«51 هزار» تنها یک «عدد» نیست
شکوفه موسوی روانپزشک کودک و نوجوان
شاید تلخترین قسمت داستان کرونا همین است؛ تبدیل به عدد شدن همه چیزهایی که شمردنی نیستند. همین که بخواهیم نبود پدر، رفتن مادر، دلتنگی، گریه، غصه، ترس، ناامیدی، بیقراری، بیخوابی و کابوس شبانه را در قالب اعداد و آمار بیان کنیم، یعنی فاجعهای اتفاق افتاده مثل کودکانی که سوگوار والدین خود هستند. 51 هزار نفر شبها، روزها، اول مهرها، شب یلداها، سالگرد تولدها، سال نوها و هزاران مناسبت را چطور خواهند گذراند؟ هر روز چگونه به مدرسه خواهند رفت و چطور خواهند برگشت؟ چطور خواهند خورد و خوابید؟ شهری را فرض کنیم که تمام ساکنانش از همین کودکان باشد، شهر چندان کوچکی نخواهد بود. فرض کنیم انتخاب اسمها را بر اساس شرایط روحی ساکنان در نظر بگیریم، لازم است با تکتک آنها آشنا شویم تا بدانیم آنچه تجربه میکنند، فقط یک کلمه نیست. اینکه بگوییم کودکان بر اثر سوگ این علائم را تجربه میکنند؛ بیتابی، بیقراری، لجبازی، بیعلاقگی، غم، گریه، اضطراب، ترس، بهخصوص ترس از مرگ خودشان یا والد دیگر، پسرفت دستاوردهای رشدی. اینکه بگوییم نوجوانان انزوا، غم، اضطراب، ترس، عصبانیت، افت عملکرد و عدم کنترل خشم و حتی بروز مقابلهجویانه در رابطه با جامعه را تجربه میکنند. اینکه ذهن کودکان بیبازگشتی مرگ را نمیشناسد و همانگونه که سوگوار و دلتنگاند، امیدوار به بازگشت محبوب و در جستوجوی او هستند. عددها سردند، کلمات مختصرند، غم سوگ اما ملتهب و گسترده است.
لحظهای این شهر را تصور و تکتک ساکنانش را تجسم کنیم اما با ویژگیهای هر کدام مثلا اسم، سن، قیافه، صفات شخصیتی، علایق، ترسها و آرزوهایشان. همان کاری که نویسندهها و فیلمسازها میکنند. تکتک آنها را به دقت بشناسیم. حال آن جمله مفهوم دیگری خواهد یافت.
راهبرد شناختی
از سویی مواجهه با مرگ از مهمترین مسائل هر فرد در زندگی است. از سویی دیگر درک مرگ، با سطح رشد شناختی فرد تنگاتنگی ارتباط دارد و نیز شدت تأثیر آن، با جایگاه فرد ازدسترفته، ویژگیهای سرشتی و شخصیتی بازمانده و نیز شبکه حمایتی بازماندهها ارتباط دارد.
بنابراین با آنکه در سوگ تجربهای مشترک است، در هر فرد با تأثیر خاص و عواقب متفاوتی تجربه میشود و شدت و ضرباهنگ خاص خود را دارد.
روانپزشکی و مرگ
دکتر اروین یالوم در کتاب فلسفه اگزیستانسیال، بیان میکند که بزرگترها از طرح مسئله مرگ واهمه دارند و به خاطر حمایت از فرزندان خود، مرگ را سانسور میکنند ولی کودکان، بیشتر و پیشتر از آنکه بزرگترها فکر میکنند، به مرگ فکر میکنند.
ادبیات و سوگ
مرگ تجربهای محتوم و همهگیر است و انکار یا سانسور آن، نهتنها تأثیر منفی آن را کمتر نمیکند، بلکه فرد را بدون دفاع باقی میگذارد. در این زمینه، نویسنده و روانکاوی به نام میلتون اریکسون، نویسنده کتاب افسون افسانهها، اعتقاد دارد افسانهها، با توجه به اینکه درباره زمان و مکان و شخصیتهایی ناشناس هستند، بدون ایجاد ترس و مقاومت، مهمترین مسائل بشر ازجمله جدایی، هویت، پیری و مرگ را بیان میکنند. او تأثیر افسانهها را در روان انسانها و بهخصوص کودکان بسیار عمیقتر از داستانهای واقعگرایانه میداند.
از سویی دیگر کتابها و فیلمهای کلاسیک که در آنها مسئله مرگ وجود دارد، به دلایل زیر برای همه ردههای سنی و رشدی، بسیار کمککننده است؛ نوشتهشدن توسط فردی که در مورد مسئله آگاهی بیشتری دارد، فاصله بین مخاطب و شخصیتهای داستان باعث کمترشدن اضطراب میشود، همحسی با دیگران بیشتر میشود، مخاطب با فراگیربودن این تجربه و نیز مسیر راهحلها و روشهای انتخابی و سیر بهبود و برگشت به زندگی بیشتر آشنا میشود.
از سوی دیگر کتابهایی وجود دارند که با فرم داستان، این مسئله را بیان میکنند.
البته کتابهای آموزشی خاص در زمینه مواجهه با سوگ برای کمک بزرگسالان به کودکان نیز وجود دارد و به نظر میرسد علاوه بر محتوای کتاب، رابطه درست و صرف زمان خاص با کودک، یکی از ارکان مهم در یاریدادن به اوست.
بر اهمیت این مسئله تأکید دارم که مرگ واقعیتی محتوم است و لذا با استفاده از ادبیات میتوان رویکردی پیشگیرانه داشت؛ یعنی قبل از آنکه مرگ عزیزان اتفاق بیفتد.
راهبرد عملی
حتما راجع به مراحل سوگ میدانیم؛ انکار، خشم، غم و در نهایت پذیرش؛ اما هر کس همین مرحله را به روشی ویژه خود طی میکند. آنچه اهمیت دارد، نیاز افراد سوگوار به حمایتی درست و پابرجاست.
در این مورد خاص چون درباره کودکانی مینویسیم که والدین خود را از دست دادهاند، مشکلاتی از این دست قابل پیشبینی است؛ کودک در مقابل مرگ والدین خود واکنش شدیدتری نشان میدهد و ترس ازدستدادن والد بازمانده منجر به ترس ازدستدادن او و افزایش رفتارهای وابسته میشود.
کودکان ویژگیهای سرشتی و رفتاری متفاوتی دارند و در سرشتهای دشوار یا وجود هر مشکل قبلی، مثل اختلالات اضطرابی و افسردگی، روند سوگ دشوارتر است. کودکان و نوجوانان درگیر تکالیف رشدی مثل تحصیل و آموزش مهارتهایی برای زندگی هستند و از سویی ازدستدادن والد پشتیبان این مسیر است و از سویی دیگر عوارض سوگواری، مثل غمگینی، بیانگیزهبودن، اضطراب و حواسپرتی در این مسیر تأثیر منفی دارد.
باید به آنها کمک شود تا این مسیر را با حداقل آسیب طی کنند؛ یعنی آنچه را در حال وقوع هست، پیشبینی کنیم تا قادر به پیشبینی باشیم.
باید به اطرافیان نحوه درست مواجهه با کودک داغدار را آموزش بدهیم، اینکه آنان را با صحنههای بیتابی و گریه دیگران مواجه نکنیم و فرصت ابراز غم را بدهیم. وادارشان نکنیم حتما در مراسمی شرکت کنند یا نه. آنها را در ابراز غم خود، آزاد بگذاریم. ممکن است به کودکان پیشنهاد کنیم از طریق صندوقچهای، رابطه خاص خود با فرد ازدسترفته را حفظ کنند؛ یادگاری او را داشته باشند و برایش نامه بنویسند یا نقاشی بکشند.
در مورد کودکان بزرگتر هم تشویق به حرفزدن و نوشتن ممکن است کمککننده باشد. آنچه اهمیت دارد، صرف وقت کافی و حمایت و مراقبت پایدار است. البته ممکن است مسئله یک کودک فراتر از یک سوگ عادی باشد؛ مثلا انواعی از اختلالات خلقی یا اضطرابی یا حتی خودکشی وجود داشته باشد که حتما مراجعه به متخصصان و دریافت درمان را باید در نظر داشت.
موارد بالینی
در مورد دو نوجوان یک دختر 17ساله و یک پسر 15ساله که هر دو مادرشان را در کرونا از دست دادهاند، غیر از علائم معمول سوگ، در مورد نقش احتمالی خود در ابتلای مادر به ویروس نیز اشتغال ذهنی و احساس گناه دارند.
ضمن اینکه از ویژگیهای داغداری در کرونا، احساس تنهایی است، یعنی نه سوگواری معمول برگزار میشود و نه حمایتهای مألوف دریافت میشود و شاید حتی سوگواری برای یک مبتلا به کرونا باعث وحشت دیگران از ابتلا و انزوای بیشتر افراد خانواده متوفی شود.
نقش سازمانهای خارج خانواده
حتما بسیاری از این کودکان از ابتدا از خانوادههایی کمبرخوردار بودهاند یا بر اثر ازدستدادن سرپرست و نانآور، شرایط زندگیشان بهشدت سخت شده است.
در این موقعیتها ممکن است احتمال سوءاستفاده از کودکان افزایش یابد. نقش سازمانهایی مثل بهزیستی در شناسایی و کمک به آنها میتواند مؤثر باشد.
سازمانهای مردمنهاد میتوانند کمک جدی در این مورد ارائه کنند و برای بسیاری از مردم ممکن است همین فرصتی برای معنابخشیدن به زندگی خودشان باشد. در هرم نیازهای آبراهام مازلو، پایینترین طبقه نیازهای زیستی و نیاز به امنیت است اما بالاترین طبقه مربوط به خودشکوفایی است؛ بنابراین ممکن است افرادی با بخشیدن نیازهای اساسی و اولیه دیگران و در اینجا کودکان، خود به بالاترین دستاوردها برسند.
و در نهایت بازمیگردیم به همان شعر که از کودکی با آن اخت داشته و آشنا بودیم؛
بنیآدم اعضای یکدیگرند
که در آفرینش ز یک پیکرند
چو عضوی به درد آورد روزگار
دگر عضوها را نماند قرار
مطمئن باشیم این مفهوم باعث شده بارها زیر داربست توجه و محبت دیگران قرار بگیریم و امیدوارم کمک کند خودمان ستونهای محکمی برای سقفهای مراقبت و حمایت از دیگران باشیم و اینطور فکر کنیم که اگر 51 هزار کودک سوگوار یک عدد نیست، 80 میلیون ایرانی هم یک عدد نیست.
شاید تلخترین قسمت داستان کرونا همین است؛ تبدیل به عدد شدن همه چیزهایی که شمردنی نیستند. همین که بخواهیم نبود پدر، رفتن مادر، دلتنگی، گریه، غصه، ترس، ناامیدی، بیقراری، بیخوابی و کابوس شبانه را در قالب اعداد و آمار بیان کنیم، یعنی فاجعهای اتفاق افتاده مثل کودکانی که سوگوار والدین خود هستند. 51 هزار نفر شبها، روزها، اول مهرها، شب یلداها، سالگرد تولدها، سال نوها و هزاران مناسبت را چطور خواهند گذراند؟ هر روز چگونه به مدرسه خواهند رفت و چطور خواهند برگشت؟ چطور خواهند خورد و خوابید؟ شهری را فرض کنیم که تمام ساکنانش از همین کودکان باشد، شهر چندان کوچکی نخواهد بود. فرض کنیم انتخاب اسمها را بر اساس شرایط روحی ساکنان در نظر بگیریم، لازم است با تکتک آنها آشنا شویم تا بدانیم آنچه تجربه میکنند، فقط یک کلمه نیست. اینکه بگوییم کودکان بر اثر سوگ این علائم را تجربه میکنند؛ بیتابی، بیقراری، لجبازی، بیعلاقگی، غم، گریه، اضطراب، ترس، بهخصوص ترس از مرگ خودشان یا والد دیگر، پسرفت دستاوردهای رشدی. اینکه بگوییم نوجوانان انزوا، غم، اضطراب، ترس، عصبانیت، افت عملکرد و عدم کنترل خشم و حتی بروز مقابلهجویانه در رابطه با جامعه را تجربه میکنند. اینکه ذهن کودکان بیبازگشتی مرگ را نمیشناسد و همانگونه که سوگوار و دلتنگاند، امیدوار به بازگشت محبوب و در جستوجوی او هستند. عددها سردند، کلمات مختصرند، غم سوگ اما ملتهب و گسترده است.
لحظهای این شهر را تصور و تکتک ساکنانش را تجسم کنیم اما با ویژگیهای هر کدام مثلا اسم، سن، قیافه، صفات شخصیتی، علایق، ترسها و آرزوهایشان. همان کاری که نویسندهها و فیلمسازها میکنند. تکتک آنها را به دقت بشناسیم. حال آن جمله مفهوم دیگری خواهد یافت.
راهبرد شناختی
از سویی مواجهه با مرگ از مهمترین مسائل هر فرد در زندگی است. از سویی دیگر درک مرگ، با سطح رشد شناختی فرد تنگاتنگی ارتباط دارد و نیز شدت تأثیر آن، با جایگاه فرد ازدسترفته، ویژگیهای سرشتی و شخصیتی بازمانده و نیز شبکه حمایتی بازماندهها ارتباط دارد.
بنابراین با آنکه در سوگ تجربهای مشترک است، در هر فرد با تأثیر خاص و عواقب متفاوتی تجربه میشود و شدت و ضرباهنگ خاص خود را دارد.
روانپزشکی و مرگ
دکتر اروین یالوم در کتاب فلسفه اگزیستانسیال، بیان میکند که بزرگترها از طرح مسئله مرگ واهمه دارند و به خاطر حمایت از فرزندان خود، مرگ را سانسور میکنند ولی کودکان، بیشتر و پیشتر از آنکه بزرگترها فکر میکنند، به مرگ فکر میکنند.
ادبیات و سوگ
مرگ تجربهای محتوم و همهگیر است و انکار یا سانسور آن، نهتنها تأثیر منفی آن را کمتر نمیکند، بلکه فرد را بدون دفاع باقی میگذارد. در این زمینه، نویسنده و روانکاوی به نام میلتون اریکسون، نویسنده کتاب افسون افسانهها، اعتقاد دارد افسانهها، با توجه به اینکه درباره زمان و مکان و شخصیتهایی ناشناس هستند، بدون ایجاد ترس و مقاومت، مهمترین مسائل بشر ازجمله جدایی، هویت، پیری و مرگ را بیان میکنند. او تأثیر افسانهها را در روان انسانها و بهخصوص کودکان بسیار عمیقتر از داستانهای واقعگرایانه میداند.
از سویی دیگر کتابها و فیلمهای کلاسیک که در آنها مسئله مرگ وجود دارد، به دلایل زیر برای همه ردههای سنی و رشدی، بسیار کمککننده است؛ نوشتهشدن توسط فردی که در مورد مسئله آگاهی بیشتری دارد، فاصله بین مخاطب و شخصیتهای داستان باعث کمترشدن اضطراب میشود، همحسی با دیگران بیشتر میشود، مخاطب با فراگیربودن این تجربه و نیز مسیر راهحلها و روشهای انتخابی و سیر بهبود و برگشت به زندگی بیشتر آشنا میشود.
از سوی دیگر کتابهایی وجود دارند که با فرم داستان، این مسئله را بیان میکنند.
البته کتابهای آموزشی خاص در زمینه مواجهه با سوگ برای کمک بزرگسالان به کودکان نیز وجود دارد و به نظر میرسد علاوه بر محتوای کتاب، رابطه درست و صرف زمان خاص با کودک، یکی از ارکان مهم در یاریدادن به اوست.
بر اهمیت این مسئله تأکید دارم که مرگ واقعیتی محتوم است و لذا با استفاده از ادبیات میتوان رویکردی پیشگیرانه داشت؛ یعنی قبل از آنکه مرگ عزیزان اتفاق بیفتد.
راهبرد عملی
حتما راجع به مراحل سوگ میدانیم؛ انکار، خشم، غم و در نهایت پذیرش؛ اما هر کس همین مرحله را به روشی ویژه خود طی میکند. آنچه اهمیت دارد، نیاز افراد سوگوار به حمایتی درست و پابرجاست.
در این مورد خاص چون درباره کودکانی مینویسیم که والدین خود را از دست دادهاند، مشکلاتی از این دست قابل پیشبینی است؛ کودک در مقابل مرگ والدین خود واکنش شدیدتری نشان میدهد و ترس ازدستدادن والد بازمانده منجر به ترس ازدستدادن او و افزایش رفتارهای وابسته میشود.
کودکان ویژگیهای سرشتی و رفتاری متفاوتی دارند و در سرشتهای دشوار یا وجود هر مشکل قبلی، مثل اختلالات اضطرابی و افسردگی، روند سوگ دشوارتر است. کودکان و نوجوانان درگیر تکالیف رشدی مثل تحصیل و آموزش مهارتهایی برای زندگی هستند و از سویی ازدستدادن والد پشتیبان این مسیر است و از سویی دیگر عوارض سوگواری، مثل غمگینی، بیانگیزهبودن، اضطراب و حواسپرتی در این مسیر تأثیر منفی دارد.
باید به آنها کمک شود تا این مسیر را با حداقل آسیب طی کنند؛ یعنی آنچه را در حال وقوع هست، پیشبینی کنیم تا قادر به پیشبینی باشیم.
باید به اطرافیان نحوه درست مواجهه با کودک داغدار را آموزش بدهیم، اینکه آنان را با صحنههای بیتابی و گریه دیگران مواجه نکنیم و فرصت ابراز غم را بدهیم. وادارشان نکنیم حتما در مراسمی شرکت کنند یا نه. آنها را در ابراز غم خود، آزاد بگذاریم. ممکن است به کودکان پیشنهاد کنیم از طریق صندوقچهای، رابطه خاص خود با فرد ازدسترفته را حفظ کنند؛ یادگاری او را داشته باشند و برایش نامه بنویسند یا نقاشی بکشند.
در مورد کودکان بزرگتر هم تشویق به حرفزدن و نوشتن ممکن است کمککننده باشد. آنچه اهمیت دارد، صرف وقت کافی و حمایت و مراقبت پایدار است. البته ممکن است مسئله یک کودک فراتر از یک سوگ عادی باشد؛ مثلا انواعی از اختلالات خلقی یا اضطرابی یا حتی خودکشی وجود داشته باشد که حتما مراجعه به متخصصان و دریافت درمان را باید در نظر داشت.
موارد بالینی
در مورد دو نوجوان یک دختر 17ساله و یک پسر 15ساله که هر دو مادرشان را در کرونا از دست دادهاند، غیر از علائم معمول سوگ، در مورد نقش احتمالی خود در ابتلای مادر به ویروس نیز اشتغال ذهنی و احساس گناه دارند.
ضمن اینکه از ویژگیهای داغداری در کرونا، احساس تنهایی است، یعنی نه سوگواری معمول برگزار میشود و نه حمایتهای مألوف دریافت میشود و شاید حتی سوگواری برای یک مبتلا به کرونا باعث وحشت دیگران از ابتلا و انزوای بیشتر افراد خانواده متوفی شود.
نقش سازمانهای خارج خانواده
حتما بسیاری از این کودکان از ابتدا از خانوادههایی کمبرخوردار بودهاند یا بر اثر ازدستدادن سرپرست و نانآور، شرایط زندگیشان بهشدت سخت شده است.
در این موقعیتها ممکن است احتمال سوءاستفاده از کودکان افزایش یابد. نقش سازمانهایی مثل بهزیستی در شناسایی و کمک به آنها میتواند مؤثر باشد.
سازمانهای مردمنهاد میتوانند کمک جدی در این مورد ارائه کنند و برای بسیاری از مردم ممکن است همین فرصتی برای معنابخشیدن به زندگی خودشان باشد. در هرم نیازهای آبراهام مازلو، پایینترین طبقه نیازهای زیستی و نیاز به امنیت است اما بالاترین طبقه مربوط به خودشکوفایی است؛ بنابراین ممکن است افرادی با بخشیدن نیازهای اساسی و اولیه دیگران و در اینجا کودکان، خود به بالاترین دستاوردها برسند.
و در نهایت بازمیگردیم به همان شعر که از کودکی با آن اخت داشته و آشنا بودیم؛
بنیآدم اعضای یکدیگرند
که در آفرینش ز یک پیکرند
چو عضوی به درد آورد روزگار
دگر عضوها را نماند قرار
مطمئن باشیم این مفهوم باعث شده بارها زیر داربست توجه و محبت دیگران قرار بگیریم و امیدوارم کمک کند خودمان ستونهای محکمی برای سقفهای مراقبت و حمایت از دیگران باشیم و اینطور فکر کنیم که اگر 51 هزار کودک سوگوار یک عدد نیست، 80 میلیون ایرانی هم یک عدد نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.