به پیشواز مهرگان
دکتر رضا سعیدیفیروزآبادی
جشن مهرگان از بزرگترین جشنهای ایرانیان پس از نوروز است. قدمت مهرگان به دو هزار سال پیش از میلاد مسیح بازمیگردد. در مورد فلسفه مهرگان نظرات مختلفی بیان شده است ازجمله ستایش مهر یا میترا، جشن برداشت محصول یا پیروزی جنبش کاوه و فریدون بر ضحاک. در متون کهن ایرانی به تکرار از مهرگان یاد شده است. ابوریحان بیرونی دراینباره میگوید: «مهرگاه، شانزدهم روز است از مهرماه و نامش مهر، اندرینروز، افریدون ظفر یافت بر بیورسب جادو، انک معروف است به ضحاک، و به کوه دماوند بازداشت؛ و روزها که سپس مهرگان است همه جشنند، بر کردار آنچ از پس نوروز بود». علاوه بر اوستا، قدمای ایرانزمین نظیر رودکی، فارابی، نظامی، حافظ، ناصرخسرو و سنایی از مهرگان سخن گفتهاند. اما حکیم طوس این داستان تاریخی-اساطیری را با جزئیات بیشتر به این صورت بیان کرده است که: با افول فر ایزدی از جمشید، ضحاک بر ملک او غلبه یافت و هزار سال با ستم و جادوگرایی فرمانروایی کرد. کاوه و فریدون بر وی شوریدند و او را در کوه دماوند بر بند کردند. به شکرانه این روز ایرانیان البسه ارغوانی بر کرده و به جشن و پایکوبی میپردازند. هرچند ریشههای تاریخی این رویداد بهطور دقیق چندان مشخص نیست، ولی این داستان از لحاظ اساطیری ریشه عمیقی در فرهنگ ایرانی دارد. شاید بتوان گفت که این قیام اولین جنبش مدنی در تاریخ بشریت بوده است. ضحاک نماد بیداد و جهل و تاریکی است. او روزانه از مغز جوانان تغذیه میکند که نشان از ترویج جهل و خرافات است. این نماد مبارزه با نادانی و خرافات در جنبش کاوه و فریدون است. شاید هم از اینروست که ما فرزندانمان را در مهرماه به مدرسه میفرستیم تا از جهل و نادانی رهایی یابند. به نظر میرسد جشن مهرگان نماد پیروزی خردورزی بر خردستیزی باشد. از دیگر نمادهای مهرگان پیروزی داد بر بیداد است. فردوسی در اثر سترگ خود به هر دو این نکتهها اشاره کرده است:
به روز خجسته سر مهرماه
به سر بر نهاد آن کیانی کلاه
زمانه بی اندوه گشت از بدی
گرفتند هر کس ره بخردی.
نکته دیگر این داستان اشاره به مفهوم مداراست. در جنبش آحاد مختلف ایرانیان علیرغم ناهمگونیهای ارزشی در کنار هم شرکت دارند و با کنارگذاشتن اختلافات و «داوری» در استقرار یک ساختار
جمعی-اجتماعی نوین شرکت میکنند.
دل از داوریها بپرداختند
به آیین یکی جشن نو ساختند. پاینده ایران.
جشن مهرگان از بزرگترین جشنهای ایرانیان پس از نوروز است. قدمت مهرگان به دو هزار سال پیش از میلاد مسیح بازمیگردد. در مورد فلسفه مهرگان نظرات مختلفی بیان شده است ازجمله ستایش مهر یا میترا، جشن برداشت محصول یا پیروزی جنبش کاوه و فریدون بر ضحاک. در متون کهن ایرانی به تکرار از مهرگان یاد شده است. ابوریحان بیرونی دراینباره میگوید: «مهرگاه، شانزدهم روز است از مهرماه و نامش مهر، اندرینروز، افریدون ظفر یافت بر بیورسب جادو، انک معروف است به ضحاک، و به کوه دماوند بازداشت؛ و روزها که سپس مهرگان است همه جشنند، بر کردار آنچ از پس نوروز بود». علاوه بر اوستا، قدمای ایرانزمین نظیر رودکی، فارابی، نظامی، حافظ، ناصرخسرو و سنایی از مهرگان سخن گفتهاند. اما حکیم طوس این داستان تاریخی-اساطیری را با جزئیات بیشتر به این صورت بیان کرده است که: با افول فر ایزدی از جمشید، ضحاک بر ملک او غلبه یافت و هزار سال با ستم و جادوگرایی فرمانروایی کرد. کاوه و فریدون بر وی شوریدند و او را در کوه دماوند بر بند کردند. به شکرانه این روز ایرانیان البسه ارغوانی بر کرده و به جشن و پایکوبی میپردازند. هرچند ریشههای تاریخی این رویداد بهطور دقیق چندان مشخص نیست، ولی این داستان از لحاظ اساطیری ریشه عمیقی در فرهنگ ایرانی دارد. شاید بتوان گفت که این قیام اولین جنبش مدنی در تاریخ بشریت بوده است. ضحاک نماد بیداد و جهل و تاریکی است. او روزانه از مغز جوانان تغذیه میکند که نشان از ترویج جهل و خرافات است. این نماد مبارزه با نادانی و خرافات در جنبش کاوه و فریدون است. شاید هم از اینروست که ما فرزندانمان را در مهرماه به مدرسه میفرستیم تا از جهل و نادانی رهایی یابند. به نظر میرسد جشن مهرگان نماد پیروزی خردورزی بر خردستیزی باشد. از دیگر نمادهای مهرگان پیروزی داد بر بیداد است. فردوسی در اثر سترگ خود به هر دو این نکتهها اشاره کرده است:
به روز خجسته سر مهرماه
به سر بر نهاد آن کیانی کلاه
زمانه بی اندوه گشت از بدی
گرفتند هر کس ره بخردی.
نکته دیگر این داستان اشاره به مفهوم مداراست. در جنبش آحاد مختلف ایرانیان علیرغم ناهمگونیهای ارزشی در کنار هم شرکت دارند و با کنارگذاشتن اختلافات و «داوری» در استقرار یک ساختار
جمعی-اجتماعی نوین شرکت میکنند.
دل از داوریها بپرداختند
به آیین یکی جشن نو ساختند. پاینده ایران.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.