|

حلقه گمشده عدالت جنسیتی

حسین رجب‌پور . پژوهشگر توسعه

تشدید فرودستی زنان، منفی‌ترین وجه قدرت‌یابی طالبان یا «امارت اسلامی» در افغانستان است. «تحریک طالبان» یا همان جنبش طالبان که نیروی ایدئولوژیک خود را از درون سنت و سلفی‌گری می‌گیرد، نوعی از تقسیم کار سنتی را در نظر دارد که در آن، زنان در نقش‌های سنتیِ مادری و زیست در حصار دیوارهای خانه محدود می‌شوند و حضور در اجتماع، حق انحصاری مردان است. مغایرت این نگاه با ارزش‌های جهانی، آن‌قدر بارز بوده که اکنون موضوع زنان و به‌ویژه حقوق اولیه آنها از جمله «حق تحصیل»، به چالشی کانونی در به‌رسمیت‌شناختن یا عدم به‌رسمیت‌شناسی طالبان در مجامع جهانی تبدیل شده است. در ایران اما‌ وضعیت زنان از وجهی دیگر بحرانی به نظر می‌رسد و آن‌هم تأثیر عمیق کرونا بر زنان و بیرون‌رانی آنها از بازار کار است. آمارهای اخیر مرکز آمار ایران از بازار کار (گزارش تابستان 1400) نشان می‌دهد که تأثیر کرونا بر اشتغال زنان تا 9 برابر بیش از مردان بوده است و در‌حالی‌که 3.5 میلیون زن سرپرست خانوار در کشور وجود داشته و کار زنان نقش اصلی را در تأمین معیشت بخشی از خانوارهای ایرانی بر دوش می‌کشد، زنان شاغل از 4.3 میلیون نفر در تابستان 1398 به حدود 3.5 میلیون نفر در تابستان 1400 کاهش یافته‌اند و در مجموع زنان شاهد اخراج حدود 900 هزار زن از بازار کار و از‌دست‌رفتن حدود 20 درصد از اشتغال زنان بوده‌اند. این آمارها در‌ حالی گزارش می‌شود که امروزه وضعیت زنان، جایگاه مهمی در نظریه‌ها و شاخص‌های توسعه دارد. آمارتیاسن، اقتصاددان برجسته برنده نوبل اقتصاد، فصلی از کتاب مشهور خود یعنی «توسعه به مثابه آزادی» را به زنان اختصاص داده است. آمارتیاسن، توسعه را «بهبود قابلیت» یعنی توانایی استفاده از ظرفیت‌های خود عنوان می‌کند و «نقش فاعلی زنان» یعنی مشارکت اجتماعی را همان تحقق قابلیت‌های آنها عنوان می‌کند. در اینجا آموزش و اشتغال دو عنصر کلیدی بهبود قابلیت زنان محسوب می‌شوند. از نظر آمارتیاسن در صفحه 220 کتابش «حضور اجتماعی و قدرت اقتصادی زنان در کاهش تبعیض جنسیتی موجود در جامعه مؤثر است. تسلط نسبی مردان به مجموعه‌ای از عوامل، از جمله نقش آنان به‌عنوان نان‌آور خانواده، بستگی دارد و این قدرت اقتصادی مرد است که احترام برای او حتی در داخل خانواده را الزامی می‌کند. از سوی دیگر شواهد قابل‌ملاحظه‌ای وجود دارد مبنی بر اینکه وقتی زنان قادر به کسب درآمد در بیرون از خانواده می‌شوند، موقعیت نسبی آنان حتی در توزیع‌های درون‌خانواده‌ای تقویت می‌شود». از منظر توسعه، آموزش موجب بهبود شناخت زنان از جهان پیرامون شده و حتی موجب بهبود ایفای نقش‌های سنتی زنان یعنی نقش مادری می‌شود. مطالعات نشان می‌دهد که آموزش زنان بر کاهش مرگ‌و‌میر کودکان آنها مؤثر است؛ اما فراتر از آن، هنگامی که آموزش، زمینه‌ساز بهبود اشتغال شود، قابلیت‌های زنان برای خودتحقق‌بخشی به زندگی‌شان افزایش می‌یابد. آموزش و اشتغال، سه تأثیر مهم بر زنان دارد، اول اینکه افزایش آگاهی و تمکن مالی، زمینه بهبود تندرستی و بهزیستی زنان را فراهم می‌سازد، دوم اینکه زنان را حتی در ایفای نقش‌های سنتی خود کمک کرده و آنها را برای مراقبت و پرورش فرزندان توانمند‌تر می‌سازد و سوم و از همه مهم‌تر اینکه با افزایش مشارکت زنان، توازن جنسیتی در مدیریت جامعه بهبود یافته و با ارتقای شایسته‌سالاری، زمینه‌ بهبودهای همه‌جانبه (فراگیر) در توسعه فراهم می‌شود. البته بهبود آموزش و اشتغال زنان، سویه‌های جنجال‌برانگیز هم دارد و آن کاهش باروری و بعضا کاهش نرخ ازدواج است و این موضوع به مباحثات پیوسته میان سنت‌گرایان و مدافعان حقوق زنان دامن زده است. در ایران، سهم زنان از آموزش در سال‌های گذشته بسیار به شاخص‌های توسعه مانند شاخص عدالت جنسیتی نزدیک شده است. در نیم قرن گذشته، نرخ مشارکت زنان در میزان بسیار پایینی بین 13 تا 17 درصد در مقابل نرخ مشارکت حدودا 65‌درصدی مردان در نوسان بوده است. به تعبیر دقیق‌تر، زنان برای بهبود مشارکت اجتماعی آموزش دیده‌اند اما در عمل از تخصص آنها استفاده نشده و با تبعیض‌های گسترده‌ای در بازار کار مواجه بوده‌اند. علاوه بر مشارکت ضعیف زنان در بازار کار، نوع مشارکت آنها نیز با شاخص‌های توسعه چندان مطابقتی ندارد. فرهاد نعمانی و سهراب بهداد در کتاب «طبقه و کار در ایران» با مقایسه سرشماری‌های 1355، 1365 و 1375 از نوعی تقلیل مشارکت زنان در این فاصله 20ساله بحث می‌کنند که در آن، عمده مشارکت زنان در بازار کار در نقش‌هایی خاص مانند معلمی، پرستاری و کارهای دفتری سطح پایین خلاصه شده است. البته در فاصله 1355 تا 1365، تحولاتی مانند انقلاب و جنگ و در‌هم‌ریختگی‌های ناشی از آن، در تضعیف موقعیت زنان نقش داشته و در سال‌های بعد، نقش‌های مدیریتی زنان بهبود پیدا کرده است اما توسعه در 20 سال بعدی
(1395-1375) نیز همچنان نتوانسته است بهبود جدی در نقش زنان ایجاد کند. درواقع، همان‌قدر که در چند دهه گذشته، دست زنان از وزارت و رقابت در ریاست‌جمهوری کوتاه بوده و دیوارهای بلند شیشه‌ای در برابر مشارکت زنان وجود داشته، بازار کار ایران نیز در استقبال از نقش‌های مختلف زنان ناتوان ظاهر شده و موانع پیدا‌و‌پنهان مانع مشارکت گسترده زنان شده است. دست آخر اینکه، با وجود فقدان سرشماری در فاصله پنج سال گذشته، گزارش‌های مرکز آمار نشان می‌دهد که روندهای چند دهه گذشته در این بازه، نه‌تنها بهبود نیافته بلکه وقوع کرونا و تبعات آن، موقعیت و فرودستی شغلی زنان را با شتابی بی‌سابقه تشدید کرده است. روند ضعیف توسعه در بهبود نقش اجتماعی زنان در ایران در حالی است که زیست روستایی خیلی بیشتر از زندگی شهری، زنان را در حیات اجتماعی مشارکت می‌داده است. شاید بی‌نظیرترین روایت را در این زمینه، زنده‌یاد کیارستمی در فیلم «باد ما را خواهد برد» به نمایش گذاشته است. در‌مجموع، دو جامعه ایران و افغانستان، با مشکلاتی متفاوت اما با موضوعی مشترک روبه‌رو هستند و آن وضعیت ضعیف شاخص‌های توسعه‌ای زنان است. به تعبیر دقیق‌تر، اگرچه ایران کنونی، فرصت‌ها و امکانات بسیار بیشتری از جامعه همسایه در اختیار زنان قرار می‌دهد تا برای بهبود زیست خود، کسب رفاه و بهروزی و تحقق‌بخشی به ظرفیت‌هایشان بکوشند و به‌ویژه شاخص‌های توسعه در دو بعد آموزش و تندرستی، نمره بسیار بالایی نسبت به جامعه همسایه کسب می‌کند‌ اما در آن بخشی که توسعه برای زنان به کمال می‌رسد و ظرفیت‌های آنها را به تحقق کامل می‌رساند، نمره توسعه در ایران بسیار ضعیف بوده و در چند سال گذشته در پرتو بحران، این زنان بوده‌اند که بار مهمی از اثرات بحران را به دوش کشیده‌اند. در واقع، به همان میزان که مقایسه با جامعه همسایه، تحصیل را به عنصری حساسیت‌زا برای پذیرش طالبان در جامعه جهانی بدل کرده است، مشارکت اقتصادی و اجتماعی زنان باید بهعنصری مهم برای برنامه‌ریزی توسعه در ایران بدل شده و پذیرش نقش‌های زنان نباید کالایی لوکس‌ و غایتی که باید سال‌هایی دورتر به آن فکر کرد، تلقی شود. در یک کلام، توازن جنسیتی و کسب حقوق اجتماعی و اقتصادی زنان، بخشی مهم از تحقق توسعه در هر جامعه بوده و توسعه باید با در نظر گرفتن آن دنبال شود.

تشدید فرودستی زنان، منفی‌ترین وجه قدرت‌یابی طالبان یا «امارت اسلامی» در افغانستان است. «تحریک طالبان» یا همان جنبش طالبان که نیروی ایدئولوژیک خود را از درون سنت و سلفی‌گری می‌گیرد، نوعی از تقسیم کار سنتی را در نظر دارد که در آن، زنان در نقش‌های سنتیِ مادری و زیست در حصار دیوارهای خانه محدود می‌شوند و حضور در اجتماع، حق انحصاری مردان است. مغایرت این نگاه با ارزش‌های جهانی، آن‌قدر بارز بوده که اکنون موضوع زنان و به‌ویژه حقوق اولیه آنها از جمله «حق تحصیل»، به چالشی کانونی در به‌رسمیت‌شناختن یا عدم به‌رسمیت‌شناسی طالبان در مجامع جهانی تبدیل شده است. در ایران اما‌ وضعیت زنان از وجهی دیگر بحرانی به نظر می‌رسد و آن‌هم تأثیر عمیق کرونا بر زنان و بیرون‌رانی آنها از بازار کار است. آمارهای اخیر مرکز آمار ایران از بازار کار (گزارش تابستان 1400) نشان می‌دهد که تأثیر کرونا بر اشتغال زنان تا 9 برابر بیش از مردان بوده است و در‌حالی‌که 3.5 میلیون زن سرپرست خانوار در کشور وجود داشته و کار زنان نقش اصلی را در تأمین معیشت بخشی از خانوارهای ایرانی بر دوش می‌کشد، زنان شاغل از 4.3 میلیون نفر در تابستان 1398 به حدود 3.5 میلیون نفر در تابستان 1400 کاهش یافته‌اند و در مجموع زنان شاهد اخراج حدود 900 هزار زن از بازار کار و از‌دست‌رفتن حدود 20 درصد از اشتغال زنان بوده‌اند. این آمارها در‌ حالی گزارش می‌شود که امروزه وضعیت زنان، جایگاه مهمی در نظریه‌ها و شاخص‌های توسعه دارد. آمارتیاسن، اقتصاددان برجسته برنده نوبل اقتصاد، فصلی از کتاب مشهور خود یعنی «توسعه به مثابه آزادی» را به زنان اختصاص داده است. آمارتیاسن، توسعه را «بهبود قابلیت» یعنی توانایی استفاده از ظرفیت‌های خود عنوان می‌کند و «نقش فاعلی زنان» یعنی مشارکت اجتماعی را همان تحقق قابلیت‌های آنها عنوان می‌کند. در اینجا آموزش و اشتغال دو عنصر کلیدی بهبود قابلیت زنان محسوب می‌شوند. از نظر آمارتیاسن در صفحه 220 کتابش «حضور اجتماعی و قدرت اقتصادی زنان در کاهش تبعیض جنسیتی موجود در جامعه مؤثر است. تسلط نسبی مردان به مجموعه‌ای از عوامل، از جمله نقش آنان به‌عنوان نان‌آور خانواده، بستگی دارد و این قدرت اقتصادی مرد است که احترام برای او حتی در داخل خانواده را الزامی می‌کند. از سوی دیگر شواهد قابل‌ملاحظه‌ای وجود دارد مبنی بر اینکه وقتی زنان قادر به کسب درآمد در بیرون از خانواده می‌شوند، موقعیت نسبی آنان حتی در توزیع‌های درون‌خانواده‌ای تقویت می‌شود». از منظر توسعه، آموزش موجب بهبود شناخت زنان از جهان پیرامون شده و حتی موجب بهبود ایفای نقش‌های سنتی زنان یعنی نقش مادری می‌شود. مطالعات نشان می‌دهد که آموزش زنان بر کاهش مرگ‌و‌میر کودکان آنها مؤثر است؛ اما فراتر از آن، هنگامی که آموزش، زمینه‌ساز بهبود اشتغال شود، قابلیت‌های زنان برای خودتحقق‌بخشی به زندگی‌شان افزایش می‌یابد. آموزش و اشتغال، سه تأثیر مهم بر زنان دارد، اول اینکه افزایش آگاهی و تمکن مالی، زمینه بهبود تندرستی و بهزیستی زنان را فراهم می‌سازد، دوم اینکه زنان را حتی در ایفای نقش‌های سنتی خود کمک کرده و آنها را برای مراقبت و پرورش فرزندان توانمند‌تر می‌سازد و سوم و از همه مهم‌تر اینکه با افزایش مشارکت زنان، توازن جنسیتی در مدیریت جامعه بهبود یافته و با ارتقای شایسته‌سالاری، زمینه‌ بهبودهای همه‌جانبه (فراگیر) در توسعه فراهم می‌شود. البته بهبود آموزش و اشتغال زنان، سویه‌های جنجال‌برانگیز هم دارد و آن کاهش باروری و بعضا کاهش نرخ ازدواج است و این موضوع به مباحثات پیوسته میان سنت‌گرایان و مدافعان حقوق زنان دامن زده است. در ایران، سهم زنان از آموزش در سال‌های گذشته بسیار به شاخص‌های توسعه مانند شاخص عدالت جنسیتی نزدیک شده است. در نیم قرن گذشته، نرخ مشارکت زنان در میزان بسیار پایینی بین 13 تا 17 درصد در مقابل نرخ مشارکت حدودا 65‌درصدی مردان در نوسان بوده است. به تعبیر دقیق‌تر، زنان برای بهبود مشارکت اجتماعی آموزش دیده‌اند اما در عمل از تخصص آنها استفاده نشده و با تبعیض‌های گسترده‌ای در بازار کار مواجه بوده‌اند. علاوه بر مشارکت ضعیف زنان در بازار کار، نوع مشارکت آنها نیز با شاخص‌های توسعه چندان مطابقتی ندارد. فرهاد نعمانی و سهراب بهداد در کتاب «طبقه و کار در ایران» با مقایسه سرشماری‌های 1355، 1365 و 1375 از نوعی تقلیل مشارکت زنان در این فاصله 20ساله بحث می‌کنند که در آن، عمده مشارکت زنان در بازار کار در نقش‌هایی خاص مانند معلمی، پرستاری و کارهای دفتری سطح پایین خلاصه شده است. البته در فاصله 1355 تا 1365، تحولاتی مانند انقلاب و جنگ و در‌هم‌ریختگی‌های ناشی از آن، در تضعیف موقعیت زنان نقش داشته و در سال‌های بعد، نقش‌های مدیریتی زنان بهبود پیدا کرده است اما توسعه در 20 سال بعدی
(1395-1375) نیز همچنان نتوانسته است بهبود جدی در نقش زنان ایجاد کند. درواقع، همان‌قدر که در چند دهه گذشته، دست زنان از وزارت و رقابت در ریاست‌جمهوری کوتاه بوده و دیوارهای بلند شیشه‌ای در برابر مشارکت زنان وجود داشته، بازار کار ایران نیز در استقبال از نقش‌های مختلف زنان ناتوان ظاهر شده و موانع پیدا‌و‌پنهان مانع مشارکت گسترده زنان شده است. دست آخر اینکه، با وجود فقدان سرشماری در فاصله پنج سال گذشته، گزارش‌های مرکز آمار نشان می‌دهد که روندهای چند دهه گذشته در این بازه، نه‌تنها بهبود نیافته بلکه وقوع کرونا و تبعات آن، موقعیت و فرودستی شغلی زنان را با شتابی بی‌سابقه تشدید کرده است. روند ضعیف توسعه در بهبود نقش اجتماعی زنان در ایران در حالی است که زیست روستایی خیلی بیشتر از زندگی شهری، زنان را در حیات اجتماعی مشارکت می‌داده است. شاید بی‌نظیرترین روایت را در این زمینه، زنده‌یاد کیارستمی در فیلم «باد ما را خواهد برد» به نمایش گذاشته است. در‌مجموع، دو جامعه ایران و افغانستان، با مشکلاتی متفاوت اما با موضوعی مشترک روبه‌رو هستند و آن وضعیت ضعیف شاخص‌های توسعه‌ای زنان است. به تعبیر دقیق‌تر، اگرچه ایران کنونی، فرصت‌ها و امکانات بسیار بیشتری از جامعه همسایه در اختیار زنان قرار می‌دهد تا برای بهبود زیست خود، کسب رفاه و بهروزی و تحقق‌بخشی به ظرفیت‌هایشان بکوشند و به‌ویژه شاخص‌های توسعه در دو بعد آموزش و تندرستی، نمره بسیار بالایی نسبت به جامعه همسایه کسب می‌کند‌ اما در آن بخشی که توسعه برای زنان به کمال می‌رسد و ظرفیت‌های آنها را به تحقق کامل می‌رساند، نمره توسعه در ایران بسیار ضعیف بوده و در چند سال گذشته در پرتو بحران، این زنان بوده‌اند که بار مهمی از اثرات بحران را به دوش کشیده‌اند. در واقع، به همان میزان که مقایسه با جامعه همسایه، تحصیل را به عنصری حساسیت‌زا برای پذیرش طالبان در جامعه جهانی بدل کرده است، مشارکت اقتصادی و اجتماعی زنان باید بهعنصری مهم برای برنامه‌ریزی توسعه در ایران بدل شده و پذیرش نقش‌های زنان نباید کالایی لوکس‌ و غایتی که باید سال‌هایی دورتر به آن فکر کرد، تلقی شود. در یک کلام، توازن جنسیتی و کسب حقوق اجتماعی و اقتصادی زنان، بخشی مهم از تحقق توسعه در هر جامعه بوده و توسعه باید با در نظر گرفتن آن دنبال شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.