گزارشی از وضعیت «نفس»
کریم اهری
اگر بپذیریم که تنها یک خواست بنیادین در حیات و در میان موجودات زنده -و انسان در مقام گونهای خاص از چنین موجودیتی- وجود دارد و آن چیزی جز خواست زندگی، خواست بقاء و تمدید زندگی، و نه حتا این، که خواست بالقوگیهای زندگی و شدتبخشیدنبه آن از سوی خودِ قوه حیات نیست، آنگاه بایستی این سؤال را طرح کنیم که شیوه مسلط زندگی امروزین انسان، چه در سطح فردی و چه در سطحی گروهی، چه نسبتی با خواست زندگی و تحققات این خواست دارد. آیا چنین شیوهای، شیوهای است در خدمت زندگیانگیزی و زندگیآفرینی، یا نه، اتفاقاً علیرغم تمامی چهرههای متنوع و رنگارنگ زندگینمایاش، فرایندی است در راستای تضعیف ایمان به قوه حیات و تنزل مرگ به یکی از حالتهای معلوم آن (فوتکردن، کشتهشدن)؟
* * *
در برخی از روایتهای دینی تاریخساز، خلقت و حیاتیابی انسان محصول برهمکنش موادی چون گِل (آب و خاک) و روح (هوا) است؛ اما در همین ابتدا باید یادآور شویم که مواد (همچون آب و خاک) مفهوم نیز هستند، و به همین شیوه مفهوم «روح» نیز حاوی نوعی مادیت است لااقل وقتی به هیئتِ کلمه درمیآید و مفهوم «روح» بر کاغذ یا در صدا متجسد میشود. حال چنان آمیزشی چه نوع آمیزشای است و چه محصول نویی را موجب میشود؛ اگر گِل بنا بر خصیصههای فیزیکیاش -مثلاً سنگینیاش- مفعول فعلِ سکونت و فروافتادن واقع میشود اما روح (مترادف زبانی با کلماتی چون نَفَس، هوا و باد) بنا به خصیصه سبُکی و لطافتش مفعول مناسبی برای فعل انتشار، فرارفتن و البته رؤیتناپذیری است. کوزهگری اغلب در متون عرفانی و گاه فلسفی، تمثیل مناسبی از چنین فرایندی فراهم میآورد؛ برهمکنش آب و خاک به گِل منتهی میشود، سپس این گِل از طریق دستکاری به فرمی درمیآید و از برهمکنش این پدیدار گلین با هوا و آتش، فرمی تثبیت مییابد و هستندهای تشخصیافته پای به دایره وجود مینهد. کوزهگری نیز نمودی از همان سازوکار، و در نتیجه تمثیلی است از خلقت انسان که تلفیقی از دو عمل فرمیابی و
ماهیتیابیِ همزمان است؛ فرمی تجلییافته در و با ماده ازخلال یک فعل/دستکاری. این «فعل» و برهمکنش میان مواد-نیرو اولیه است که خصیصههای نامشابهی را در مواد-نیروهای حاصلآمده متبلور کرده، موجب تولید مفاهیمی نو میشود. ازینرو انسان تنها حامل خصیصههای گلین -همچون انفعال، سنگینی، کدورت و جمود- نیست، بلکه هم حامل خصیصههای جداگانه هوایی -فعالیت، سبکی، لطافت و بخور- نیز هست (و البته خصیصههای دیگر ناشیاز مواد دیگر)، و در سطحی دیگر حامل خصیصههای آن وضعیت سومی که از خلال فرایند برهمکنش این مواد، ظاهر شده و در مواد اولیه ظهور نداشت. بدینترتیب ۱) بیشکلی و شکلپذیری همزمان آنها، ۲) غلبه هرکدام از این مواد در ساختمان ترکیب و البته ۳) برهمکنش خصیصههای این مواد و تولید یک ماده-وضعیت سوم، موجب ظهور حالتهای چندگانه وجودی-روانشناختی و سیاسی در انسان میشود؛ ترکیبی از انقباض و انبساط، تعصب و گشودگی، خفقان و آزادی. پس گونه انسان، فارغ از تمامی هویتهای برساخته مسلط یا اقلیتی، دارای طبیعتی چندجنسی یا جنسیتی چندماهیتی است که ناشی از عدم تعین جنسیت و گشودگیِ انسدادناپذیر اوست. و این ویژگی سرشتنمای هر آن موجود
زندهای است که گونه انسان را برمیسازد و تقسیمبندیهای جنسیتی در جوامع کنونی، در تمامی حالات معمول و نامعمولش، تنها و تنها یکی از نمودهای چنین خصیصهای است؛ نامتعینبودگی [جنسیت]؛ ناماهیتمندی ماهوی. اگر آبخاک (گِل) میل به سردی، سنگینی، کدورت و حرکت سطحی یا فروروانه دارند، هوا و البته آتش میل به گرمی، سبکی، نفوذ و سیلان را در سرشت چنین موجودی حک میکنند؛ نیز ازخلال گونههای مختلف برهمکنش این
میل-موادها، که همچون موجهای دریا در هم تنیده میشوند، میل-موادهای نویی حاصل میآید که مشابهتی به میل-مواد پیشین ندارند. در این روایتها آنچه موجب حیاتمندی انسان میشود «روح»ی است که از سوی خدا-خالق در آن کالبد گلینِ ساکن و صامت «دمیده» شده، درونی میشود تا ازخلال چنین عملیاتی، به هستندهای جاندار و سخنگو بدل گردد؛ «نفختُ فیه مِن روحی». نسبتی میان بدن سنگین ساکت و صامت از سویی، و بیبدنیتِ لطیف اندیشه/نطق از سوی دیگر برقرار میشود؛ گویی از ترکیب کالبد گلین و روح بیکالبد، هستنده سومی حاصل میشود که هم از فرشتهگی متفاوت است و هم از حیوانبودگی، چراکه حاوی هر دو است و حاوی آن وضعیت سوم هم. در کوزهگری این عامل حضوری جالب دارد؛ «فوت کوزهگری». فوت کوزهگری نمودی است از ضرورت چنین فعل و رخدادی؛ فوتی که موجب جلاءمندی و درخشش محصول مات و گلین میشود؛ گویی قدرت زندگی است که در آن دمیده میشود، همان دموبازدم بیصدایی که ماده اولیه نطقِ انسان -صدا- نیز هست. بدن انسان زنده هم، از آنجا که حاوی نیروهای هوا (در سیستم تنفس) و آتش (در متابولیسم که قسمی اکسایش به کمک دستگاه تنفسی است) است، سبُکی، جلاء و یکپارچگی
دارد. آنگاه که چنین بدن چندجنسهای دچار مرگ شود با تیرگی و سنگینی جسد مواجه خواهیم شد؛ آنجا که بدن بینفَس و بیزبان شروع میکند به تجزیهشدن و انتشاردادن گازهایی در هوا؛ بدن فرومرده از خلال برهمکنشهایی میان مواد شاملاش و هستندههای دیگر هستی -چنان که گفتمان علم اذعان میکند- تماماً به گازهایی (به بیانی دیگر؛ روح شیمیایی) بدل میشود و به روح جهان میپیوندد.
* * *
مفهوم psyche در بسیاری از مکتبهای فلسفی، مفهومی اساسی در بررسی ماهیت انسان است. سایکی، که امروزه به تملک کلینیکهای روانشناسی درآمده است، آن عنصری است که به انسان توانِ حیات و میلورزی میبخشد و معمولاً با «روح» مترادف انگاشته میشود. اما چه چیزی است که آرزومندی میبخشد و زندگی را محقق میسازد؟ گزاف نیست اگر زندگی را ترکیباتی از دو عملکرد مادیتیابی و حرکت/تغییریافتگی بینگاریم بیآنکه به تقدم یکی بر دیگری قائل شویم. گذر از وضعیت کنونی مواد به وضعیت دیگر، از هستی حاضر و بالفعل به هستی غایب و بالقوه؛ آنچه هر لحظه درحال رخدادن است؛ تیکوتاک زمان. یکی از گذشتهها سوسو میزند؛ همان روندی که در شیوه بارداری حضرت مریم و تولد حضرت عیسی بازاجرا میشود؛ برهمکنشِ روحالقدس نفوذکننده با تنی پذیرا، زن را حامله یک زندگی جدید میکند. و در سطحی دیگر خود نوزاد نیز حامل عنصری هوایی است؛ «دَم»عیسوی؛ دَمی زبانآفرین که موجب سخنگفتن او در گهواره میشود و بعدها دمی حیاتبخش که مردگان را زنده میسازد و بیماران را شفا میدهد؛ تو گویی در چنان لحظهای آنچه تکرار میشود خلقت، خلقت انسان است. انگار روح، همچون هوا، مخزن
رؤیتناپذیرِ بالقوگیهای وجود است که در هر موجود تشخصیافتهای هست بهطوریکه هر هستندهای را حامل نیروهای زندگیبخش میکند فارغ از جنسیت دوگانه مرد یا زن. سایکی یا روح، در تعدادی از متون همین مکتبها، با باد و نیز با تنفس متناظر است؛ چراکه اگر بادی و نفخهای نباشد هیچ بدنِ کموزنی -حتا یک پَر بیجان سبُک و کوچک- حرکتی بیرونی نخواهد داشت و نیز اگر تکرار تنفس رخ ندهد، بدن موجود زنده نیز حرکت درونی و در نتیجه زندگیای نخواهد داشت؛ نهفقط حرکتهای بیرونی (مکانی-جسمانی) که حرکتهای درونی تخیل/تفکر هم (زمانی-روحانی). تنفس نیز جریان بادی است که این بار در اعضای بدن میوزد و بدن را از بیحرکتی، سکوت و تیرگی مرگبار نجات میبخشد. ریشهشناسی واژه عربی «روح» ما را به کلمات همریشه دیگری چون «ریح» و «ریاح» -به معنای باد و عطر- درمیرساند؛ متناظر با مفهوم پنیوما در برخی مکتبهای فلسفی خاصه در قرون وسطی؛ روح بهمثابه امواجی که در تمامی بدنها دمیده شده و میشود، و تمامی بدنهای انسانی و ناانسانی را به شیوههای مختلف به هم مربوط، متوجه و البته مشتاق میسازد؛ «نفخه کیهانی» که تمامی عناصر زمین و آسمان را به هم وصل
میکند. بنابراین روحی که در کالبد گلین آدمی دمیده شده است همان تنفسی هم هست که زندگی (حرکت و آگاهی) و سرزندگی را به بدن «هر» هستنده انسانی و ناانسانی، زمینی و نازمینی تزریق میکند.
* * *
اگر روحانیت (spirituality) را در «مقام» آن چیزی فهم کنیم که فارغ از اراده و هویت شخصی ما، در ما هست و عمل میکند، آنگاه حتا اگر متمایل به استفاده از مفهوم قدیمی روح نباشیم، منطقاً و بلافاصله به فرایندهایی چون تنفس، گردش خون در بدن، گوارش و نیز سخنگفتن درمیرسیم؛ فرایندهایی جسمانی «خارج» از اراده و هویت شخصی ما که هر لحظه، بیتوجه به اقلیم یا نژاد یا ایدئولوژی، در ما عمل میکند و به ما زندگی میبخشد؛ روحانیت مادی و «درونبودِ» بدن و هستی. بدینترتیب «روح»، ناآشکارگی در دل وضعیت آشکارگی است؛ ناپیدایی هوا. ماری که بال هم دارد؛ پرندهگی در وضعیت خزندگی و نیز بالعکس. سؤالی گاه چشمکی میزند: آیا اساساً سنت، پدر یا دولت میتواند فرزند را از گسستن بازدارد؟ یا این فرزند است که گاه در دام درام ناخودآگاهای تراژیک گیر میافتد و آزادیاش را از یک دیگری بیرونی طلب میکند درحالیکه این «خودِ» حاویِ دیگری و دیگریت است که علیرغم زمینگیرشدنش، به پرندهای هم بدل میتواند شد؟ آیا این همان ژست غایی مسیح نیست در تمام حیاتش که بالاخره بر صلیب پدیدار میشود؛ پرندهای گشودهبال.
اما چه چیزی باعث شده تا امروزه میانِ -حداقل- سه مفهوم روح (spirit)، روان/پنیوما و بدن انفکاک و البته استقلال رخ دهد، و هر یک به حوزهای از تخصصاتِ دانش پزشکی واگذار گردد؟ مفهوم روان، که امروزه اغلب با ذهن مترادف انگاشته میشود، مفهومی است مدرن و علمی. اگر روح، باد است و یک بیشکلی ناب، اما روان بیان و فعلیتی از آن روح در یک فرد است؛ یک بدنیت تشخصیافته. ازاینرو امر کلی و استعلایی روح از خلال امر تاریخمند و فردیِ روان تجلی یگانهای را در یک بدن متجسد میسازد تا یک هستنده، فردیت مختص خویش را در آن احراز کند؛ از خلال روان/پنیوماست که بدن، روحانیت درونی خود را بازمییابد بیآنکه از اجتماع گریخته، در غارها یا کوهها یا جنگلها منزوی شود. فرد بدینترتیب به جنبه روحانی/ناخودآگاه زندگی پی میبرد که چگونه نیروی راهبر او بودهاند به شیوهها و چهرههای متنوع در بطن زمان. عارفان باریکبینتری را میتوان سراغ گرفت که هم به این (سطح شخصی-تاریخی) آگاه بودهاند و هم به آن
(فراشخصی-تاریخگریز)؛ «مرد آن بود که در میان خلق بنشیند و با خلق درآمیزد و یک لحظه از خدای غافل نباشد». به تعبیری دیگر این روان است که روح بیچهره و بدن چهرهمند را به هم متصل نگاه میدارد؛ نه در مقام یک پل، بل همچون ضخامت ناچیزی که دو رویه یک صفحه را به هم متصل میکند. فیلسوفان خلاقتری نیز هستند که تمامی این سطوح/صفحات را در کنار هم، «بدن»های چندگانه انسان با نیروها و عملکردهایی خاص، میانگارند؛ بدن گوشتین، بدن بخاری، بدن نورانی، بدن روحانی. یا گاه بعکس «روح»های چندگانهای چون روح حیوانی، روح خیالی، روح عقلانی. میتوان گفت مفهوم «روح» و تمامی مفاهیم و مسائل مربوط به آن، همچون ماهیت گریزپا و شبحگونِ خود «روح»، در مقام شدت دیگری از حیات، آن چیزی است که پرسشها و متنهای بسیاری را مفتون و سرگردان کرده است.
خدایان یونانی ساکن کوه المپ بودهاند. بالاترین نقطه این کوه، قلهاش، mythikas (بینی) نامیده میشده است؛ والاترین جایگاه خدایگانی، آنجا که زمین به آسمان، به سطح دیگر حیات، مماس میشوند. از چنین نقطهای است که تنفس، روحانیترین و اوجگیرندهترین هواها را بازمییابد. بینیِ زمین، تجلییافته در فرم فیزیکی قله کوه، است که روح را و هوا را به تن زمین هدایت میکند تا حرکت در جلوههای متنوعاش آشکار گردد. همان نقطهای که آتشفشان، این تنفس غضبناک را نیز محقق میکند. رفتن به بلندیهای زمین و کوهنوردی همزمان عملی ورزشکارانه و فکری-روحانی است تا وجود آدمی شفافترین و شفافیتبخشترین هواهای آسمانی را تنفس کند. و نیز آن میلی است که هم در معماری مدرن ابرشهرهای امروز (آسمانخراشها و برجها) و هم در شهوت سفر به فضا (و یافتن نشانی از وجودِ «خدا») بازتولید شدهاست. در نتیجه چنین ساختاری است که پرواز دوباره مفهومپردازی میشود؛ «چگونه تواند بود که چیزی از طبع پرنده در من نباشد؟»؛ نهفقط حرکت در ارتفاع مکانشناسانه، بل حرکتی مقامشناختی.
* * *
در شعر کلاسیک و امروزین فارسی صداهای نفسِ باد بسیار شنیده میشود (این بخش، همچون بخشهای دیگر میتواند حامل نطفهای برای تحقیق باشد)؛ بادی که گاه جان میبخشد، گاه میرقصد و میرقصاند، گاه بادی است که متفرق میکند، گاه بادی که شکوفه را از فروبستگی میرهاند و موجب گشایش و ظهور آن میشود، و گاه بادی است که ویران میکند به ضرورت ساختنی دیگر. «در گشاد غنچه دلهای خونین صرف کن، این دم گرمی که چون باد بهارت دادهاند» یا «خوشش باد آن نسیم صبحگاهی، که درد شبنشینان را دوا کرد» یا «نفس باد صبا مشکفشان خواهدشد، عالم پیر دگرباره جوان خواهد شد». یا به یاد بیاوریم استعاره سنخنمای دیگری چون «دم عیسی» را: «زین دم عیسی که هر ساعت سحر میآورد، عالمی برخفته سر از خاک برمیآورد». یا بهطرزی امروزینتر و سیاسیتر: «بگو به دوست که دارد اگر سر یاری، خشونتی برساند به گردش تبری . هوا کم است، هوایی، شکاف روزنهای»، «نفس کاینست پس دیگر چه داری چشم...».
مکتبهای عرفانی شرقی، خاصه آنهایی که در هوای هندویسم و بودیسم جوانه زدهاند، تأکیدی مدام بر اهمیت اساسی «تنفس» دارند. مراقبهبرتنفس است که سوژه مراقبهگر را به خودِ حیات، به نفسِ حیات رهنمون میشود. فرد از تمامی تعلقات و برچسبها و فکرهای ناکارآمد رها میشود و به نقطه صفرِ بینامی عبور میکند؛ نقطهای که تنفس، این فرایند درونی و حیاتبخش، در آن رخ میدهد؛ عمل غریزی و ناارادی تنفس. از سوی دیگر، گرچه در هر حالتی و در هر وضعیتی عمل غریزی تنفس فعال است، اما این امر موجب نمیشود که تنفس فقط به همان شیوه غریزی-انگاشتهشدهای که عمل میکند، ممکن باشد. یک دلیل این که تنفس بنا به حالات و احوالات ما دچار تغییراتی میشود؛ تغییراتی در ضرباهنگ تنفس و مقدار هوایی که تو میکشد و بیرون میدهد. و از آنجا که حالات ما و حرکات ما، امروزه، بهطرزی فراگیر تحت کنترل ملموس و ناملموس نظامهای سیاسی (نظامهای مدیریت حالات و حرکات) است، پس تنفس نیز لاجرم دچار ضرباهنگ و شدتی است مطلوب چنین نظامهایی. مطالعه حرکات بدن شهروندان، ژستها و حالتهای روانیِ همراه آن در فضاهای شهری و شغلی میتواند تصویری از چنین ضرباهنگهایی در اختیار
بگذارد. در مسیر مخالف (از تنفس به احوال فرد)، مراقبهبرتنفس این امکان و پیشنهاد را فراهم میآورد تا فرد با آزمودن ضرباهنگها و شدتهای مختلف تنفس، گونه دیگری از تنفس کشف شده، بدن و تواناییهایی آن را تغییر داده، گسترش دهد. مگر نه اینکه اغلب وقتی دچار خشم یا اندوه یا دچار انقباض عضلانی-فکری میشویم، بهطرزی غیرارادی تنفسی عمیق میکشیم تا وجودمان از گیرافتادن در مرداب چنان ضرباهنگ ناخوشایندی نجات یابد. مراقبهبرتنفس و شیوههای مختلف تنفس موجب میشود تا وارد سطح عمیقاً جسمانی و پیشانمادین حیات، سطح امر غیرشخصی یا پیشاهویت شویم؛ آنجا که هنوز بادی میوزد، هوایی درجریان است و میتواند وجودِ منقبض در هویتهای ایگویستی را آزاد سازد؛ تزریق شفافیت، سبُکی و بینامی به جانِ فرسوده، سنگین و فسرده. همچون وقتی در رؤیاهایمان، بی آنکه بالی داشتهباشیم، بهراحتی از زمین کنده میشویم و بر فراز ساختمانها و کوهها، در تهیای میان و درون اجسام به پرواز درمیآییم. یا بدل به مار میشویم؛ این گریز از زندگی و واقعیتهای آن نیست، بل تصور واقعیتی و فرمی دیگر است. اگر رقص یکی از حرکات آیینی در چنین مکتبهایی است، از آن روست که
بدنِ رقصنده بدنی است پرندهوش، رها از سنگینی وظایف قانونی و اخلاقی، بدن چندگانهشدهای که میتواند دیوانهوار به هر سویی بچرخد و خم بردارد و حرکتهایی غیرمنتظره ابراز کند؛ به همان شیوه که «باد هر جا بخواهد میوزد، صدای آن را میشنوی، اما نمیدانی از کجا میآید، یا به کجا میرود». اما زندگی که امروزه ۱) از سوی دولتها و نهادهای وابسته تنظیم و کنترل و البته ۲) از سوی روانهای منقبض افراد تأیید میشود، سوژگانیت انسان را به سطح پزشکینهاش تنزل داده، به سلامتی و زندهماندن فروکاهیده شدهاست (امنیت). و روانشناسی تنها مکانیسم بیماری و سلامت -گناه و بخشودگی- را تبلیغ میکند و نه امکان «انقلاب» را. فیگور محبوب و کارتپستالیشده شخصی که با دستان گشوده بر نوک یک کوه (لبه یک دره عمیق)، یا بر لبه یک ساحل رو به دریای گسترده و بیانتها ایستاده، یا بر لبه پشتبام یک آسمانخراش، نمایشی از انشراح سینه نهفقط برای تنفس هوای تازه بیرون که برای آریگویی و بهآغوشکشیدن هر آن پیشآمد ناآشکاری است که میتواند رخ دهد؛ حضرت موسی نیز وقتی میخواهد سراغ فرعون برود، آنچه از خدا میخواهد «انشراح سینه» و «سیلان امور» و «گشودگی
لسان» است. نیز این ژست که توصیف شد، ژست غایی مسیح را تداعی میکند؛ بدنی گشوده به تمامی رخدادهای حیات و البته رنجبارترین و گشایندهترین رخدادها که لاجرم به مرگ میانجامد. مرگ در چنین حالتی، وهلهای است که در آن نوع خاصی از سوبژکتیویته از بین میرود و سوبژکتیویته دیگری ممکن میشود؛ مرگ از یک شیوهازبودن و تولد در شیوه دیگری از بودن. آنچه آموختنش ضروری به نظر میسد: مردن. آنجا که حضرت عیسی میمیرد تا در مقامِ «روحالله» به حیات جاودانیِ خویش در بطن زمان ادامه داده، بتواند روزی دیگر باز به دنیا بیاید.
نفس عمیقی که به مدتی طولانیتر از حدِ معمول در سینه نگه داشته میشود، بهشدت رساندن عمل تنفس و البته زندگی است؛ پیشترها چنین بازیای در محوطههای آبی و میان کودکان بسیار رایج بود؛ ماندن در زیر آب؛ ماهیشدن؛ یونسشدن. فرد بدینشیوه هر عمل تنفس، عملی که به او انرژی حیات میبخشد را به غایت خود نزدیک کرده، تشدید میکند؛ بیشترین زمان برای فروبردنِ بیشترین مقدار هوا/اکسیژن صرف میشود، سپس بیشترین مقدار زمان صرف میشود تا هوا/اکسیژن واردشده بهتمامی مصرف گردیده، بدن در آستانه خفگی قرارگیرد و هوا/اکسیژن -و در نتیجه «زندگی»- را با تمامی توانش، شهوتبارانه، به درون کشد (زمانی فیلسوفی، جوانی فلسفهدوست را اینچنین آزموده بود تا شدت میل او به اندیشیدن را سنجیده باشد). از چنین سازوکاری در موقعیتی دیگر نیز بهره برده میشود؛ شکنجه؛ سری که مدام توی آب فرو برده میشود و در آستانه خفگی بالا آورده میشود و بلافاصله دوباره در آب فرو برده میشود؛ ریتمی معطوفبه مرگ، ریتم اجتماعیت امروز.
* * *
شاید چندان گزاف نباشد این گفته که شیوع ویروس کرونا همزمان با آن حالت و وضعیتی است که تمامی حیات زمین و البته سطوح مختلف حیات بشری را درنوردیده است. شاید این گفته به مذاق برخی خوش نیاید؛ خاصه آنانی را که شیوه شکلگیری این ویروس را به عاملی منحصراً سیاسی یا منحصراً انسانی تحویل میدهند. اما مگر نه اینکه هر اتفاقی، هر اتفاقِ به ظاهرکوچک و پیشپاافتادهای، و نیز هر اتفاقِ بهظاهربرنامهریزیشدهای، اتفاقی است که از ۱) تمامی سطوح حیات تأثیر میپذیرد و ۲) تمامی سطوح حیات را متاثر میکند. یکی از علائم رایج بیماری کرونا نفستنگی است. احتمالاً این تأکیدات و تعبیرات، هذیان یا زیاده تعمیم تلقی شوند، اما در کنار تمامی نمودهای مسئلهانگیز دیگری که در بخشهای دیگر ذکرشد یا خواهد شد، میبایست به استعاره فراگیر «تنفس عمیق زمین» اشاره کنیم که نهتنها میان ژورنالیستها، بل استعارهای مرکزی در گزارشهای برخی نهادهای تحقیقات علمی است. آنان شیوع ویروس کرونا و تأثیر آن بر کُلیت حیات، و حیات زمین را، در مجموع، یک «تنفس عمیق» مینامند؛ هوایی که صافتر شده است، دریاهایی که شفافتر گشتهاند، گونههای روبه انقراضی از گیاهان یا
حیوانات که نجات یافتهاند، تمامی ماشینها و تنهای خستهای که برای مدتی بیشتر از روزهای تقویمشناسانه تعطیل، استراحت کردند (با درنظرداشتن تمامی آسیبهای اقتصادی و روانیای که به انسانهای روزمزدکار و سوگوار وارد شدهاست)، بهداشت نهفقط در سطح فردی که در سطح اجتماعیتر و جهانیتر بهبود یافته است (چنانکه گفتیم حتا تغییرات احتمالی کلان در معادلات اقتصادی-سیاسی را که به عاملیتی اصلی و یکه چون دولت منسوب میشوند، نمیتوان تنها سطح وقوع چنین تغییراتی دانست). شاید چنین آمارهایی همه آثار واقعه نباشد و البته هنوز خوشخیالانه به نظر برسند؛ ویروس، در مقام نمونهای از یک تهدید جهانی یا به بیانی دینی-اسطورهای در مقام یک خردهآخرالزمان رخ داد -فارغ از آنکه منشاء آن چه باشد، حتا اگر ادعا شود منشاء آن کشف شده است- و همزمان چنین تغییرات مشهودی را نیز، در سطوح دیگر حیات بههمراه داشت. آنچه محل وقوع خطر است سیستم تنفسی است و آنچه طلب میشود نفسکشیدن. از سویی دیگر ایدهای، همچون ستارهای سوسو میزند؛ به زعم برخی دانشمندان مدل هستندگی ویروس، که هنوز در مورد زندهانگاشتن یا نینگاشتناش، متنفسبودن یا نبودنش، دلیل و
توافق کافی در گفتمان همهگیر علم وجود ندارد، مدلی مناسب برای فهم «منشأ حیات» و خلقت فراهم میآورد؛ ویروس نه هستندهای است مشابه ارگانیسمهای چندسلولی و پیچیده، و نه چیزی مشابه تکسلولیها و باکتریها؛ به بیانی دیگر ویروس نه این است و نه آن؛ یک شبح، یک ناشناخته مثالین (دستاویزی مناسب سینمای وحشت). حالا این ویروس نقش تکرار «منشأ» را در متن تاریخ بازی میکند؛ نه نقش نقطه آغاز روند خطی هستی، که نقش یک شکاف را. شکافی در روند ناکارآمد و تهکشیده امور رخ میدهد تا حیات به تنفس/حیاتمندی خویش ادامهدهد. هر «منشاء»ای چنین عملکردی دارد. حالا تصویر تمامی «در»های بهناگاهبازشده یا «شکاف»های رخداده در دیوارها را به یاد بیاوریم در سینمای وحشت؛ چه چیزی در را گشوده، و دیوار را شکاف داده است؟ آیا باد نبود؟ آیا چیزی روحمانند و سایهگون نبود؟ ژانر وحشت معمولاً به این ایده خیانت کردهاست؛ چرا که ما را از ضرورت مواجهه با بیچهرهگی-های آن، از ضرورت گشودهشدن با نیروهای ناشناخته آن، بازداشته و به گریختن واداشته است؛ اگر ابژه وحشت، نه هیولاها و زامبیها و خونآشام-ها، که در روح خود ما، در همین کالبد/چهره انسانیمان باشد
چه؟ نه وحشتی معطوفبهگریختن، که وحشت مواجهه با و پذیرش امر ناشناخته/روحانی.
* * *
گفتمان علمی و مدرن، دیگر کمتر از مفهوم «روح» یا «هوا» استفاده میکند و بهجای آن به واژههایی چون «ذهن»، «مغز» و «اکسیژن» ایمان دارد. آنچه موجب حیاتِ زیستشناختی موجود زنده میشود «اکسیژن» است و روح هیچ سهمی در وجود انسانی ندارد؛ آنچه موجب تعقل میشود مغزِ ارگانیسم زنده و عملکردهای آن است (عصبشناسی). تنفس دیگر حاوی هیچ استعلایی نیست و در سطحی زیستشناختی به کنش اکسیداسیون انجامیده است. سوژگانیت فروکاهیده به بدنِ زیستشناختیشده گرچه هنوز از خلال بینیاش -میتیکاسهای بدن- میتواند بو بکشد، هوا را تنفس کند و زندگی بقااندیشانه را به بدن خویش هدیه کند، اما ازآنجاکه از جنبه ماهیتاً شاعرانه زندگی بازمیماند، مفاهیم (امور غیرجسمانی حیات انسانی) را به فاکتها (امور جسمانی حیات انسانی)، و علت میل (میلِ میل) را به ابژه میل، و ابژه میل را به کالا -این هستندههای بدنمند مارکدار- و خریدن تنزل داده، تنها یک راه نجات پیشروی خود میبیند؛ استفاده از کپسولهای اکسیژن، ماسک و دستگاههای اکسیژنساز، و یک ناجی سفیدپوش (پزشک)، که تماماً اموری داشتنی و خریدنیاند. امکان دسترسی همگان به امر کالایی، با حذف مانعهایی چون طبیعت
و نژاد و زبان، بهواسطه ابزار پول، اتفاقی است عظیم در تاریخ حیات بشری که دو سویه دارد: سویهای که برابریطلبانه امکان سیلان آزاد محصولات در تمامی پهنه زمین را فراهم میآورد و سویهای که موجب تحدید خواست در محدوده کالابودگی و خریدن میشود: حالا دیگر تفکر-معنویت نیز کالایی است که میتوان در هیئت یک کتاب یا درسگفتار خریدش. اما مسئله این است که تفکر-معنویت، استعارهای از هر آن چیزی است که اساساً ناکالا و ناخریدنی، و خارجِ قلمرو اقتصاد کنونی است، که اقتصاد دیگری را طلب میکند. یا لااقل هر آن چیزی در کالا که کالاناشدنی و قیمتناپذیر باقی میماند. آیا تنها چیزی که از خلال تنفس هوا به درون میکشیم، فقطوفقط عنصری شیمیایی به نام اکسیژن است؟ آیا تنفس، بلعیدن اکسیژن است فقط؟
* * *
چیزی در من، «بیش-غیر» از من، که در من و با من عمل میکند؛ چیزی که کالاشدنی و خریدنی نیست، چراکه پیشاپیش «مال» من است و البته «مال»ِ اویم؛ چیزی نه در پاساژها و ویترینها، که چیزی نزدیکتر از رگ گردن به من. نه تفاوت من از دیگران، که تفاوتهای من از خودم. بهراستی اکسیژن چیست؟ آیا مگر نهاینکه حتا خود اکسیژن نیز استعاره است (و کالانشدنی)؟ شیمی مدرن تمامی تلاشش را مؤمنانه به کار میبندد تا بالاخره تصویری دقیق از عنصر اکسیژن به دست دهد تا ما با خواندن یا شنیدنِ واژه «اکسیژن» به یک فاکت/چهره مشخص دست پیدا کنیم، اما هنوز مجهولات متنوع و بسیاری مانع ترسیم پرتره اکسیژه است (گویی همیشه بخشی از چهره در سایه میماند یا با تیکهای عصبی مخدوش میشود). از سویی به یاری صدایِ حروف الفبا از «اکسیژن» سخن میگوییم یا به یاری نویسههای حروف الفبا آن را مینویسیم (پرترههای زبانی اکسیژن)، از سوی دیگر به یاری علائم و فرمولهای شیمیایی آن را به صورت آلوتروپهای O یا O2یا O3 نمایش میدهیم (پرترههای شیمیایی اکسیژن)، ازسوی دیگر مدلهای اتمی گونهگون با ابزارهای مختلف میسازیم یا با کمک خطتیرههایی میان Oها چهرهای انتزاعی به دست
میدهیم (پرترههای تجسمی اکسیژن)، یا به کمک تکنولوژیهای روبهپیشرفتِ دیدن به آن نگاه میکنیم تا مگر بههرحال موفق به تجسم خودِ اکسیژن شده باشیم (پرترههای سینمایی اکسیژن). و این در حالی است که تمامی این بیانها، تصویرها و وانمودههایی هستند که ایده «اکسیژنبودگی» را تولید میکنند (و نه برعکس)؛ چنانکه میتوان گفت «خودِ» اکسیژن، اکسیژنِ ناب، وجود ندارد یا اگر وجود دارد تنها در/با زبان وجود دارد و آن ظهورات، تنها شیوههای متفاوت بیانمندشدگی این ایده زبانانه است. حالا تنفس نیز نمودی است از عملی که همزمان بدنشناختی، روانی-روحانی و سیاسی است. روح/قوه عمیقاً دموکراتیکی است که گاه افراد انسانی را تولید میکند و گاه افراد غیرانسانی را. کار انسان بر وجود غیرانسانی، همزمان کار وجود غیرانسانی بر وجود انسانی نیز هست؛ همچون کار اکسیژن و سلول برهمدیگر.
* * *
یکی از صداهای غالب در محیط کارخانجات، صداهای منقطع و مکرر آزادشدن هوای فشرده است؛ گویی دستگاهها بهشیوه کشتیگیران مدام نفس بیرون میدهند و نفس میگیرند. دانش پنوماتیک دیگر آن «روحشناسی»ای نیست که حیات زمینیان را به آسمان و ستارگان، بدن را به روح و پزشکی را به فلسفه متصل میساخت. حالا این دانشی است که رُباتها را به جنبش درمیآورد و صرفاً در دانشکدههای مهندسی تدریس میشود. ماشینهای پنوماتیک از جمله دقیقترین ماشینهایی است که مهندسی مدرن به آن دست یافته است. تو گویی ماشینها آنگاه که نفس میکشند، آنگاه که به هوا، به این عنصر گریزپای خیالانگیز مجهز میشوند، عملکرد بهتری دارند. چنان صحنهای و محیطی را به یاد بیاوریم: هوای فشردهای رها میشود، صدای رهایش باد شنیده میشود، بازوهای رباتها به اینسو و آنسو حرکت میکنند، یکی پایین میآید و دیگری بالا میرود، یکی قطعهای میگذارد و یکی جوش میزند، صدای مکیدن باد شنیده میشود، یکی میچرخد و دیگری میلرزد؛ مگر نه اینکه رباتها با موسیقی تنفس خودشان در حال رقصیدناند؟ مگر نه اینکه رقص دستهجمعی را به رباتها سپردهایم؟
اما در سویه دیگر اتفاق تکنولوژیک دیگری نیز در رابطه با مفاهیم هوا و تنفس رخ میدهد؛ یکی از کارآمدترین، مؤثرترین و تأملانگیزترین شیوههای متأخر جنگ و کشتار، استفاده از آن کُشتافزارهایی است که عمل تنفس را دچار اختلال میکنند. قتل عام با بمبهای شیمیایی در جنگهای بینالمللی کشتار کارآمدتری چون حمامهای گاز سمی در اردوگاههای نازی، و بهکارگیری گازهای اشکآور که امروزه امری رایج است. دیگر نیازی به گیوتین و شمشیر، به توپ و تانک و تفنگ، و نه حتا به طناب دار نیست، نه گوشتی شکافته میشود و نه خونی ریخته میشود. عنصر نادیدنی و همهجاحاضرِ هوا، که عامل حیات است، به ناگاه بدل به امری شوم و مرگبار میشود. دولتها راهش را پیدا کردهاند؛ گلو؛ راه تنفس؛ همان پلی که دل را به عقل، کله را به بدن و مغز را به سیستم عصبی وصل میکند. از این بهتر نمیشود؛ مسدودکردن راه گلو؛ همان مجرایی که سایکی یا پنیوما -این جنبه روحانی بدن- ازخلال آن نفس میکشد، سخن میگوید، فریاد میکشد؛ مسئله این است که بعد روحانی وجود چه میخواهد وقتی خود را ازخلال بدن گوشتینمان، در صداهایمان، در مِنمِنها و هذیانها و فریادهایمان، بیان میکند؟
حتماً نیرویی خلاق و جانبخش را. امروزه زندگیهایمان بهسهولت در اختیار دولتها و بازارها و البته بیمارستانهاست، چراکه هوا را نیز تحت کنترل سیاسی-اقتصادی خویش درآوردهاند؛ این امر شاید یکی از تغییر فازهای مهم کاپیتالیسم باشد. همان نهادهایی که بمبهای شیمیایی میسازند، «کالاهای موردنیاز»ی چون سیستم تهویه، ماسک و دستگاههای اکسیژنساز نیز تولید میکنند. نه زیستسیاست که مرگسیاست؛ دیگر صرفاً قدرت ماورایی یا حتا طبیعت نیست که ما را میمیراند؛ قدرت استعلایی دولت/پلیس و بازار نقشی فعالتر دارد اگر صرفاً چنان بازی کنیم که دولت میخواهد، اگر از قوه خیال و احراز فرم دیگری از زندگی غافل باشیم.
* * *
گرایش انسان شهری امروز، خاصه در فرم آمریکاییاش، به مکتبهایی چون بودیسم و اموری چون مدیتیشن یا یوگا -که تکنولوژی درونبدنی تنفس نقش اساسی در آنها دارد- گرایشی است رایج و تأملانگیز. انسان شهری امروز، که در چنبره هوای آلوده و انواع دستگاههای هویتساز گیر افتاده است، خواهان -لااقل- آرامشِ ناشیاز فراموشی «موقت» چنین هویتها و هواهایی است. اما این هنوز انتظار کمی از تنفس، بدن و حیات است؛ چرا که قرارگیری در جایگاه تهی از هویت، درواقع، قرارگیری در فضای عدمتعینی است که از روحانیت/شکلگریزی حیات ناشی میشود. هوا اگرچه ماده است، اما نه رنگی دارد، نه شکلی، نه بویی و نه مشخصصدایی؛ صفاتی که تداعیکننده انتزاعیترین حالت هستندگی -یعنی «خدا»- است؛ خدای یگانه و منزه در معنای دینیاش، بینهایت یا شدتِ درونِ امر محدود -در معنای فلسفیاش. سفر نمادین گوروهای هندی به آمریکا بیگمان نشانهای است از یک میل تاریخی (حتا اگر مصداقی تحریفشده باشد)؛ اینبار کریستف کلمب با عمامهای هندی میخواهد آمریکا را ابداع کند، نه قلمروی جغرافیاییاش را که قلمروی روانی-سیاسی بدیعش را. اجتماعی درراه و رها از مقولاتی چون هویت، طبقه و
نژاد.
انسان مدرن شهری، شهری که با نهادهای قانونی دولت تعین مییابد، احساس تنگی نفس میکند؛ بیماریهای تنفسی یکی از بیماریهای رایج تمدن شهری-صنعتی است، چنانکه حتا بیماریهای شیوعیابنده در سده اخیر نیز جهاز تنفسی را مورد تخریب قرار میدادهاند. تنفس هوای آلوده نهتنها زندگی انسان که زندگی زمین را بهطرزی عیان و مستقیم تحت آزاری مرگبار قرار داده است. انسان شهرهای پیشرفته امروز است که زمان-مکانی را هم برای «هواخوری» اختصاص میدهد، همانگونه که زندانیان در زمانی مقرر و دانشآموزان در «زنگ تنفس» به وظیفه «هواخوری» مشغول میشوند. پس سیستم تهویه هوا یکی از رایجترین پدیدههای جهان تکنولوژیک کاپیتالیستی است؛ ریهای برای معدنها و کارخانجاتِ تهی از تنفس. این نفستنگی یکی از نمودهای تأملانگیز وضعیت تاریخی کنونی است که از گفتمان پزشکی فراتر میرود، چنان که در گفتمان سیاسی نیز پیوسته با مفاهیم اختناق (خفگی) و رهایی روبهرو هستیم؛ پلیسیسازی تنفس و سیاستورزی محدود به آپاراتوسهای دولت، زندگی را چنان در طبقهبندیها، دستورالعملها و نهادهای اداریگون اسیرکرده که میلبه رهایی، میلبه جنبش، قیام، میلبه تنفس آزاد در
هوای آزادی، از رایجترین مطالبات طرحشده در حرکات اعتراضی است. رهایی و جنبش و قیام از نیرو-عملکردهای مادهای با نام کُلی هواست. خواست رهایی و آزادی نمود دیگری از خواست تنفس عمیقِ زندگی است؛ جوانه مدفون در دل خاک، هوا و البته نور-گرما (و بالعکس؛ هوا، جوانه را) طلب میکند تا تمامی توان نهفتهاش را بالفعل سازد و ازآنجاکه باید ازطریق تنفس طلبش را محقق کند لاجرم از تیرگی خاک به شفافیت هوا عبور میکند؛ لبخندی میزند یا نعرهای میکشد شاید، فیگور بدنیاش راستقامت، و چهرهاش گشوده میشود به رنگها و ریتمها؛ همچون ژست یک مبارز آزادیخواه. نهفقط تنفس جهت بقا، بل تنفس هواهای نو و وقوع فرم-حیاتی دیگر.
اما چرا انسان امروز که هوای آلوده تنفس میکند، که با کارخانهها و اتومبیلهایش دودهای سمی تولید میکند و دچار نفستنگی است، سیگار هم تولید میکند و سیگار هم میکشد؛ آیا میشود دود را با دود زدود؟ نقطه بحران، همیشه نقطهای حامل نجات نیز هست. چنین انسانی در پی رهایی از سنگینی و فسردگی است. اما مگر سیگار میتواند چنین خواستهای را برآورد؟ ژست سیگارکشیدن از سویی تحقق بیفایدگی و بیکاری است؛ فرد بدینترتیب میتواند فارغ از «اشتغال» کاری نکند، چیزی را بسوزاند و بهتمامی مصرف کند و هیچ کند و دود کند و به هوا بفرستد. از سوی دیگر در میان اقوام پیشامدرن رابطه دیگری میان امر سیگارگون و انسان وجود دارد؛ آنان گویی دود موادی را تنفس میکردهاند که عملکردهای بدن را تغییر داده، سطوح فکری-روحانیاش را بالفعل سازد. اما دود سیگارهای امروزین دیگر آن تأثیر را، بیکارگی و هیچیت کافی را ندارد.
* * *
جورج فلوید -شیوه مرگ او و جنبشهای بهراهافتاده از تصویر مرگ او- در مقام یک هستنده و اتفاق منفرد، در وضعیت متأثر از کرونا، فارغ از آنکه سناریویی ازپیشطرحریزیشده باشد یا نباشد، میتواند در مقام یک تغییر پارادایم در تاریخ سیاستورزی مدرن و همزمان یک تغییر پارادایم در شیوه مقاومت یا مبارزه قلمداد گردد. بررسی تاریخ ژستهای اعتراض و شعارها، و ارائه تفسیری از آنچه ازخلال این ژستها و آن شعارها «مطالبه» میشود، میتواند گواهی بر این تغییر پارادایم باشد. تخریب مجسمهها، نمایشی است از میلبه تخریب تصویرهای صلب حیات که با مواد سنگین و گِلصفت ساخته شدهاند؛ بدنهایی که نفس نمیکشند (آیا تظاهراتکنندگان میدانستند و میدانند که درواقع و میبایست سطوح منجمد و صلب درونشان را بشکنند؟). مفاهیم و مطالباتی چون آزادی، عدالت و برابری، یا مطالبات آشکارتری چون برکناری یک شخص یا یک دولت، تنها عناصر اصلی و غالب شعارها نیستند. نه مفاهیم چناناند و نه مطالبات گرامری چنان دارند؛ حالا با جملهای خبری مواجهیم که گویی نهایتِ ناتوانی را اعلام میکند، پایان زندگی را؛ شعاری که نه خشمی آشکار دارد و نه درخواستی قاطع. شعار این است:
«نمیتوانم نفس بکشم». پلیس پاسخ میدهد: «نفس بکشید، راحت نفس بکشید، فقط قانونشکنی نکنید»؛ دیالوگی کمیک، افشای طنز قانون. معترضان نه قامتی ایستاده دارند و نه سینههایی فراخ/سپرکرده. نه مشتی درکار است، نه فریادی جمعی. آنان درحالیکه بر زمین درازکشیدهاند و ساکتاند، حامل این نوشتهاند: «نمیتوانم نفس بکشم». این آخرین خبر و شعاری است که از سوی یکی از ستمدیدهترین و البته بدنامترین سوژههای تاریخ مدرن در پیشگاه متأخرترین فرم قانون -پلیس مقتدر آمریکایی- با کلماتی که بهسختی دریافت میشد، با صدایی که نای بیرونآمدن از لوله نای را نداشت، با بدن تنومندی که بر زمین فرو افتاده بود و بیشرمانه زیر چکمههای پلیس تحقیر میشد، اعلام شد. این نهتنها آخرین کلام یک شخص به نام جورج فلوید زیر پای نماینده قانون-دولت، که شعار کمتوان تمامی چهرههای انسانی مجهز به ماسک/دهانبندی است که از فرط تنفس ضعیف در فضای مرگآلود جغرافیایی-سیاسی فعلی، منقبض و سیاه شده و خواهندشد.
اما هنوز میتوان ادامه داد و به شیوه باد و هوا در فضا، در کنجها و شکافها، منتشر شد و از چشماندازهای دیگر دید و پرسید: این سفیدپوستان مشتاق عدالت، آنهنگام که فیالمثل بمبهای شیمیایی انسانها را خفه و آواره میکرد کجا، در کدام نهاد دولتی یا کاپیتالیستی، در چنبره کدام ایگو/انانیت مشغول بودند؟ و نیز میبایست پرسید: در تمامی زمانهایی که سیاهپوستان تحت فشار نظامیان و سرمایهداران خفه میشدهاند، مردمان غیرغربی کجا، در کدام عقیده محبوس میشدهاند، در کدام بت، در کدام مجسمه؟ راستی! آفریقاییان خودْ کجا هستند؟ چرا مردمان برای حقارتها، کالاطلبیها و هویتطلبیهایشان چنان در عرصههای عمومی «تظاهرات» میکنند که انگار تماماً تسلیم خواست زندگی و شدنهای غریب آن شدهاند؟ ...
اگر بپذیریم که تنها یک خواست بنیادین در حیات و در میان موجودات زنده -و انسان در مقام گونهای خاص از چنین موجودیتی- وجود دارد و آن چیزی جز خواست زندگی، خواست بقاء و تمدید زندگی، و نه حتا این، که خواست بالقوگیهای زندگی و شدتبخشیدنبه آن از سوی خودِ قوه حیات نیست، آنگاه بایستی این سؤال را طرح کنیم که شیوه مسلط زندگی امروزین انسان، چه در سطح فردی و چه در سطحی گروهی، چه نسبتی با خواست زندگی و تحققات این خواست دارد. آیا چنین شیوهای، شیوهای است در خدمت زندگیانگیزی و زندگیآفرینی، یا نه، اتفاقاً علیرغم تمامی چهرههای متنوع و رنگارنگ زندگینمایاش، فرایندی است در راستای تضعیف ایمان به قوه حیات و تنزل مرگ به یکی از حالتهای معلوم آن (فوتکردن، کشتهشدن)؟
* * *
در برخی از روایتهای دینی تاریخساز، خلقت و حیاتیابی انسان محصول برهمکنش موادی چون گِل (آب و خاک) و روح (هوا) است؛ اما در همین ابتدا باید یادآور شویم که مواد (همچون آب و خاک) مفهوم نیز هستند، و به همین شیوه مفهوم «روح» نیز حاوی نوعی مادیت است لااقل وقتی به هیئتِ کلمه درمیآید و مفهوم «روح» بر کاغذ یا در صدا متجسد میشود. حال چنان آمیزشی چه نوع آمیزشای است و چه محصول نویی را موجب میشود؛ اگر گِل بنا بر خصیصههای فیزیکیاش -مثلاً سنگینیاش- مفعول فعلِ سکونت و فروافتادن واقع میشود اما روح (مترادف زبانی با کلماتی چون نَفَس، هوا و باد) بنا به خصیصه سبُکی و لطافتش مفعول مناسبی برای فعل انتشار، فرارفتن و البته رؤیتناپذیری است. کوزهگری اغلب در متون عرفانی و گاه فلسفی، تمثیل مناسبی از چنین فرایندی فراهم میآورد؛ برهمکنش آب و خاک به گِل منتهی میشود، سپس این گِل از طریق دستکاری به فرمی درمیآید و از برهمکنش این پدیدار گلین با هوا و آتش، فرمی تثبیت مییابد و هستندهای تشخصیافته پای به دایره وجود مینهد. کوزهگری نیز نمودی از همان سازوکار، و در نتیجه تمثیلی است از خلقت انسان که تلفیقی از دو عمل فرمیابی و
ماهیتیابیِ همزمان است؛ فرمی تجلییافته در و با ماده ازخلال یک فعل/دستکاری. این «فعل» و برهمکنش میان مواد-نیرو اولیه است که خصیصههای نامشابهی را در مواد-نیروهای حاصلآمده متبلور کرده، موجب تولید مفاهیمی نو میشود. ازینرو انسان تنها حامل خصیصههای گلین -همچون انفعال، سنگینی، کدورت و جمود- نیست، بلکه هم حامل خصیصههای جداگانه هوایی -فعالیت، سبکی، لطافت و بخور- نیز هست (و البته خصیصههای دیگر ناشیاز مواد دیگر)، و در سطحی دیگر حامل خصیصههای آن وضعیت سومی که از خلال فرایند برهمکنش این مواد، ظاهر شده و در مواد اولیه ظهور نداشت. بدینترتیب ۱) بیشکلی و شکلپذیری همزمان آنها، ۲) غلبه هرکدام از این مواد در ساختمان ترکیب و البته ۳) برهمکنش خصیصههای این مواد و تولید یک ماده-وضعیت سوم، موجب ظهور حالتهای چندگانه وجودی-روانشناختی و سیاسی در انسان میشود؛ ترکیبی از انقباض و انبساط، تعصب و گشودگی، خفقان و آزادی. پس گونه انسان، فارغ از تمامی هویتهای برساخته مسلط یا اقلیتی، دارای طبیعتی چندجنسی یا جنسیتی چندماهیتی است که ناشی از عدم تعین جنسیت و گشودگیِ انسدادناپذیر اوست. و این ویژگی سرشتنمای هر آن موجود
زندهای است که گونه انسان را برمیسازد و تقسیمبندیهای جنسیتی در جوامع کنونی، در تمامی حالات معمول و نامعمولش، تنها و تنها یکی از نمودهای چنین خصیصهای است؛ نامتعینبودگی [جنسیت]؛ ناماهیتمندی ماهوی. اگر آبخاک (گِل) میل به سردی، سنگینی، کدورت و حرکت سطحی یا فروروانه دارند، هوا و البته آتش میل به گرمی، سبکی، نفوذ و سیلان را در سرشت چنین موجودی حک میکنند؛ نیز ازخلال گونههای مختلف برهمکنش این
میل-موادها، که همچون موجهای دریا در هم تنیده میشوند، میل-موادهای نویی حاصل میآید که مشابهتی به میل-مواد پیشین ندارند. در این روایتها آنچه موجب حیاتمندی انسان میشود «روح»ی است که از سوی خدا-خالق در آن کالبد گلینِ ساکن و صامت «دمیده» شده، درونی میشود تا ازخلال چنین عملیاتی، به هستندهای جاندار و سخنگو بدل گردد؛ «نفختُ فیه مِن روحی». نسبتی میان بدن سنگین ساکت و صامت از سویی، و بیبدنیتِ لطیف اندیشه/نطق از سوی دیگر برقرار میشود؛ گویی از ترکیب کالبد گلین و روح بیکالبد، هستنده سومی حاصل میشود که هم از فرشتهگی متفاوت است و هم از حیوانبودگی، چراکه حاوی هر دو است و حاوی آن وضعیت سوم هم. در کوزهگری این عامل حضوری جالب دارد؛ «فوت کوزهگری». فوت کوزهگری نمودی است از ضرورت چنین فعل و رخدادی؛ فوتی که موجب جلاءمندی و درخشش محصول مات و گلین میشود؛ گویی قدرت زندگی است که در آن دمیده میشود، همان دموبازدم بیصدایی که ماده اولیه نطقِ انسان -صدا- نیز هست. بدن انسان زنده هم، از آنجا که حاوی نیروهای هوا (در سیستم تنفس) و آتش (در متابولیسم که قسمی اکسایش به کمک دستگاه تنفسی است) است، سبُکی، جلاء و یکپارچگی
دارد. آنگاه که چنین بدن چندجنسهای دچار مرگ شود با تیرگی و سنگینی جسد مواجه خواهیم شد؛ آنجا که بدن بینفَس و بیزبان شروع میکند به تجزیهشدن و انتشاردادن گازهایی در هوا؛ بدن فرومرده از خلال برهمکنشهایی میان مواد شاملاش و هستندههای دیگر هستی -چنان که گفتمان علم اذعان میکند- تماماً به گازهایی (به بیانی دیگر؛ روح شیمیایی) بدل میشود و به روح جهان میپیوندد.
* * *
مفهوم psyche در بسیاری از مکتبهای فلسفی، مفهومی اساسی در بررسی ماهیت انسان است. سایکی، که امروزه به تملک کلینیکهای روانشناسی درآمده است، آن عنصری است که به انسان توانِ حیات و میلورزی میبخشد و معمولاً با «روح» مترادف انگاشته میشود. اما چه چیزی است که آرزومندی میبخشد و زندگی را محقق میسازد؟ گزاف نیست اگر زندگی را ترکیباتی از دو عملکرد مادیتیابی و حرکت/تغییریافتگی بینگاریم بیآنکه به تقدم یکی بر دیگری قائل شویم. گذر از وضعیت کنونی مواد به وضعیت دیگر، از هستی حاضر و بالفعل به هستی غایب و بالقوه؛ آنچه هر لحظه درحال رخدادن است؛ تیکوتاک زمان. یکی از گذشتهها سوسو میزند؛ همان روندی که در شیوه بارداری حضرت مریم و تولد حضرت عیسی بازاجرا میشود؛ برهمکنشِ روحالقدس نفوذکننده با تنی پذیرا، زن را حامله یک زندگی جدید میکند. و در سطحی دیگر خود نوزاد نیز حامل عنصری هوایی است؛ «دَم»عیسوی؛ دَمی زبانآفرین که موجب سخنگفتن او در گهواره میشود و بعدها دمی حیاتبخش که مردگان را زنده میسازد و بیماران را شفا میدهد؛ تو گویی در چنان لحظهای آنچه تکرار میشود خلقت، خلقت انسان است. انگار روح، همچون هوا، مخزن
رؤیتناپذیرِ بالقوگیهای وجود است که در هر موجود تشخصیافتهای هست بهطوریکه هر هستندهای را حامل نیروهای زندگیبخش میکند فارغ از جنسیت دوگانه مرد یا زن. سایکی یا روح، در تعدادی از متون همین مکتبها، با باد و نیز با تنفس متناظر است؛ چراکه اگر بادی و نفخهای نباشد هیچ بدنِ کموزنی -حتا یک پَر بیجان سبُک و کوچک- حرکتی بیرونی نخواهد داشت و نیز اگر تکرار تنفس رخ ندهد، بدن موجود زنده نیز حرکت درونی و در نتیجه زندگیای نخواهد داشت؛ نهفقط حرکتهای بیرونی (مکانی-جسمانی) که حرکتهای درونی تخیل/تفکر هم (زمانی-روحانی). تنفس نیز جریان بادی است که این بار در اعضای بدن میوزد و بدن را از بیحرکتی، سکوت و تیرگی مرگبار نجات میبخشد. ریشهشناسی واژه عربی «روح» ما را به کلمات همریشه دیگری چون «ریح» و «ریاح» -به معنای باد و عطر- درمیرساند؛ متناظر با مفهوم پنیوما در برخی مکتبهای فلسفی خاصه در قرون وسطی؛ روح بهمثابه امواجی که در تمامی بدنها دمیده شده و میشود، و تمامی بدنهای انسانی و ناانسانی را به شیوههای مختلف به هم مربوط، متوجه و البته مشتاق میسازد؛ «نفخه کیهانی» که تمامی عناصر زمین و آسمان را به هم وصل
میکند. بنابراین روحی که در کالبد گلین آدمی دمیده شده است همان تنفسی هم هست که زندگی (حرکت و آگاهی) و سرزندگی را به بدن «هر» هستنده انسانی و ناانسانی، زمینی و نازمینی تزریق میکند.
* * *
اگر روحانیت (spirituality) را در «مقام» آن چیزی فهم کنیم که فارغ از اراده و هویت شخصی ما، در ما هست و عمل میکند، آنگاه حتا اگر متمایل به استفاده از مفهوم قدیمی روح نباشیم، منطقاً و بلافاصله به فرایندهایی چون تنفس، گردش خون در بدن، گوارش و نیز سخنگفتن درمیرسیم؛ فرایندهایی جسمانی «خارج» از اراده و هویت شخصی ما که هر لحظه، بیتوجه به اقلیم یا نژاد یا ایدئولوژی، در ما عمل میکند و به ما زندگی میبخشد؛ روحانیت مادی و «درونبودِ» بدن و هستی. بدینترتیب «روح»، ناآشکارگی در دل وضعیت آشکارگی است؛ ناپیدایی هوا. ماری که بال هم دارد؛ پرندهگی در وضعیت خزندگی و نیز بالعکس. سؤالی گاه چشمکی میزند: آیا اساساً سنت، پدر یا دولت میتواند فرزند را از گسستن بازدارد؟ یا این فرزند است که گاه در دام درام ناخودآگاهای تراژیک گیر میافتد و آزادیاش را از یک دیگری بیرونی طلب میکند درحالیکه این «خودِ» حاویِ دیگری و دیگریت است که علیرغم زمینگیرشدنش، به پرندهای هم بدل میتواند شد؟ آیا این همان ژست غایی مسیح نیست در تمام حیاتش که بالاخره بر صلیب پدیدار میشود؛ پرندهای گشودهبال.
اما چه چیزی باعث شده تا امروزه میانِ -حداقل- سه مفهوم روح (spirit)، روان/پنیوما و بدن انفکاک و البته استقلال رخ دهد، و هر یک به حوزهای از تخصصاتِ دانش پزشکی واگذار گردد؟ مفهوم روان، که امروزه اغلب با ذهن مترادف انگاشته میشود، مفهومی است مدرن و علمی. اگر روح، باد است و یک بیشکلی ناب، اما روان بیان و فعلیتی از آن روح در یک فرد است؛ یک بدنیت تشخصیافته. ازاینرو امر کلی و استعلایی روح از خلال امر تاریخمند و فردیِ روان تجلی یگانهای را در یک بدن متجسد میسازد تا یک هستنده، فردیت مختص خویش را در آن احراز کند؛ از خلال روان/پنیوماست که بدن، روحانیت درونی خود را بازمییابد بیآنکه از اجتماع گریخته، در غارها یا کوهها یا جنگلها منزوی شود. فرد بدینترتیب به جنبه روحانی/ناخودآگاه زندگی پی میبرد که چگونه نیروی راهبر او بودهاند به شیوهها و چهرههای متنوع در بطن زمان. عارفان باریکبینتری را میتوان سراغ گرفت که هم به این (سطح شخصی-تاریخی) آگاه بودهاند و هم به آن
(فراشخصی-تاریخگریز)؛ «مرد آن بود که در میان خلق بنشیند و با خلق درآمیزد و یک لحظه از خدای غافل نباشد». به تعبیری دیگر این روان است که روح بیچهره و بدن چهرهمند را به هم متصل نگاه میدارد؛ نه در مقام یک پل، بل همچون ضخامت ناچیزی که دو رویه یک صفحه را به هم متصل میکند. فیلسوفان خلاقتری نیز هستند که تمامی این سطوح/صفحات را در کنار هم، «بدن»های چندگانه انسان با نیروها و عملکردهایی خاص، میانگارند؛ بدن گوشتین، بدن بخاری، بدن نورانی، بدن روحانی. یا گاه بعکس «روح»های چندگانهای چون روح حیوانی، روح خیالی، روح عقلانی. میتوان گفت مفهوم «روح» و تمامی مفاهیم و مسائل مربوط به آن، همچون ماهیت گریزپا و شبحگونِ خود «روح»، در مقام شدت دیگری از حیات، آن چیزی است که پرسشها و متنهای بسیاری را مفتون و سرگردان کرده است.
خدایان یونانی ساکن کوه المپ بودهاند. بالاترین نقطه این کوه، قلهاش، mythikas (بینی) نامیده میشده است؛ والاترین جایگاه خدایگانی، آنجا که زمین به آسمان، به سطح دیگر حیات، مماس میشوند. از چنین نقطهای است که تنفس، روحانیترین و اوجگیرندهترین هواها را بازمییابد. بینیِ زمین، تجلییافته در فرم فیزیکی قله کوه، است که روح را و هوا را به تن زمین هدایت میکند تا حرکت در جلوههای متنوعاش آشکار گردد. همان نقطهای که آتشفشان، این تنفس غضبناک را نیز محقق میکند. رفتن به بلندیهای زمین و کوهنوردی همزمان عملی ورزشکارانه و فکری-روحانی است تا وجود آدمی شفافترین و شفافیتبخشترین هواهای آسمانی را تنفس کند. و نیز آن میلی است که هم در معماری مدرن ابرشهرهای امروز (آسمانخراشها و برجها) و هم در شهوت سفر به فضا (و یافتن نشانی از وجودِ «خدا») بازتولید شدهاست. در نتیجه چنین ساختاری است که پرواز دوباره مفهومپردازی میشود؛ «چگونه تواند بود که چیزی از طبع پرنده در من نباشد؟»؛ نهفقط حرکت در ارتفاع مکانشناسانه، بل حرکتی مقامشناختی.
* * *
در شعر کلاسیک و امروزین فارسی صداهای نفسِ باد بسیار شنیده میشود (این بخش، همچون بخشهای دیگر میتواند حامل نطفهای برای تحقیق باشد)؛ بادی که گاه جان میبخشد، گاه میرقصد و میرقصاند، گاه بادی است که متفرق میکند، گاه بادی که شکوفه را از فروبستگی میرهاند و موجب گشایش و ظهور آن میشود، و گاه بادی است که ویران میکند به ضرورت ساختنی دیگر. «در گشاد غنچه دلهای خونین صرف کن، این دم گرمی که چون باد بهارت دادهاند» یا «خوشش باد آن نسیم صبحگاهی، که درد شبنشینان را دوا کرد» یا «نفس باد صبا مشکفشان خواهدشد، عالم پیر دگرباره جوان خواهد شد». یا به یاد بیاوریم استعاره سنخنمای دیگری چون «دم عیسی» را: «زین دم عیسی که هر ساعت سحر میآورد، عالمی برخفته سر از خاک برمیآورد». یا بهطرزی امروزینتر و سیاسیتر: «بگو به دوست که دارد اگر سر یاری، خشونتی برساند به گردش تبری . هوا کم است، هوایی، شکاف روزنهای»، «نفس کاینست پس دیگر چه داری چشم...».
مکتبهای عرفانی شرقی، خاصه آنهایی که در هوای هندویسم و بودیسم جوانه زدهاند، تأکیدی مدام بر اهمیت اساسی «تنفس» دارند. مراقبهبرتنفس است که سوژه مراقبهگر را به خودِ حیات، به نفسِ حیات رهنمون میشود. فرد از تمامی تعلقات و برچسبها و فکرهای ناکارآمد رها میشود و به نقطه صفرِ بینامی عبور میکند؛ نقطهای که تنفس، این فرایند درونی و حیاتبخش، در آن رخ میدهد؛ عمل غریزی و ناارادی تنفس. از سوی دیگر، گرچه در هر حالتی و در هر وضعیتی عمل غریزی تنفس فعال است، اما این امر موجب نمیشود که تنفس فقط به همان شیوه غریزی-انگاشتهشدهای که عمل میکند، ممکن باشد. یک دلیل این که تنفس بنا به حالات و احوالات ما دچار تغییراتی میشود؛ تغییراتی در ضرباهنگ تنفس و مقدار هوایی که تو میکشد و بیرون میدهد. و از آنجا که حالات ما و حرکات ما، امروزه، بهطرزی فراگیر تحت کنترل ملموس و ناملموس نظامهای سیاسی (نظامهای مدیریت حالات و حرکات) است، پس تنفس نیز لاجرم دچار ضرباهنگ و شدتی است مطلوب چنین نظامهایی. مطالعه حرکات بدن شهروندان، ژستها و حالتهای روانیِ همراه آن در فضاهای شهری و شغلی میتواند تصویری از چنین ضرباهنگهایی در اختیار
بگذارد. در مسیر مخالف (از تنفس به احوال فرد)، مراقبهبرتنفس این امکان و پیشنهاد را فراهم میآورد تا فرد با آزمودن ضرباهنگها و شدتهای مختلف تنفس، گونه دیگری از تنفس کشف شده، بدن و تواناییهایی آن را تغییر داده، گسترش دهد. مگر نه اینکه اغلب وقتی دچار خشم یا اندوه یا دچار انقباض عضلانی-فکری میشویم، بهطرزی غیرارادی تنفسی عمیق میکشیم تا وجودمان از گیرافتادن در مرداب چنان ضرباهنگ ناخوشایندی نجات یابد. مراقبهبرتنفس و شیوههای مختلف تنفس موجب میشود تا وارد سطح عمیقاً جسمانی و پیشانمادین حیات، سطح امر غیرشخصی یا پیشاهویت شویم؛ آنجا که هنوز بادی میوزد، هوایی درجریان است و میتواند وجودِ منقبض در هویتهای ایگویستی را آزاد سازد؛ تزریق شفافیت، سبُکی و بینامی به جانِ فرسوده، سنگین و فسرده. همچون وقتی در رؤیاهایمان، بی آنکه بالی داشتهباشیم، بهراحتی از زمین کنده میشویم و بر فراز ساختمانها و کوهها، در تهیای میان و درون اجسام به پرواز درمیآییم. یا بدل به مار میشویم؛ این گریز از زندگی و واقعیتهای آن نیست، بل تصور واقعیتی و فرمی دیگر است. اگر رقص یکی از حرکات آیینی در چنین مکتبهایی است، از آن روست که
بدنِ رقصنده بدنی است پرندهوش، رها از سنگینی وظایف قانونی و اخلاقی، بدن چندگانهشدهای که میتواند دیوانهوار به هر سویی بچرخد و خم بردارد و حرکتهایی غیرمنتظره ابراز کند؛ به همان شیوه که «باد هر جا بخواهد میوزد، صدای آن را میشنوی، اما نمیدانی از کجا میآید، یا به کجا میرود». اما زندگی که امروزه ۱) از سوی دولتها و نهادهای وابسته تنظیم و کنترل و البته ۲) از سوی روانهای منقبض افراد تأیید میشود، سوژگانیت انسان را به سطح پزشکینهاش تنزل داده، به سلامتی و زندهماندن فروکاهیده شدهاست (امنیت). و روانشناسی تنها مکانیسم بیماری و سلامت -گناه و بخشودگی- را تبلیغ میکند و نه امکان «انقلاب» را. فیگور محبوب و کارتپستالیشده شخصی که با دستان گشوده بر نوک یک کوه (لبه یک دره عمیق)، یا بر لبه یک ساحل رو به دریای گسترده و بیانتها ایستاده، یا بر لبه پشتبام یک آسمانخراش، نمایشی از انشراح سینه نهفقط برای تنفس هوای تازه بیرون که برای آریگویی و بهآغوشکشیدن هر آن پیشآمد ناآشکاری است که میتواند رخ دهد؛ حضرت موسی نیز وقتی میخواهد سراغ فرعون برود، آنچه از خدا میخواهد «انشراح سینه» و «سیلان امور» و «گشودگی
لسان» است. نیز این ژست که توصیف شد، ژست غایی مسیح را تداعی میکند؛ بدنی گشوده به تمامی رخدادهای حیات و البته رنجبارترین و گشایندهترین رخدادها که لاجرم به مرگ میانجامد. مرگ در چنین حالتی، وهلهای است که در آن نوع خاصی از سوبژکتیویته از بین میرود و سوبژکتیویته دیگری ممکن میشود؛ مرگ از یک شیوهازبودن و تولد در شیوه دیگری از بودن. آنچه آموختنش ضروری به نظر میسد: مردن. آنجا که حضرت عیسی میمیرد تا در مقامِ «روحالله» به حیات جاودانیِ خویش در بطن زمان ادامه داده، بتواند روزی دیگر باز به دنیا بیاید.
نفس عمیقی که به مدتی طولانیتر از حدِ معمول در سینه نگه داشته میشود، بهشدت رساندن عمل تنفس و البته زندگی است؛ پیشترها چنین بازیای در محوطههای آبی و میان کودکان بسیار رایج بود؛ ماندن در زیر آب؛ ماهیشدن؛ یونسشدن. فرد بدینشیوه هر عمل تنفس، عملی که به او انرژی حیات میبخشد را به غایت خود نزدیک کرده، تشدید میکند؛ بیشترین زمان برای فروبردنِ بیشترین مقدار هوا/اکسیژن صرف میشود، سپس بیشترین مقدار زمان صرف میشود تا هوا/اکسیژن واردشده بهتمامی مصرف گردیده، بدن در آستانه خفگی قرارگیرد و هوا/اکسیژن -و در نتیجه «زندگی»- را با تمامی توانش، شهوتبارانه، به درون کشد (زمانی فیلسوفی، جوانی فلسفهدوست را اینچنین آزموده بود تا شدت میل او به اندیشیدن را سنجیده باشد). از چنین سازوکاری در موقعیتی دیگر نیز بهره برده میشود؛ شکنجه؛ سری که مدام توی آب فرو برده میشود و در آستانه خفگی بالا آورده میشود و بلافاصله دوباره در آب فرو برده میشود؛ ریتمی معطوفبه مرگ، ریتم اجتماعیت امروز.
* * *
شاید چندان گزاف نباشد این گفته که شیوع ویروس کرونا همزمان با آن حالت و وضعیتی است که تمامی حیات زمین و البته سطوح مختلف حیات بشری را درنوردیده است. شاید این گفته به مذاق برخی خوش نیاید؛ خاصه آنانی را که شیوه شکلگیری این ویروس را به عاملی منحصراً سیاسی یا منحصراً انسانی تحویل میدهند. اما مگر نه اینکه هر اتفاقی، هر اتفاقِ به ظاهرکوچک و پیشپاافتادهای، و نیز هر اتفاقِ بهظاهربرنامهریزیشدهای، اتفاقی است که از ۱) تمامی سطوح حیات تأثیر میپذیرد و ۲) تمامی سطوح حیات را متاثر میکند. یکی از علائم رایج بیماری کرونا نفستنگی است. احتمالاً این تأکیدات و تعبیرات، هذیان یا زیاده تعمیم تلقی شوند، اما در کنار تمامی نمودهای مسئلهانگیز دیگری که در بخشهای دیگر ذکرشد یا خواهد شد، میبایست به استعاره فراگیر «تنفس عمیق زمین» اشاره کنیم که نهتنها میان ژورنالیستها، بل استعارهای مرکزی در گزارشهای برخی نهادهای تحقیقات علمی است. آنان شیوع ویروس کرونا و تأثیر آن بر کُلیت حیات، و حیات زمین را، در مجموع، یک «تنفس عمیق» مینامند؛ هوایی که صافتر شده است، دریاهایی که شفافتر گشتهاند، گونههای روبه انقراضی از گیاهان یا
حیوانات که نجات یافتهاند، تمامی ماشینها و تنهای خستهای که برای مدتی بیشتر از روزهای تقویمشناسانه تعطیل، استراحت کردند (با درنظرداشتن تمامی آسیبهای اقتصادی و روانیای که به انسانهای روزمزدکار و سوگوار وارد شدهاست)، بهداشت نهفقط در سطح فردی که در سطح اجتماعیتر و جهانیتر بهبود یافته است (چنانکه گفتیم حتا تغییرات احتمالی کلان در معادلات اقتصادی-سیاسی را که به عاملیتی اصلی و یکه چون دولت منسوب میشوند، نمیتوان تنها سطح وقوع چنین تغییراتی دانست). شاید چنین آمارهایی همه آثار واقعه نباشد و البته هنوز خوشخیالانه به نظر برسند؛ ویروس، در مقام نمونهای از یک تهدید جهانی یا به بیانی دینی-اسطورهای در مقام یک خردهآخرالزمان رخ داد -فارغ از آنکه منشاء آن چه باشد، حتا اگر ادعا شود منشاء آن کشف شده است- و همزمان چنین تغییرات مشهودی را نیز، در سطوح دیگر حیات بههمراه داشت. آنچه محل وقوع خطر است سیستم تنفسی است و آنچه طلب میشود نفسکشیدن. از سویی دیگر ایدهای، همچون ستارهای سوسو میزند؛ به زعم برخی دانشمندان مدل هستندگی ویروس، که هنوز در مورد زندهانگاشتن یا نینگاشتناش، متنفسبودن یا نبودنش، دلیل و
توافق کافی در گفتمان همهگیر علم وجود ندارد، مدلی مناسب برای فهم «منشأ حیات» و خلقت فراهم میآورد؛ ویروس نه هستندهای است مشابه ارگانیسمهای چندسلولی و پیچیده، و نه چیزی مشابه تکسلولیها و باکتریها؛ به بیانی دیگر ویروس نه این است و نه آن؛ یک شبح، یک ناشناخته مثالین (دستاویزی مناسب سینمای وحشت). حالا این ویروس نقش تکرار «منشأ» را در متن تاریخ بازی میکند؛ نه نقش نقطه آغاز روند خطی هستی، که نقش یک شکاف را. شکافی در روند ناکارآمد و تهکشیده امور رخ میدهد تا حیات به تنفس/حیاتمندی خویش ادامهدهد. هر «منشاء»ای چنین عملکردی دارد. حالا تصویر تمامی «در»های بهناگاهبازشده یا «شکاف»های رخداده در دیوارها را به یاد بیاوریم در سینمای وحشت؛ چه چیزی در را گشوده، و دیوار را شکاف داده است؟ آیا باد نبود؟ آیا چیزی روحمانند و سایهگون نبود؟ ژانر وحشت معمولاً به این ایده خیانت کردهاست؛ چرا که ما را از ضرورت مواجهه با بیچهرهگی-های آن، از ضرورت گشودهشدن با نیروهای ناشناخته آن، بازداشته و به گریختن واداشته است؛ اگر ابژه وحشت، نه هیولاها و زامبیها و خونآشام-ها، که در روح خود ما، در همین کالبد/چهره انسانیمان باشد
چه؟ نه وحشتی معطوفبهگریختن، که وحشت مواجهه با و پذیرش امر ناشناخته/روحانی.
* * *
گفتمان علمی و مدرن، دیگر کمتر از مفهوم «روح» یا «هوا» استفاده میکند و بهجای آن به واژههایی چون «ذهن»، «مغز» و «اکسیژن» ایمان دارد. آنچه موجب حیاتِ زیستشناختی موجود زنده میشود «اکسیژن» است و روح هیچ سهمی در وجود انسانی ندارد؛ آنچه موجب تعقل میشود مغزِ ارگانیسم زنده و عملکردهای آن است (عصبشناسی). تنفس دیگر حاوی هیچ استعلایی نیست و در سطحی زیستشناختی به کنش اکسیداسیون انجامیده است. سوژگانیت فروکاهیده به بدنِ زیستشناختیشده گرچه هنوز از خلال بینیاش -میتیکاسهای بدن- میتواند بو بکشد، هوا را تنفس کند و زندگی بقااندیشانه را به بدن خویش هدیه کند، اما ازآنجاکه از جنبه ماهیتاً شاعرانه زندگی بازمیماند، مفاهیم (امور غیرجسمانی حیات انسانی) را به فاکتها (امور جسمانی حیات انسانی)، و علت میل (میلِ میل) را به ابژه میل، و ابژه میل را به کالا -این هستندههای بدنمند مارکدار- و خریدن تنزل داده، تنها یک راه نجات پیشروی خود میبیند؛ استفاده از کپسولهای اکسیژن، ماسک و دستگاههای اکسیژنساز، و یک ناجی سفیدپوش (پزشک)، که تماماً اموری داشتنی و خریدنیاند. امکان دسترسی همگان به امر کالایی، با حذف مانعهایی چون طبیعت
و نژاد و زبان، بهواسطه ابزار پول، اتفاقی است عظیم در تاریخ حیات بشری که دو سویه دارد: سویهای که برابریطلبانه امکان سیلان آزاد محصولات در تمامی پهنه زمین را فراهم میآورد و سویهای که موجب تحدید خواست در محدوده کالابودگی و خریدن میشود: حالا دیگر تفکر-معنویت نیز کالایی است که میتوان در هیئت یک کتاب یا درسگفتار خریدش. اما مسئله این است که تفکر-معنویت، استعارهای از هر آن چیزی است که اساساً ناکالا و ناخریدنی، و خارجِ قلمرو اقتصاد کنونی است، که اقتصاد دیگری را طلب میکند. یا لااقل هر آن چیزی در کالا که کالاناشدنی و قیمتناپذیر باقی میماند. آیا تنها چیزی که از خلال تنفس هوا به درون میکشیم، فقطوفقط عنصری شیمیایی به نام اکسیژن است؟ آیا تنفس، بلعیدن اکسیژن است فقط؟
* * *
چیزی در من، «بیش-غیر» از من، که در من و با من عمل میکند؛ چیزی که کالاشدنی و خریدنی نیست، چراکه پیشاپیش «مال» من است و البته «مال»ِ اویم؛ چیزی نه در پاساژها و ویترینها، که چیزی نزدیکتر از رگ گردن به من. نه تفاوت من از دیگران، که تفاوتهای من از خودم. بهراستی اکسیژن چیست؟ آیا مگر نهاینکه حتا خود اکسیژن نیز استعاره است (و کالانشدنی)؟ شیمی مدرن تمامی تلاشش را مؤمنانه به کار میبندد تا بالاخره تصویری دقیق از عنصر اکسیژن به دست دهد تا ما با خواندن یا شنیدنِ واژه «اکسیژن» به یک فاکت/چهره مشخص دست پیدا کنیم، اما هنوز مجهولات متنوع و بسیاری مانع ترسیم پرتره اکسیژه است (گویی همیشه بخشی از چهره در سایه میماند یا با تیکهای عصبی مخدوش میشود). از سویی به یاری صدایِ حروف الفبا از «اکسیژن» سخن میگوییم یا به یاری نویسههای حروف الفبا آن را مینویسیم (پرترههای زبانی اکسیژن)، از سوی دیگر به یاری علائم و فرمولهای شیمیایی آن را به صورت آلوتروپهای O یا O2یا O3 نمایش میدهیم (پرترههای شیمیایی اکسیژن)، ازسوی دیگر مدلهای اتمی گونهگون با ابزارهای مختلف میسازیم یا با کمک خطتیرههایی میان Oها چهرهای انتزاعی به دست
میدهیم (پرترههای تجسمی اکسیژن)، یا به کمک تکنولوژیهای روبهپیشرفتِ دیدن به آن نگاه میکنیم تا مگر بههرحال موفق به تجسم خودِ اکسیژن شده باشیم (پرترههای سینمایی اکسیژن). و این در حالی است که تمامی این بیانها، تصویرها و وانمودههایی هستند که ایده «اکسیژنبودگی» را تولید میکنند (و نه برعکس)؛ چنانکه میتوان گفت «خودِ» اکسیژن، اکسیژنِ ناب، وجود ندارد یا اگر وجود دارد تنها در/با زبان وجود دارد و آن ظهورات، تنها شیوههای متفاوت بیانمندشدگی این ایده زبانانه است. حالا تنفس نیز نمودی است از عملی که همزمان بدنشناختی، روانی-روحانی و سیاسی است. روح/قوه عمیقاً دموکراتیکی است که گاه افراد انسانی را تولید میکند و گاه افراد غیرانسانی را. کار انسان بر وجود غیرانسانی، همزمان کار وجود غیرانسانی بر وجود انسانی نیز هست؛ همچون کار اکسیژن و سلول برهمدیگر.
* * *
یکی از صداهای غالب در محیط کارخانجات، صداهای منقطع و مکرر آزادشدن هوای فشرده است؛ گویی دستگاهها بهشیوه کشتیگیران مدام نفس بیرون میدهند و نفس میگیرند. دانش پنوماتیک دیگر آن «روحشناسی»ای نیست که حیات زمینیان را به آسمان و ستارگان، بدن را به روح و پزشکی را به فلسفه متصل میساخت. حالا این دانشی است که رُباتها را به جنبش درمیآورد و صرفاً در دانشکدههای مهندسی تدریس میشود. ماشینهای پنوماتیک از جمله دقیقترین ماشینهایی است که مهندسی مدرن به آن دست یافته است. تو گویی ماشینها آنگاه که نفس میکشند، آنگاه که به هوا، به این عنصر گریزپای خیالانگیز مجهز میشوند، عملکرد بهتری دارند. چنان صحنهای و محیطی را به یاد بیاوریم: هوای فشردهای رها میشود، صدای رهایش باد شنیده میشود، بازوهای رباتها به اینسو و آنسو حرکت میکنند، یکی پایین میآید و دیگری بالا میرود، یکی قطعهای میگذارد و یکی جوش میزند، صدای مکیدن باد شنیده میشود، یکی میچرخد و دیگری میلرزد؛ مگر نه اینکه رباتها با موسیقی تنفس خودشان در حال رقصیدناند؟ مگر نه اینکه رقص دستهجمعی را به رباتها سپردهایم؟
اما در سویه دیگر اتفاق تکنولوژیک دیگری نیز در رابطه با مفاهیم هوا و تنفس رخ میدهد؛ یکی از کارآمدترین، مؤثرترین و تأملانگیزترین شیوههای متأخر جنگ و کشتار، استفاده از آن کُشتافزارهایی است که عمل تنفس را دچار اختلال میکنند. قتل عام با بمبهای شیمیایی در جنگهای بینالمللی کشتار کارآمدتری چون حمامهای گاز سمی در اردوگاههای نازی، و بهکارگیری گازهای اشکآور که امروزه امری رایج است. دیگر نیازی به گیوتین و شمشیر، به توپ و تانک و تفنگ، و نه حتا به طناب دار نیست، نه گوشتی شکافته میشود و نه خونی ریخته میشود. عنصر نادیدنی و همهجاحاضرِ هوا، که عامل حیات است، به ناگاه بدل به امری شوم و مرگبار میشود. دولتها راهش را پیدا کردهاند؛ گلو؛ راه تنفس؛ همان پلی که دل را به عقل، کله را به بدن و مغز را به سیستم عصبی وصل میکند. از این بهتر نمیشود؛ مسدودکردن راه گلو؛ همان مجرایی که سایکی یا پنیوما -این جنبه روحانی بدن- ازخلال آن نفس میکشد، سخن میگوید، فریاد میکشد؛ مسئله این است که بعد روحانی وجود چه میخواهد وقتی خود را ازخلال بدن گوشتینمان، در صداهایمان، در مِنمِنها و هذیانها و فریادهایمان، بیان میکند؟
حتماً نیرویی خلاق و جانبخش را. امروزه زندگیهایمان بهسهولت در اختیار دولتها و بازارها و البته بیمارستانهاست، چراکه هوا را نیز تحت کنترل سیاسی-اقتصادی خویش درآوردهاند؛ این امر شاید یکی از تغییر فازهای مهم کاپیتالیسم باشد. همان نهادهایی که بمبهای شیمیایی میسازند، «کالاهای موردنیاز»ی چون سیستم تهویه، ماسک و دستگاههای اکسیژنساز نیز تولید میکنند. نه زیستسیاست که مرگسیاست؛ دیگر صرفاً قدرت ماورایی یا حتا طبیعت نیست که ما را میمیراند؛ قدرت استعلایی دولت/پلیس و بازار نقشی فعالتر دارد اگر صرفاً چنان بازی کنیم که دولت میخواهد، اگر از قوه خیال و احراز فرم دیگری از زندگی غافل باشیم.
* * *
گرایش انسان شهری امروز، خاصه در فرم آمریکاییاش، به مکتبهایی چون بودیسم و اموری چون مدیتیشن یا یوگا -که تکنولوژی درونبدنی تنفس نقش اساسی در آنها دارد- گرایشی است رایج و تأملانگیز. انسان شهری امروز، که در چنبره هوای آلوده و انواع دستگاههای هویتساز گیر افتاده است، خواهان -لااقل- آرامشِ ناشیاز فراموشی «موقت» چنین هویتها و هواهایی است. اما این هنوز انتظار کمی از تنفس، بدن و حیات است؛ چرا که قرارگیری در جایگاه تهی از هویت، درواقع، قرارگیری در فضای عدمتعینی است که از روحانیت/شکلگریزی حیات ناشی میشود. هوا اگرچه ماده است، اما نه رنگی دارد، نه شکلی، نه بویی و نه مشخصصدایی؛ صفاتی که تداعیکننده انتزاعیترین حالت هستندگی -یعنی «خدا»- است؛ خدای یگانه و منزه در معنای دینیاش، بینهایت یا شدتِ درونِ امر محدود -در معنای فلسفیاش. سفر نمادین گوروهای هندی به آمریکا بیگمان نشانهای است از یک میل تاریخی (حتا اگر مصداقی تحریفشده باشد)؛ اینبار کریستف کلمب با عمامهای هندی میخواهد آمریکا را ابداع کند، نه قلمروی جغرافیاییاش را که قلمروی روانی-سیاسی بدیعش را. اجتماعی درراه و رها از مقولاتی چون هویت، طبقه و
نژاد.
انسان مدرن شهری، شهری که با نهادهای قانونی دولت تعین مییابد، احساس تنگی نفس میکند؛ بیماریهای تنفسی یکی از بیماریهای رایج تمدن شهری-صنعتی است، چنانکه حتا بیماریهای شیوعیابنده در سده اخیر نیز جهاز تنفسی را مورد تخریب قرار میدادهاند. تنفس هوای آلوده نهتنها زندگی انسان که زندگی زمین را بهطرزی عیان و مستقیم تحت آزاری مرگبار قرار داده است. انسان شهرهای پیشرفته امروز است که زمان-مکانی را هم برای «هواخوری» اختصاص میدهد، همانگونه که زندانیان در زمانی مقرر و دانشآموزان در «زنگ تنفس» به وظیفه «هواخوری» مشغول میشوند. پس سیستم تهویه هوا یکی از رایجترین پدیدههای جهان تکنولوژیک کاپیتالیستی است؛ ریهای برای معدنها و کارخانجاتِ تهی از تنفس. این نفستنگی یکی از نمودهای تأملانگیز وضعیت تاریخی کنونی است که از گفتمان پزشکی فراتر میرود، چنان که در گفتمان سیاسی نیز پیوسته با مفاهیم اختناق (خفگی) و رهایی روبهرو هستیم؛ پلیسیسازی تنفس و سیاستورزی محدود به آپاراتوسهای دولت، زندگی را چنان در طبقهبندیها، دستورالعملها و نهادهای اداریگون اسیرکرده که میلبه رهایی، میلبه جنبش، قیام، میلبه تنفس آزاد در
هوای آزادی، از رایجترین مطالبات طرحشده در حرکات اعتراضی است. رهایی و جنبش و قیام از نیرو-عملکردهای مادهای با نام کُلی هواست. خواست رهایی و آزادی نمود دیگری از خواست تنفس عمیقِ زندگی است؛ جوانه مدفون در دل خاک، هوا و البته نور-گرما (و بالعکس؛ هوا، جوانه را) طلب میکند تا تمامی توان نهفتهاش را بالفعل سازد و ازآنجاکه باید ازطریق تنفس طلبش را محقق کند لاجرم از تیرگی خاک به شفافیت هوا عبور میکند؛ لبخندی میزند یا نعرهای میکشد شاید، فیگور بدنیاش راستقامت، و چهرهاش گشوده میشود به رنگها و ریتمها؛ همچون ژست یک مبارز آزادیخواه. نهفقط تنفس جهت بقا، بل تنفس هواهای نو و وقوع فرم-حیاتی دیگر.
اما چرا انسان امروز که هوای آلوده تنفس میکند، که با کارخانهها و اتومبیلهایش دودهای سمی تولید میکند و دچار نفستنگی است، سیگار هم تولید میکند و سیگار هم میکشد؛ آیا میشود دود را با دود زدود؟ نقطه بحران، همیشه نقطهای حامل نجات نیز هست. چنین انسانی در پی رهایی از سنگینی و فسردگی است. اما مگر سیگار میتواند چنین خواستهای را برآورد؟ ژست سیگارکشیدن از سویی تحقق بیفایدگی و بیکاری است؛ فرد بدینترتیب میتواند فارغ از «اشتغال» کاری نکند، چیزی را بسوزاند و بهتمامی مصرف کند و هیچ کند و دود کند و به هوا بفرستد. از سوی دیگر در میان اقوام پیشامدرن رابطه دیگری میان امر سیگارگون و انسان وجود دارد؛ آنان گویی دود موادی را تنفس میکردهاند که عملکردهای بدن را تغییر داده، سطوح فکری-روحانیاش را بالفعل سازد. اما دود سیگارهای امروزین دیگر آن تأثیر را، بیکارگی و هیچیت کافی را ندارد.
* * *
جورج فلوید -شیوه مرگ او و جنبشهای بهراهافتاده از تصویر مرگ او- در مقام یک هستنده و اتفاق منفرد، در وضعیت متأثر از کرونا، فارغ از آنکه سناریویی ازپیشطرحریزیشده باشد یا نباشد، میتواند در مقام یک تغییر پارادایم در تاریخ سیاستورزی مدرن و همزمان یک تغییر پارادایم در شیوه مقاومت یا مبارزه قلمداد گردد. بررسی تاریخ ژستهای اعتراض و شعارها، و ارائه تفسیری از آنچه ازخلال این ژستها و آن شعارها «مطالبه» میشود، میتواند گواهی بر این تغییر پارادایم باشد. تخریب مجسمهها، نمایشی است از میلبه تخریب تصویرهای صلب حیات که با مواد سنگین و گِلصفت ساخته شدهاند؛ بدنهایی که نفس نمیکشند (آیا تظاهراتکنندگان میدانستند و میدانند که درواقع و میبایست سطوح منجمد و صلب درونشان را بشکنند؟). مفاهیم و مطالباتی چون آزادی، عدالت و برابری، یا مطالبات آشکارتری چون برکناری یک شخص یا یک دولت، تنها عناصر اصلی و غالب شعارها نیستند. نه مفاهیم چناناند و نه مطالبات گرامری چنان دارند؛ حالا با جملهای خبری مواجهیم که گویی نهایتِ ناتوانی را اعلام میکند، پایان زندگی را؛ شعاری که نه خشمی آشکار دارد و نه درخواستی قاطع. شعار این است:
«نمیتوانم نفس بکشم». پلیس پاسخ میدهد: «نفس بکشید، راحت نفس بکشید، فقط قانونشکنی نکنید»؛ دیالوگی کمیک، افشای طنز قانون. معترضان نه قامتی ایستاده دارند و نه سینههایی فراخ/سپرکرده. نه مشتی درکار است، نه فریادی جمعی. آنان درحالیکه بر زمین درازکشیدهاند و ساکتاند، حامل این نوشتهاند: «نمیتوانم نفس بکشم». این آخرین خبر و شعاری است که از سوی یکی از ستمدیدهترین و البته بدنامترین سوژههای تاریخ مدرن در پیشگاه متأخرترین فرم قانون -پلیس مقتدر آمریکایی- با کلماتی که بهسختی دریافت میشد، با صدایی که نای بیرونآمدن از لوله نای را نداشت، با بدن تنومندی که بر زمین فرو افتاده بود و بیشرمانه زیر چکمههای پلیس تحقیر میشد، اعلام شد. این نهتنها آخرین کلام یک شخص به نام جورج فلوید زیر پای نماینده قانون-دولت، که شعار کمتوان تمامی چهرههای انسانی مجهز به ماسک/دهانبندی است که از فرط تنفس ضعیف در فضای مرگآلود جغرافیایی-سیاسی فعلی، منقبض و سیاه شده و خواهندشد.
اما هنوز میتوان ادامه داد و به شیوه باد و هوا در فضا، در کنجها و شکافها، منتشر شد و از چشماندازهای دیگر دید و پرسید: این سفیدپوستان مشتاق عدالت، آنهنگام که فیالمثل بمبهای شیمیایی انسانها را خفه و آواره میکرد کجا، در کدام نهاد دولتی یا کاپیتالیستی، در چنبره کدام ایگو/انانیت مشغول بودند؟ و نیز میبایست پرسید: در تمامی زمانهایی که سیاهپوستان تحت فشار نظامیان و سرمایهداران خفه میشدهاند، مردمان غیرغربی کجا، در کدام عقیده محبوس میشدهاند، در کدام بت، در کدام مجسمه؟ راستی! آفریقاییان خودْ کجا هستند؟ چرا مردمان برای حقارتها، کالاطلبیها و هویتطلبیهایشان چنان در عرصههای عمومی «تظاهرات» میکنند که انگار تماماً تسلیم خواست زندگی و شدنهای غریب آن شدهاند؟ ...
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.