آن روی دیگر زالو!
مازیار معاونی
«زالو» کوتاه اما تأثیرگذار است؛ آنگونه که مدت 16 دقیقه و 48 ثانیهای فیلم را بدون چشم برهمزدنی به تماشا مینشینیم. فیلمی که چهرهای متفاوت و کاملا شخصی از عباس کیارستمی تکرارنشدنی را نشان ما میدهد.
مقدمه دو، سه دقیقهای فیلم که از فیلم «مشق شب» کیارستمی گرفته شده، همان حالوهوای همیشگی ساختههای کیارستمی، بهویژه آثار دههشصتی او را در ذهنمان تداعی میکند. فیلمساز پشت دوربین به سراغ سوژهای متفاوت و بِکر رفته و همانطور که خودش بارها در فیلم اشاره میکند، از یکی از دغدغههای همیشگی دانشآموزان ایرانی مستنداتی را برای ثبت در تاریخ ضبط کرده و به شکلی غیرمستقیم بر اشتباهبودن چنین مناسباتی که علاوه بر محصل، اعضای خانوادهاش را هم درگیر میکند، صحه میگذارد، اما درست کمی جلوتر ماجرا عوض میشود.
بدون کوچکترین تردیدی میتوان گفت همه ما بهعنوان مخاطبان و علاقهمندان سینمای کیارستمی که امکان آشنایی و مراوده از نزدیک با او را نداشتهایم، با تماشای بخش دوم مستند که در سال 1368 ضبط شده است، توأمان دچار شگفتی و کنجکاوی شدهایم. مردی که آرامش و مایههای الهامبخش آن همچون طبیعت و مناسبات زندگی فارغ از درگیریهای تمامنشدنی شهرنشینی، موتیف بسیاری از ساختههایش بوده است، ناگهان در هیئت یک بازجوی سختگیر و تند روبهروی پسر نوجوانش مینشیند و بابت تجدیدشدن در دروس، سخت او را به باد انتقاد میگیرد.
البته نباید از این احتمال هم غافل شد که ممکن است بخشی از علاقهمندان عامتر سینما، برخلاف نگارنده و دیگر مخاطبان سینهفیل، صدای زندهیاد کیارستمی را پیش از تماشای «زالو» نشنیده باشند و در نتیجه به اندازه ما غافلگیر نشده باشند.
اما تمام قوت و قدرت آن بخش فیلم از شگفتزدهشدن از رفتار فیلمساز ازدسترفته برنمیگردد و بدهبستانهای کلامی پدر ناراضی از پسر درسنخوان در کنار خونسردی حرصدرآور پسر (بهمن کیارستمی) هم جذابیتهایی بسیاری را در بطن خود به همراه دارد؛ بهویژه اینکه تمام مخاطبان این سکانس هم با تماشای آن یک سفر نوستالژیک را در ذهن خود سپری میکنند و یک فرامتن قوی هم به متن اصلی کار افزوده میشود که جذابیت آن شاید از خود فیلم در حال تماشا کمتر نباشد.
شاید همه ما در ذهن خود اینگونه تصور میکردیم که شیوه اندیشه و برخورد آدمی در اندازههای عباس کیارستمی با موضوع بیعلاقگی فرزندش به طیکردن دوره تحصیلی جبرآمیزی که نظام آموزشی کشور در برابر محصلان میگذاشت (و همچنان میگذارد) باید بسیار متفاوتتر از آنچه باشد که در بدنه فکری جامعه جاری است؛ اما درست خلاف آنچه میاندیشیم برابرمان به نمایش گذاشته میشود.
جالب اینکه در بخش بعدی فیلم که 9 سال بعد اتفاق میافتد و بهمن کیارستمی به 27، 28سالگی رسیده هم باز همین سناریو تکرار میشود؛ انگار گذر زمان تغییر مهمی در نگرش پدر نسبت به عملکرد فرزند ایجاد نکرده و در همچنان بر همان پاشنه میچرخد. این بار اما پسر جوان که بزرگتر شده، دیگر در آن موقعیت فرد تحت بازجویی و سرزنش قرار ندارد و آن لحن معترض بیشتر به درددلی انتقادآمیز بدل شده است؛ ولی باز هم به همان منوال پدر خرده میگیرد و غر میزند و پسر با بیتفاوتی البته بالغانهتر و پختهتر به او زل زده است.
نقشبستن سال 1392 بر صحنه پایانی فیلم هم ایده جذاب و خلاقانهای بوده که از تداوم احتمالی همین مناسبات میان پدر و پسر و شاید اکثر قریب به اتفاق پدران و پسران لااقل در فرهنگ شرقی خبر میدهد.
«زالو» کوتاه اما تأثیرگذار است؛ آنگونه که مدت 16 دقیقه و 48 ثانیهای فیلم را بدون چشم برهمزدنی به تماشا مینشینیم. فیلمی که چهرهای متفاوت و کاملا شخصی از عباس کیارستمی تکرارنشدنی را نشان ما میدهد.
مقدمه دو، سه دقیقهای فیلم که از فیلم «مشق شب» کیارستمی گرفته شده، همان حالوهوای همیشگی ساختههای کیارستمی، بهویژه آثار دههشصتی او را در ذهنمان تداعی میکند. فیلمساز پشت دوربین به سراغ سوژهای متفاوت و بِکر رفته و همانطور که خودش بارها در فیلم اشاره میکند، از یکی از دغدغههای همیشگی دانشآموزان ایرانی مستنداتی را برای ثبت در تاریخ ضبط کرده و به شکلی غیرمستقیم بر اشتباهبودن چنین مناسباتی که علاوه بر محصل، اعضای خانوادهاش را هم درگیر میکند، صحه میگذارد، اما درست کمی جلوتر ماجرا عوض میشود.
بدون کوچکترین تردیدی میتوان گفت همه ما بهعنوان مخاطبان و علاقهمندان سینمای کیارستمی که امکان آشنایی و مراوده از نزدیک با او را نداشتهایم، با تماشای بخش دوم مستند که در سال 1368 ضبط شده است، توأمان دچار شگفتی و کنجکاوی شدهایم. مردی که آرامش و مایههای الهامبخش آن همچون طبیعت و مناسبات زندگی فارغ از درگیریهای تمامنشدنی شهرنشینی، موتیف بسیاری از ساختههایش بوده است، ناگهان در هیئت یک بازجوی سختگیر و تند روبهروی پسر نوجوانش مینشیند و بابت تجدیدشدن در دروس، سخت او را به باد انتقاد میگیرد.
البته نباید از این احتمال هم غافل شد که ممکن است بخشی از علاقهمندان عامتر سینما، برخلاف نگارنده و دیگر مخاطبان سینهفیل، صدای زندهیاد کیارستمی را پیش از تماشای «زالو» نشنیده باشند و در نتیجه به اندازه ما غافلگیر نشده باشند.
اما تمام قوت و قدرت آن بخش فیلم از شگفتزدهشدن از رفتار فیلمساز ازدسترفته برنمیگردد و بدهبستانهای کلامی پدر ناراضی از پسر درسنخوان در کنار خونسردی حرصدرآور پسر (بهمن کیارستمی) هم جذابیتهایی بسیاری را در بطن خود به همراه دارد؛ بهویژه اینکه تمام مخاطبان این سکانس هم با تماشای آن یک سفر نوستالژیک را در ذهن خود سپری میکنند و یک فرامتن قوی هم به متن اصلی کار افزوده میشود که جذابیت آن شاید از خود فیلم در حال تماشا کمتر نباشد.
شاید همه ما در ذهن خود اینگونه تصور میکردیم که شیوه اندیشه و برخورد آدمی در اندازههای عباس کیارستمی با موضوع بیعلاقگی فرزندش به طیکردن دوره تحصیلی جبرآمیزی که نظام آموزشی کشور در برابر محصلان میگذاشت (و همچنان میگذارد) باید بسیار متفاوتتر از آنچه باشد که در بدنه فکری جامعه جاری است؛ اما درست خلاف آنچه میاندیشیم برابرمان به نمایش گذاشته میشود.
جالب اینکه در بخش بعدی فیلم که 9 سال بعد اتفاق میافتد و بهمن کیارستمی به 27، 28سالگی رسیده هم باز همین سناریو تکرار میشود؛ انگار گذر زمان تغییر مهمی در نگرش پدر نسبت به عملکرد فرزند ایجاد نکرده و در همچنان بر همان پاشنه میچرخد. این بار اما پسر جوان که بزرگتر شده، دیگر در آن موقعیت فرد تحت بازجویی و سرزنش قرار ندارد و آن لحن معترض بیشتر به درددلی انتقادآمیز بدل شده است؛ ولی باز هم به همان منوال پدر خرده میگیرد و غر میزند و پسر با بیتفاوتی البته بالغانهتر و پختهتر به او زل زده است.
نقشبستن سال 1392 بر صحنه پایانی فیلم هم ایده جذاب و خلاقانهای بوده که از تداوم احتمالی همین مناسبات میان پدر و پسر و شاید اکثر قریب به اتفاق پدران و پسران لااقل در فرهنگ شرقی خبر میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.