریان را کتمان کرد. هنرمندی که اگر بخواهیم هر گوشه‌ای از موسیقی کلاسیک ایران را معرفی کنیم، لاجرم باید یکی از اجراهای او را به‌عنوان نمونه خوب شنیداری معرفی کنیم. برای نمونه برای ماهور باید به آلبوم «سرو چمان»، برای چهارگاه به آلبوم «دستان»، برای نوا به آلبوم «مرکب‌خوانی»، برای شور «یاد ایام»، برای ابوعطا «عشق داند» و برای اصفهان «جان عشاق» و برای موسیقی نواحی نیز دو آلبوم «شب، سکوت، کویر» و «خراسانیات» را به همه علاقه‌مندان موسیقی معرفی می‌کنیم.
در این دو اثر شجریان با تکیه بر تکنیک بی‌مثالش به اجرای بخشی از موسیقی نواحی خراسان می‌پردازد. هرچند او معتقد بود که نوای محلی باید توسط هنرمند بومی همان منطقه اجرا شود. شجریان حق شعر، حق موسیقی و حق انسانیت را درست و خوب ادا می‌کرد و برایش شعر و موسیقی بهانه و ابزاری برای پیمودن راه معرفت بود. این فاصله را زمانی بهتر می‌فهمیم که کسانی در قامت و لباس هنر، هنرمندی و موسیقی و شعر، استفاده‌ دیگری از موهبت می‌کنند. برای هنرمند‌بودن، استعداد‌داشتن، ذوق و نبوغ داشتن و مهارت‌داشتن کافی نیست. اینکه جای و جایگاه هر سخن، هر نغمه و نوا را خوب بفهمی و نسبت و پیوندش را با گوهر آدمی درک کنی، چیزی است که در کمتر کسی جمع می‌شود. شجریان آواز را درک می‌کرد. البته باید گفت که درک از لذت متمایز است، شاید همه از آواز لذت ببرند؛ ولی افراد کمی هستند که آن را درک می‌کنند و نتیجه این امر، اخلاص در آواز هنرمند و نزدیکی‌اش به مخاطب می‌شود. خواننده‌ای که بتواند بیشترِ لذت و درک از آوازش را به مخاطبش هم انتقال بدهد، بی‌شک خواننده‌ای موفق است. محمدرضا شجریان همیشه آثارش آینه‌ای از اتفاقات اجتماعی و سیاسی مردمانش بوده و در‌این‌بین بدون تعصب بر دستگاه و گوشه خاصی با انتخاب هوشمندانه دستگاه متناسب با شعر به اجرای شاهکار دیگری پرداخته. دو نمونه ماندگار این حقیقت آلبوم «بیداد» و اجرای کنسرت «قاصدک» است.
اجرای کنسرت برای زلزله منجیل و رودبار در اروپا و آمریکا و اجرای موسیقی همنوا با بم پس از زلزله بم برگ دیگری از همراهی این بزرگ‌مرد موسیقی ایران است. جایگاه شجریان فراتر از یک خواننده، موسیقی‌دان یا چیزی از این قبیل است. او امروزه با فرهنگ ما چنان آمیخته است كه گویی خود، هویت فرهنگی ماست و مناجات ربنایش باطن معنایی ماه مبارک رمضان را غنای خاصی بخشیده است. نوشتن از شجریان که خود در اوج قله معرفت هنر خود بود و هست، نیازی به امثال من ندارد و تنها بهانه‌ای است برای ماهی که با نام شجریان مزین است.
شجریان حقیقتی است که در عرصه موسیقی و هنر این دیار بر بستر واقعیت ظهور کرده است. این جاری‌بودن در گذشته و حال و آینده یعنی فراتر‌رفتن از حجاب زمان و مکان، یعنی شکافتن پرده ظاهر و ظهور و اظهار. یعنی عبور از همه قیدهای بشری که شانه به شانه محال می‌زند و آرزوی همه اهل هنر است. مجالی نیست و فقط باید بگویی شجریان ورای تخصص و حرفه‌اش، ورای شناخت و دانشش، با همه قوت‌ها و اگر ضعف‌هایی که داشت، انسانی سراسر عاطفه و احساس بود و بیش از این هرچه بگوییم بی‌حاصل و یاوه است.

حمید فرید: در مجموعه «نگاهی به موسیقی» به مطالعه اجمالی موسیقی و سیر تاریخی موسیقی ایران‌زمین و مفاهیم آن به‌ویژه در سده حاضر و همچنین تأمل در چگونگی شکل‌گیری آن پرداختیم. از رویی باید گفت محصولات فرهنگی و تأثیرات اجتماعی-هنری تعیین‌کننده و تبیین‌کننده جایگاه فعلی موسیقی کلاسیک ایران در کشورمان و جهان است. با این توضیحات، یک حقیقت عیان است که همواره هنرمندان متعهدی در بطن این اتفاقات بوده‌اند که با تکیه بر تجربه، دانش و مهم‌تر از آن، بینش عمیق هنری و اجتماعی خویش، ضرورت‌هایی را در راستای ارتقا و شکوفایی هرچه بیشتر موسیقی ایرانی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مظاهر فرهنگی کشور حس کرده‌اند و اقداماتی را انجام داده‌اند. موسیقی‌ای که همواره با سیاست‌های مخالف همراه بوده و تنها راه نجاتش همیشه به دست هنرمند به هر شکلی بوده است، گاهی در نقش تعزیه، گاهی در نوای جاودانه نوازنده موسیقی مقامی، گاهی در لالایی مهر مادری و گاهی هم در صدای آسمانی خواننده‌ای... . در نوشتارهای مجموعه «نگاهی به موسیقی» تمام توان‌مان بر آن بود که در حد توان و البته نه نگاهی تخصصی، به هر گوشه و دستگاه و مقام موسیقی ایرانی نگاهی داشته باشیم و از آن بنویسیم و بگوییم. در معرفی گوشه‌ها و مقام‌ها به چگونگی پیدایش و ماندگاری آن نوا پرداختیم؛ اما نکته مهم و ماندگار داستان آنجاست که در جریان موسیقی مدرن ایران و هجوم بی‌رویه هر نوع موسیقی کارشناسی‌نشده به بازار موسیقی آن هم زمانی که مردم فرصت کافی جهت تفکر برای تربیت گوش و ذهن خود ندارند، هستند و بودند هنرمندانی که جان و دل بر سر کار کردند تا این یادگار کهن ماندگار بماند. در بین هنرمندان معاصر نباید نقش کلیدی محمدرضا شجریان را کتمان کرد. هنرمندی که اگر بخواهیم هر گوشه‌ای از موسیقی کلاسیک ایران را معرفی کنیم، لاجرم باید یکی از اجراهای او را به‌عنوان نمونه خوب شنیداری معرفی کنیم. برای نمونه برای ماهور باید به آلبوم «سرو چمان»، برای چهارگاه به آلبوم «دستان»، برای نوا به آلبوم «مرکب‌خوانی»، برای شور «یاد ایام»، برای ابوعطا «عشق داند» و برای اصفهان «جان عشاق» و برای موسیقی نواحی نیز دو آلبوم «شب، سکوت، کویر» و «خراسانیات» را به همه علاقه‌مندان موسیقی معرفی می‌کنیم.
در این دو اثر شجریان با تکیه بر تکنیک بی‌مثالش به اجرای بخشی از موسیقی نواحی خراسان می‌پردازد. هرچند او معتقد بود که نوای محلی باید توسط هنرمند بومی همان منطقه اجرا شود. شجریان حق شعر، حق موسیقی و حق انسانیت را درست و خوب ادا می‌کرد و برایش شعر و موسیقی بهانه و ابزاری برای پیمودن راه معرفت بود. این فاصله را زمانی بهتر می‌فهمیم که کسانی در قامت و لباس هنر، هنرمندی و موسیقی و شعر، استفاده‌ دیگری از موهبت می‌کنند. برای هنرمند‌بودن، استعداد‌داشتن، ذوق و نبوغ داشتن و مهارت‌داشتن کافی نیست. اینکه جای و جایگاه هر سخن، هر نغمه و نوا را خوب بفهمی و نسبت و پیوندش را با گوهر آدمی درک کنی، چیزی است که در کمتر کسی جمع می‌شود. شجریان آواز را درک می‌کرد. البته باید گفت که درک از لذت متمایز است، شاید همه از آواز لذت ببرند؛ ولی افراد کمی هستند که آن را درک می‌کنند و نتیجه این امر، اخلاص در آواز هنرمند و نزدیکی‌اش به مخاطب می‌شود. خواننده‌ای که بتواند بیشترِ لذت و درک از آوازش را به مخاطبش هم انتقال بدهد، بی‌شک خواننده‌ای موفق است. محمدرضا شجریان همیشه آثارش آینه‌ای از اتفاقات اجتماعی و سیاسی مردمانش بوده و در‌این‌بین بدون تعصب بر دستگاه و گوشه خاصی با انتخاب هوشمندانه دستگاه متناسب با شعر به اجرای شاهکار دیگری پرداخته. دو نمونه ماندگار این حقیقت آلبوم «بیداد» و اجرای کنسرت «قاصدک» است.
اجرای کنسرت برای زلزله منجیل و رودبار در اروپا و آمریکا و اجرای موسیقی همنوا با بم پس از زلزله بم برگ دیگری از همراهی این بزرگ‌مرد موسیقی ایران است. جایگاه شجریان فراتر از یک خواننده، موسیقی‌دان یا چیزی از این قبیل است. او امروزه با فرهنگ ما چنان آمیخته است كه گویی خود، هویت فرهنگی ماست و مناجات ربنایش باطن معنایی ماه مبارک رمضان را غنای خاصی بخشیده است. نوشتن از شجریان که خود در اوج قله معرفت هنر خود بود و هست، نیازی به امثال من ندارد و تنها بهانه‌ای است برای ماهی که با نام شجریان مزین است.
شجریان حقیقتی است که در عرصه موسیقی و هنر این دیار بر بستر واقعیت ظهور کرده است. این جاری‌بودن در گذشته و حال و آینده یعنی فراتر‌رفتن از حجاب زمان و مکان، یعنی شکافتن پرده ظاهر و ظهور و اظهار. یعنی عبور از همه قیدهای بشری که شانه به شانه محال می‌زند و آرزوی همه اهل هنر است. مجالی نیست و فقط باید بگویی شجریان ورای تخصص و حرفه‌اش، ورای شناخت و دانشش، با همه قوت‌ها و اگر ضعف‌هایی که داشت، انسانی سراسر عاطفه و احساس بود و بیش از این هرچه بگوییم بی‌حاصل و یاوه است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.