در بیان ناامیدیها
ماریو بارگاس یوسا. برگردان: منوچهر یزدانی
غروب دموکراسی، آخرین کتاب «آن اپلباوم» که بهتازگی منتشر شده، بسیار بدبینانه است، زیرا به گمان او لهستان و مجارستان کشورهایی که آن اپلباوم، بهسبب ازدواجش با یک سیاستمدار لهستانی آنها را خوب میشناسد، به خودکامگان اروپا و جهان افزوده خواهند شد. به باور او، با زوال تدریجی دموکراسی، نظامهایی برپا خواهد شد که در آن مهار اطلاعات و اداره تودهها برای خودکامگان مانند آبخوردن باشد، حتی اگر چنین نظامهایی ازطریق انتخابات و با اکثریت پارلمانی بر روی کار آمده باشند. این کتاب، هرچند با تأخیر، ملهم است از کتاب خیانت کشیشان اثر جولین بندا که در سال 1927 در فرانسه منتشر شد و در آن دوران، بهویژه به نحوه نگرش «کشیشان» یا روشنفکران و رشد ملیگراییهایی پرداخت که ممکن بود سبب شکست تلاشهای اتحادیه اروپا در یکسانسازی و یکیشدن شوند و به اسباب و دلایل مختلف یک فاجعه واقعی را برای اروپا رقم بزنند.
کتاب غروب دموکراسی با یادآوری دو گردهمایی شروع و تمام میشود، یکی در مجارستان و دیگری در لهستان. گردهمایی دوم که در آن شخص اپلباوم و همسرش حضور داشتهاند، پربارتر از اولی بوده. در این گردهمایی هشداری مطرح میشود که دوستیهای قدیمی اکنون به اندازه گذشتهها پایدار نبوده و بیشتر تابع روابط سیاسی هستند و مهمتر از همه، چنین دوستیهایی به نفع دولتهای حاکمی است كه مانند دیکتاتورها خواستار پشتیبانی مستقیم هوادارن خود باشند. این موضوعی است که ما در آمریکای لاتین بهخوبی با آن آشنا هستیم: اختلافات سیاسی بر دوستیها و حتی در درون خانوادهها نیز اثر میگذارند. آن اپلباوم شرح مفصلی از برگزیت، خارجشدن انگلستان از بازار مشترک، به دست میدهد -نظریهای که در خود انگلستان زاده شد- و با پیچوتابهای عوامفریبانه بوریس جانسون، کاریکاتور چرچیل، توأم بود. او یکی از رهبرانی است که در تحلیلهای مستدل نویسنده با دلایل کافی بسیار بد ارزیابی میشود. رهبر دیگر دونالد ترامپ است که بر پایه این کتاب پایبندی قاطع کشورش را به دموکراسی بهشدت به مخاطره افکند. در دوران ریاستجمهوری ترامپ بود که حزب جمهوریخواه، ایالات متحده را با
گرایشی دیوانهوار به سوی خودکامگی کشانید و دروغپراکنی را در همهجا و بهویژه در حوزه مطبوعات بدعت گذارد -اگرچه من بهصورت کاملا مستدل نظر دیگری دارم. آن اپلباوم هشدار میدهد که این اوامر سبب افول جدی دموکراسی در جهان امروز میشود. به نظر من، تحلیل او از شخصیت ترامپ بسیار منصفانه است، ولی تردید دارم که وخامت و زوال دموکراسی آمریکا، که اپلباوم آن را تصویر میکند، آنقدرها هم عمیق باشد. درحالحاضر، در ایالاتمتحده دولت دموکرات جو بایدن رهبری کشورهای آزاد جهان را به دست آورده و شاهد این نظر هم کشمکشها و مشاجراتش با جمهوری خلق چین و روسیه به فقر نشسته ولادیمیر پوتین است.
اگرچه دقت و باریکبینی آن اپلباوم در همه تحلیلها بسیار کارآمد است و به منابع آنها نمیتوان اعتراضی داشت ولی در لابهلای سطور کتاب نشان خاصی از ضعیفشدن روحیه نویسنده دیده میشود. فکر میکنم او تابهحال -من تقریبا همه مقالهها و رسالات او را خواندهام- همیشه قدرت تقویت روحیه خواننده را داشت، بهخصوص تقویت روحیه کسانی که در زمینه دموکراسی و نیروی محرکه آن، یعنی آزادی، دیدگاههای مشترکی با او داشتند. در شرایط حاضر کتاب غروب دموکراسی مسبب پیشبینیهای بسیار پرسشبرانگیزی درباره تضعیف موضع دموکراتهای اروپای غربی و ایالات متحده خواهد شد و به نظر میرسد همین ما، کسانی که به آزادی اعتقاد داریم، درهای آینده را خواهیم بست.
در سالهای اخیر، بهویژه پس از رشد اقتصادی چین و شکستهایی که نظامهای دموکراتیک آمریکای لاتین از سر گذراندهاند، این روزها پِرو نیز به جمع رقتانگیز شیلی و بولیوی پیوسته است. از قرار معلوم ریاستجمهوری کاستیو، با نیرنگهایی که حزبِ پِروی آزاد در انتخابات به کار برده و با وجود هیئت نظارت انتخاباتی که در برابر همه اعتراضات با بیباکی مقاومت میکنند، قطعی باشد. همچنین، بسیج یک نیروی چپ افراطی مورد حمایت کوبا، ونزوئلا، بولیوی و نیکاراگوئه، با سوءاستفاده از ضعفهایی که بیماری همهگیر کووید 19 به بار آورده است، سبب شد تا اینان بتوانند کشور دیگری را نیز به جرگه خود بیفزایند. بههرحال، من معتقدم تظاهرات عظیم پروییها در دفاع از آزادی در هفتههای اخیر، که فارغ از هرگونه رعب و عقبنشینی در برابر فرقهگراییها بود، نشان از مخالفت با بیثباتیای دارد که رژیمهای جدید با آن دستبهگریباناند و نهایتا گرسنگی، بیکاری و فساد نامحدود در مدیریت دستگاههای دولتی -مانند آنچه در ونزوئلا میگذرد- را برای کشور به ارمغان خواهند آورد. این نظامها دولتی را برقرار میکنند (هرچند درایت اداره آن را هم ندارند) و فقط به دلیل
ناتوانی آنها در اداره کشور و مشکلاتی که بروز میکند، دیر یا زود محکوم به فنا هستند، مانند همه -بله، همه- رژیمهایی که آزادی تولید و دادوستد در آنها از بین رفته و در خدمت نظامی حریص و انحصارگر قرار دارند.
البته این پیروزیهای چپهای افراطی را نباید فراموش کرد اما نظامهایی مانند اتحاد جماهیر شوروی و چین، دیر یا زود، سرنگون خواهند شد. موفقیتهای نسبی آنها (هرچند تنها از طریق خواستهها و ناهنجاریهای دولتهای استبدادی متعصب باشد) مدیون جهش از اقتصادی دولتی به اقتصاد تاحدودی آزادتر است. یک کشور میتواند، فارغ از وجود یا ممنوعیت آزادیهای مشروط پیشرفت کند، مانند چین، اما فقط تا نقطهای خاص که فراتر از آن آزادی پژوهشهای علمی و رقابت برای پیشرفت در حوزه فناوری و علوم اجتنابناپذیر خواهد بود. در این زمینه، اعتماد من به ایالات متحده بیشتر است و دقیقا این موضوع در دولت فاجعهبار ترامپ نیز دستنخورده باقی ماند و حتی در بعضی عرصهها کشور با آزادی بیشتری نسبتبه گذشته فعالیت میکرد. بیتردید تمام موضوعاتی که آن اپلباوم در آخرین کتاب خود به آنها اشاره دارد مانند تعدد گروههایی که خود را فراتر از قانون میدانند، گسترش سلاحها، یا وجود انواع افراطگراییها (ازجمله نژادپرستی) که نظامها را تهدید میکنند، واقعی هستند. اما به نظر من هیچیک از اینها نمیتوانند مانع آزادی اقتصادی بشوند یا آن را از بین ببرند. اقتصاد
بازار که رقابت آزاد را تضمین میکند، درنهایت بهترین دفاع در برابر تهدید آزادی است. اعتماد من به این نظام که تا این لحظه با دشواری از آن آزادیای که همه آزادیها از آن نشئت میگیرند، دفاع کرده و لطمهای ندیده، تنها در سالهای حضور ترامپ در کاخ سفید مخدوش شده است و سیاست جدید در حال پاککردن خاطرات بد آن دوران است.
زمانی میرسد که همه، حتی کسانی که بهتر میدانند چگونه با توفانها مقابله کنند، از خستگی دست روی دست خواهند گذاشت؛ دورانی که «شعارهای ناامیدکننده» بر ذهن روزنامهنگاران حاکم میشود و همه ما، حتی مقالهنویسان طرازاولی مانند آن اپلباوم، در معرض آن هستیم. تصور من این است که کتاب آن اپلباوم با عنوان غروب دموکراسی، بیانگر این وضعیت روحی است، برخی از شکوِههای او، مانند مواردی که بیش از همه به لهستان و مجارستان اشاره میکند، وحشتناکاند، زیرا هر دو رژیم در ظاهر به اصول دموکراسی پایبندند. این دو رژیم تقریبا در همه بخشها نقص دارند، از جمله مراجعه به آرای مردمی، دروغگفتن به مطبوعات و رادیو و تلویزیونها و مانند دیگر نظامهایی که علیه آزادی قیام میکنند هستند؛ با این تفاوت که در همان حالی که مشغول تخریب تدریجی آزادی هستند، آن را میستایند.
غروب دموکراسی، آخرین کتاب «آن اپلباوم» که بهتازگی منتشر شده، بسیار بدبینانه است، زیرا به گمان او لهستان و مجارستان کشورهایی که آن اپلباوم، بهسبب ازدواجش با یک سیاستمدار لهستانی آنها را خوب میشناسد، به خودکامگان اروپا و جهان افزوده خواهند شد. به باور او، با زوال تدریجی دموکراسی، نظامهایی برپا خواهد شد که در آن مهار اطلاعات و اداره تودهها برای خودکامگان مانند آبخوردن باشد، حتی اگر چنین نظامهایی ازطریق انتخابات و با اکثریت پارلمانی بر روی کار آمده باشند. این کتاب، هرچند با تأخیر، ملهم است از کتاب خیانت کشیشان اثر جولین بندا که در سال 1927 در فرانسه منتشر شد و در آن دوران، بهویژه به نحوه نگرش «کشیشان» یا روشنفکران و رشد ملیگراییهایی پرداخت که ممکن بود سبب شکست تلاشهای اتحادیه اروپا در یکسانسازی و یکیشدن شوند و به اسباب و دلایل مختلف یک فاجعه واقعی را برای اروپا رقم بزنند.
کتاب غروب دموکراسی با یادآوری دو گردهمایی شروع و تمام میشود، یکی در مجارستان و دیگری در لهستان. گردهمایی دوم که در آن شخص اپلباوم و همسرش حضور داشتهاند، پربارتر از اولی بوده. در این گردهمایی هشداری مطرح میشود که دوستیهای قدیمی اکنون به اندازه گذشتهها پایدار نبوده و بیشتر تابع روابط سیاسی هستند و مهمتر از همه، چنین دوستیهایی به نفع دولتهای حاکمی است كه مانند دیکتاتورها خواستار پشتیبانی مستقیم هوادارن خود باشند. این موضوعی است که ما در آمریکای لاتین بهخوبی با آن آشنا هستیم: اختلافات سیاسی بر دوستیها و حتی در درون خانوادهها نیز اثر میگذارند. آن اپلباوم شرح مفصلی از برگزیت، خارجشدن انگلستان از بازار مشترک، به دست میدهد -نظریهای که در خود انگلستان زاده شد- و با پیچوتابهای عوامفریبانه بوریس جانسون، کاریکاتور چرچیل، توأم بود. او یکی از رهبرانی است که در تحلیلهای مستدل نویسنده با دلایل کافی بسیار بد ارزیابی میشود. رهبر دیگر دونالد ترامپ است که بر پایه این کتاب پایبندی قاطع کشورش را به دموکراسی بهشدت به مخاطره افکند. در دوران ریاستجمهوری ترامپ بود که حزب جمهوریخواه، ایالات متحده را با
گرایشی دیوانهوار به سوی خودکامگی کشانید و دروغپراکنی را در همهجا و بهویژه در حوزه مطبوعات بدعت گذارد -اگرچه من بهصورت کاملا مستدل نظر دیگری دارم. آن اپلباوم هشدار میدهد که این اوامر سبب افول جدی دموکراسی در جهان امروز میشود. به نظر من، تحلیل او از شخصیت ترامپ بسیار منصفانه است، ولی تردید دارم که وخامت و زوال دموکراسی آمریکا، که اپلباوم آن را تصویر میکند، آنقدرها هم عمیق باشد. درحالحاضر، در ایالاتمتحده دولت دموکرات جو بایدن رهبری کشورهای آزاد جهان را به دست آورده و شاهد این نظر هم کشمکشها و مشاجراتش با جمهوری خلق چین و روسیه به فقر نشسته ولادیمیر پوتین است.
اگرچه دقت و باریکبینی آن اپلباوم در همه تحلیلها بسیار کارآمد است و به منابع آنها نمیتوان اعتراضی داشت ولی در لابهلای سطور کتاب نشان خاصی از ضعیفشدن روحیه نویسنده دیده میشود. فکر میکنم او تابهحال -من تقریبا همه مقالهها و رسالات او را خواندهام- همیشه قدرت تقویت روحیه خواننده را داشت، بهخصوص تقویت روحیه کسانی که در زمینه دموکراسی و نیروی محرکه آن، یعنی آزادی، دیدگاههای مشترکی با او داشتند. در شرایط حاضر کتاب غروب دموکراسی مسبب پیشبینیهای بسیار پرسشبرانگیزی درباره تضعیف موضع دموکراتهای اروپای غربی و ایالات متحده خواهد شد و به نظر میرسد همین ما، کسانی که به آزادی اعتقاد داریم، درهای آینده را خواهیم بست.
در سالهای اخیر، بهویژه پس از رشد اقتصادی چین و شکستهایی که نظامهای دموکراتیک آمریکای لاتین از سر گذراندهاند، این روزها پِرو نیز به جمع رقتانگیز شیلی و بولیوی پیوسته است. از قرار معلوم ریاستجمهوری کاستیو، با نیرنگهایی که حزبِ پِروی آزاد در انتخابات به کار برده و با وجود هیئت نظارت انتخاباتی که در برابر همه اعتراضات با بیباکی مقاومت میکنند، قطعی باشد. همچنین، بسیج یک نیروی چپ افراطی مورد حمایت کوبا، ونزوئلا، بولیوی و نیکاراگوئه، با سوءاستفاده از ضعفهایی که بیماری همهگیر کووید 19 به بار آورده است، سبب شد تا اینان بتوانند کشور دیگری را نیز به جرگه خود بیفزایند. بههرحال، من معتقدم تظاهرات عظیم پروییها در دفاع از آزادی در هفتههای اخیر، که فارغ از هرگونه رعب و عقبنشینی در برابر فرقهگراییها بود، نشان از مخالفت با بیثباتیای دارد که رژیمهای جدید با آن دستبهگریباناند و نهایتا گرسنگی، بیکاری و فساد نامحدود در مدیریت دستگاههای دولتی -مانند آنچه در ونزوئلا میگذرد- را برای کشور به ارمغان خواهند آورد. این نظامها دولتی را برقرار میکنند (هرچند درایت اداره آن را هم ندارند) و فقط به دلیل
ناتوانی آنها در اداره کشور و مشکلاتی که بروز میکند، دیر یا زود محکوم به فنا هستند، مانند همه -بله، همه- رژیمهایی که آزادی تولید و دادوستد در آنها از بین رفته و در خدمت نظامی حریص و انحصارگر قرار دارند.
البته این پیروزیهای چپهای افراطی را نباید فراموش کرد اما نظامهایی مانند اتحاد جماهیر شوروی و چین، دیر یا زود، سرنگون خواهند شد. موفقیتهای نسبی آنها (هرچند تنها از طریق خواستهها و ناهنجاریهای دولتهای استبدادی متعصب باشد) مدیون جهش از اقتصادی دولتی به اقتصاد تاحدودی آزادتر است. یک کشور میتواند، فارغ از وجود یا ممنوعیت آزادیهای مشروط پیشرفت کند، مانند چین، اما فقط تا نقطهای خاص که فراتر از آن آزادی پژوهشهای علمی و رقابت برای پیشرفت در حوزه فناوری و علوم اجتنابناپذیر خواهد بود. در این زمینه، اعتماد من به ایالات متحده بیشتر است و دقیقا این موضوع در دولت فاجعهبار ترامپ نیز دستنخورده باقی ماند و حتی در بعضی عرصهها کشور با آزادی بیشتری نسبتبه گذشته فعالیت میکرد. بیتردید تمام موضوعاتی که آن اپلباوم در آخرین کتاب خود به آنها اشاره دارد مانند تعدد گروههایی که خود را فراتر از قانون میدانند، گسترش سلاحها، یا وجود انواع افراطگراییها (ازجمله نژادپرستی) که نظامها را تهدید میکنند، واقعی هستند. اما به نظر من هیچیک از اینها نمیتوانند مانع آزادی اقتصادی بشوند یا آن را از بین ببرند. اقتصاد
بازار که رقابت آزاد را تضمین میکند، درنهایت بهترین دفاع در برابر تهدید آزادی است. اعتماد من به این نظام که تا این لحظه با دشواری از آن آزادیای که همه آزادیها از آن نشئت میگیرند، دفاع کرده و لطمهای ندیده، تنها در سالهای حضور ترامپ در کاخ سفید مخدوش شده است و سیاست جدید در حال پاککردن خاطرات بد آن دوران است.
زمانی میرسد که همه، حتی کسانی که بهتر میدانند چگونه با توفانها مقابله کنند، از خستگی دست روی دست خواهند گذاشت؛ دورانی که «شعارهای ناامیدکننده» بر ذهن روزنامهنگاران حاکم میشود و همه ما، حتی مقالهنویسان طرازاولی مانند آن اپلباوم، در معرض آن هستیم. تصور من این است که کتاب آن اپلباوم با عنوان غروب دموکراسی، بیانگر این وضعیت روحی است، برخی از شکوِههای او، مانند مواردی که بیش از همه به لهستان و مجارستان اشاره میکند، وحشتناکاند، زیرا هر دو رژیم در ظاهر به اصول دموکراسی پایبندند. این دو رژیم تقریبا در همه بخشها نقص دارند، از جمله مراجعه به آرای مردمی، دروغگفتن به مطبوعات و رادیو و تلویزیونها و مانند دیگر نظامهایی که علیه آزادی قیام میکنند هستند؛ با این تفاوت که در همان حالی که مشغول تخریب تدریجی آزادی هستند، آن را میستایند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.