|

اقدامی در حمایت از نام و نشان‌های ملی

ابراهیم ایوبی- وکیل دادگستری

حمایت از نام‌ها و نشان‌های ملی روشی است که کشورها برای حفظ میراث مادی و معنوی خود از آن بهره می‌گیرند. در زمینه اقتصادی به‌ویژه تجارت نیز ایجاد «نمانام» یا «بِرند» شیوه رایجی برای شناساندن و جلب اعتماد مشتری است. چندی پیش رئیس‌جمهور در مقام رئیس شورای‌عالی انقلاب فرهنگی، مصوبه‌ای با عنوان «سیاست‌ها و اقدامات اساسی حمایت از ترویج نام‌ها و نشانه‌های اسلامی- ایرانی» را ابلاغ کرد. هرچند تاریخ ابلاغ شهریور ماه 1400 اعلام شده؛ اما در ابتدای متن آمده که تاریخ تصویب چهارم آذرماه 1393 بوده که مشخص نیست دلیل این همه تأخیر در ابلاغ چه بوده است. در مقدمه می‌خوانیم: «نام‌ها و نشانه‌ها به لحاظ تأثیرگذاری در فرهنگ‌سازی، هویت‌بخشی، رشد و تکوین شخصیت و ایفای نقش‌های تربیتی و احترام به آداب ‌و رسوم، ارزش‌ها و باورهای دینی و اجتماعی و فرهنگ بومی از جایگاه ویژه و مهمی برخوردارند. با عنایت به اهمیت موضوع، به‌کارگیری نام‌ها و نشانه‌های اسلامی ـ ایرانی در تبلیغات، طراحی و بسته‌بندی کالاها، تولید محصولات فرهنگی (مانند نوشت‌افزار، اسباب‌بازی، بازی‌های رایانه‌ای و...) و ثبت علائم تجاری و دیگر زمینه‌های مرتبط از ضرورت بالایی برخوردار است. بر‌اساس‌این «سیاست‌ها و اقدامات اساسی حمایت از ترویج نام‌ها و نشانه‌های اسلامی ـ ایرانی» در چارچوب نقشه مهندسی فرهنگی کشور به تصویب رسید». متن دارای پنج ماده و در چهار محور اهداف، سیاست‌ها، اقدامات اساسی و اجرا و نظارت است.

سیاست‌ها در هفت بخش تدوین یافته که یکی از بندها تکرای است. در ادامه شش بند دیگر را بررسی می‌کنیم:
نخست، تبیین و ترویج و صیانت از مفاهیم فرهنگی و تمدنی، فرهنگ، هنر و هویت اسلامی، ایرانی و انقلابی، اخلاق اسلامی و ویژگی‌های فطری و زیباشناختی: در بند یک به بیان اهداف پرداخته شده که به نوعی تکرار همان مقدمه است؛
دوم، حفظ قوت و اصالت خط و زبان فارسی به‌عنوان رکن هویت ملی: مجلس شورای اسلامی در تاریخ 14 آذر 1375 ماده‌واحده‌ای با عنوان قانون «ممنوعیت به‌کارگیری اسامی، عناوین و اصطلاحات بیگانه» را به تصویب رساند. بر‌اساس‌ این قانون در راستای حفظ زبان فارسی به‌عنوان یکی از ارکان هویت ملی، به‌کاربردن اصطلاحات بیگانه در گزارش‌ها، مکاتبات، سخنرانی‌ها و مصاحبه‌ها برای قوای سه‌گانه، شرکت‌ها، مؤسسات، سازمان‌ها و نهادهای دولتی ممنوع شده است. همچنین استفاده از این واژه‌ها برای همه تولیدات بخش‌های دولتی و خصوصی که در داخل کشور عرضه می‌شود، منع شده است؛
سوم، حمایت از حقوق مادی و معنوی کانون‌ها و تشکل‌های صنفی، ایده‌پردازان، طراحان و تولیدکنندگان محصولات دارای نام‌ها و نشانه‌های اسلامی ـ ایرانی و توزیع‌کنندگان و مصرف‌کنندگان آن؛
چهارم، ممانعت از ترویج فرهنگ غرب، نام‌ها و نشانه‌های مغایر و معارض، خشونت، محرک‌های جنسی، یأس و ناامیدی، مواد مخدر و هرچه در جهت تضعیف فرهنگ و اخلاق اسلامی است: نکته جالب خلاصه‌کردن موضوع ترویج فرهنگ بیگانه به «فرهنگ غرب» است، در‌حالی‌که بسیاری از این مفاهیم مرز ندارد و چه بسا در فرهنگ جوامع شرقی بیشتر رواج داشته باشد که نمونه آن فرهنگ «هاراگیری» یا خودکشی است که در آیین سامورایی و فرهنگ ژاپن ریشه دارد؛
پنج، ممانعت از نقض ارزش‌ها، احکام و آموزه‌های اسلامی، اهانت به دین مبین اسلام و مذاهب اسلامی و ادیان شناخته‌شده در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و ترویج آیین‌ها و فرقه‌های غیرقانونی و خرافی و گروه‌های مبتذل: این مطالب ارتباط مستقیمی به موضوع نام و نشان ایرانی- اسلامی ندارد و جلوگیری از اهانت به ادیان در قانون مجازات اسلامی جرم‌انگاری شده است، برای مثال در ماده 513 «قانون مجازات اسلامی» (بخش تعزیرات) برای اهانت به مقدسات اسلامی و انبیای الهی مجازات حبس از یک تا پنج سال در نظر گرفته شده است؛
ششم، هماهنگی و هم‌افزایی میان دستگاه‌های مسئول و مرتبط با حوزه نام‌ها و نشانه‌ها: شاید این مهم‌ترین فراز از سیاست‌های این مقرره باشد، به نظر می‌رسد با وجود قانون «ممنوعیت به‌کارگیری اسامی، عناوین و اصطلاحات بیگانه»، قانون «ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری» (1386)، قانون «حمایت حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان» (1348) و کوهی از مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی (صرف‌نظر از ابهام در جایگاه حقوقی این نهاد در نظام اداری کشور) کمبود چندانی در قوانین و مقررات باشد، مهم اجرا و نظارت است که حتی در بین نهادهای دولتی و عمومی نیز اهتمام چندانی به آن نشده است. در‌حالی‌که برآورد شده نمانام یا برند «کوکاکولا» ده‌ها میلیارد دلار ارزش دارد، تصویر قله دماوند که نماد تاریخی و هویتی ایران به شمار می‌رود، با طراحی زیبای استاد مرتضی ممیز از پشت اسکناس‌های هزار تومانی حذف شده است.

حمایت از نام‌ها و نشان‌های ملی روشی است که کشورها برای حفظ میراث مادی و معنوی خود از آن بهره می‌گیرند. در زمینه اقتصادی به‌ویژه تجارت نیز ایجاد «نمانام» یا «بِرند» شیوه رایجی برای شناساندن و جلب اعتماد مشتری است. چندی پیش رئیس‌جمهور در مقام رئیس شورای‌عالی انقلاب فرهنگی، مصوبه‌ای با عنوان «سیاست‌ها و اقدامات اساسی حمایت از ترویج نام‌ها و نشانه‌های اسلامی- ایرانی» را ابلاغ کرد. هرچند تاریخ ابلاغ شهریور ماه 1400 اعلام شده؛ اما در ابتدای متن آمده که تاریخ تصویب چهارم آذرماه 1393 بوده که مشخص نیست دلیل این همه تأخیر در ابلاغ چه بوده است. در مقدمه می‌خوانیم: «نام‌ها و نشانه‌ها به لحاظ تأثیرگذاری در فرهنگ‌سازی، هویت‌بخشی، رشد و تکوین شخصیت و ایفای نقش‌های تربیتی و احترام به آداب ‌و رسوم، ارزش‌ها و باورهای دینی و اجتماعی و فرهنگ بومی از جایگاه ویژه و مهمی برخوردارند. با عنایت به اهمیت موضوع، به‌کارگیری نام‌ها و نشانه‌های اسلامی ـ ایرانی در تبلیغات، طراحی و بسته‌بندی کالاها، تولید محصولات فرهنگی (مانند نوشت‌افزار، اسباب‌بازی، بازی‌های رایانه‌ای و...) و ثبت علائم تجاری و دیگر زمینه‌های مرتبط از ضرورت بالایی برخوردار است. بر‌اساس‌این «سیاست‌ها و اقدامات اساسی حمایت از ترویج نام‌ها و نشانه‌های اسلامی ـ ایرانی» در چارچوب نقشه مهندسی فرهنگی کشور به تصویب رسید». متن دارای پنج ماده و در چهار محور اهداف، سیاست‌ها، اقدامات اساسی و اجرا و نظارت است.

سیاست‌ها در هفت بخش تدوین یافته که یکی از بندها تکرای است. در ادامه شش بند دیگر را بررسی می‌کنیم:
نخست، تبیین و ترویج و صیانت از مفاهیم فرهنگی و تمدنی، فرهنگ، هنر و هویت اسلامی، ایرانی و انقلابی، اخلاق اسلامی و ویژگی‌های فطری و زیباشناختی: در بند یک به بیان اهداف پرداخته شده که به نوعی تکرار همان مقدمه است؛
دوم، حفظ قوت و اصالت خط و زبان فارسی به‌عنوان رکن هویت ملی: مجلس شورای اسلامی در تاریخ 14 آذر 1375 ماده‌واحده‌ای با عنوان قانون «ممنوعیت به‌کارگیری اسامی، عناوین و اصطلاحات بیگانه» را به تصویب رساند. بر‌اساس‌ این قانون در راستای حفظ زبان فارسی به‌عنوان یکی از ارکان هویت ملی، به‌کاربردن اصطلاحات بیگانه در گزارش‌ها، مکاتبات، سخنرانی‌ها و مصاحبه‌ها برای قوای سه‌گانه، شرکت‌ها، مؤسسات، سازمان‌ها و نهادهای دولتی ممنوع شده است. همچنین استفاده از این واژه‌ها برای همه تولیدات بخش‌های دولتی و خصوصی که در داخل کشور عرضه می‌شود، منع شده است؛
سوم، حمایت از حقوق مادی و معنوی کانون‌ها و تشکل‌های صنفی، ایده‌پردازان، طراحان و تولیدکنندگان محصولات دارای نام‌ها و نشانه‌های اسلامی ـ ایرانی و توزیع‌کنندگان و مصرف‌کنندگان آن؛
چهارم، ممانعت از ترویج فرهنگ غرب، نام‌ها و نشانه‌های مغایر و معارض، خشونت، محرک‌های جنسی، یأس و ناامیدی، مواد مخدر و هرچه در جهت تضعیف فرهنگ و اخلاق اسلامی است: نکته جالب خلاصه‌کردن موضوع ترویج فرهنگ بیگانه به «فرهنگ غرب» است، در‌حالی‌که بسیاری از این مفاهیم مرز ندارد و چه بسا در فرهنگ جوامع شرقی بیشتر رواج داشته باشد که نمونه آن فرهنگ «هاراگیری» یا خودکشی است که در آیین سامورایی و فرهنگ ژاپن ریشه دارد؛
پنج، ممانعت از نقض ارزش‌ها، احکام و آموزه‌های اسلامی، اهانت به دین مبین اسلام و مذاهب اسلامی و ادیان شناخته‌شده در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و ترویج آیین‌ها و فرقه‌های غیرقانونی و خرافی و گروه‌های مبتذل: این مطالب ارتباط مستقیمی به موضوع نام و نشان ایرانی- اسلامی ندارد و جلوگیری از اهانت به ادیان در قانون مجازات اسلامی جرم‌انگاری شده است، برای مثال در ماده 513 «قانون مجازات اسلامی» (بخش تعزیرات) برای اهانت به مقدسات اسلامی و انبیای الهی مجازات حبس از یک تا پنج سال در نظر گرفته شده است؛
ششم، هماهنگی و هم‌افزایی میان دستگاه‌های مسئول و مرتبط با حوزه نام‌ها و نشانه‌ها: شاید این مهم‌ترین فراز از سیاست‌های این مقرره باشد، به نظر می‌رسد با وجود قانون «ممنوعیت به‌کارگیری اسامی، عناوین و اصطلاحات بیگانه»، قانون «ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری» (1386)، قانون «حمایت حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان» (1348) و کوهی از مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی (صرف‌نظر از ابهام در جایگاه حقوقی این نهاد در نظام اداری کشور) کمبود چندانی در قوانین و مقررات باشد، مهم اجرا و نظارت است که حتی در بین نهادهای دولتی و عمومی نیز اهتمام چندانی به آن نشده است. در‌حالی‌که برآورد شده نمانام یا برند «کوکاکولا» ده‌ها میلیارد دلار ارزش دارد، تصویر قله دماوند که نماد تاریخی و هویتی ایران به شمار می‌رود، با طراحی زیبای استاد مرتضی ممیز از پشت اسکناس‌های هزار تومانی حذف شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.