|

از یادها و دیدارها

ناصر غیاثی

یکی از بسیار حُسن‏‌های مطالعۀ خاطرات سرآمدان علم و فرهنگ و ادب این است که چندی در حال‌و‌هوای روزگاری نفس می‌‏کشیم که آنان و هم‏عصرانش در آن می‌‏زیستند، سرکی می‌‏کشیم به روایت غیررسمی از منشِ برجستگان، از برخی گفت‌وگوها و نظرگاه‌‏های خصوصی آن‌ها که در تاریخ رسمی یادی از آن‌ها نمی‌شود، باخبر می‌‏شویم و شاید مهم‌‏تر از همه برخی رازهای مگوی این فرهیختگان و فرزانگان بر ما آشکار می‌شود؛ رازهایی که توجیه «حفظ آبرو» مانع می‌شود از برملاشدن آن‌ها. به عبارت دیگر با مطالعۀ خاطرات دیگران، از منظری مکملِ روایتِ رسمی با منشِ ماندگاران در تاریخ یک سرزمین آشنا می‌‏شویم.

دکتر ایرج پارسی‌‏نژاد در «یادها و دیدارها»، کتاب 360 صفحه‌‏ای خود ضمن روایت کوتاه و فشرده‏ای از زندگی‏‌اش، یادمانده‏‌هایش از بیش از پنجاه نفر از زنان و مردان اهل اندیشه و فرهنگ و ادب ِ این مرز‌و‌بوم در شصت‌و‌اندی سال اخیر را می‌‏نویسد، از هر‌یک عمدتاً در دو تا پنج صفحه و همه همراه با عکس‏‌هایی تاکنون دیده‌نشده. ترتیب این خاطرات پارسی‌‏نژاد از آدم‌‏های نقش‏‌پرداز فرهنگ و ادب ایران، بر اساس زندگی‏نامۀ نویسندۀ آن است.
دکتر ایرج پارسی‏‌نژاد
اهل قلم، دکتر ایرج پارسی‏‌نژاد، فارغ‌‏التحصیل دانشگاه آکسفورد را بیشتر با کتاب‌‏هایش در مورد تاریخ نقد ادبی در ایران می‌‏شناسند، کتاب‏‌هایی که وی در آن‌ها به تلاش اندیشمندان ایرانی در نقد ادبی به مفهوم امروزین و چند‌و‌چون رابطۀ بسیاری از پژوهشگران فرهنگ ایران چون میرزا فتحعلی آخوندزاده، میرزا آقاخان‌ کرمانی، زین‌‏العابدین مراغه‏‌ای، صادق هدایت، علی دشتی، پرویز ناتل‌خانلری، فاطمه سیاح، احسان طبری، عبدالحسین زرین‌کوب و‌... با نقد ادبی می‌‏پردازد.
ایرج پارسی‏‌نژاد متولد 1317 در آبادان، بخت آن را داشت در سال‏‌هایی (1338 تا 1342) دانشجوی زبان و ادبیات فارسیِ دانشکده ادبیات دانشگاه تهران باشد که مجموعه‏‌ای از نامدارترین استادان ادبیات فارسی در آن تدریس می‌کردند، استادان کم‌‏مانندی چون ابراهیم پورداوود، بدیع‌‏الزمان فروزانفر، جلال‌‏الدین همایی، محمد معین، پرویز ناتل‌خانلری، ذبیح‌‏الله صفا و بسیاری دیگر که گستردگی دانش و خدمات‏شان به فرهنگ و ادبیات ایران انکارناپذیر است. پارسی‏‌نژاد در خاطرات خود با قلمی شیوا و به‌راستی شیرین از این استادان خود یاد و گاه حکایات طنزآمیزی از برخی از آن‌ها روایت می‌کند. از جمله دربارۀ استاد بدیع‏‌الزمان فروزانفر به یاد می‌‏آورد: «روزی استاد، پس از پایان درس خود دربارۀ عطار نیشابوری، به انتخاب خود به چند دانشجوی ممتاز آثاری از عطار را پیشنهاد می‌کرد که دربارۀ آن مطالعه و تحقیق کنند. به یکی تذکرة‏الاولیا، به دیگری منطق‌‏الطیر، به دانشجوی سوم الهی‏‌نامه. در این میان خانمی از دانشجویان که چندان از زیبایی بهره نداشت دست بالا برد که من هم هستم. استاد هرچه سعی کرد او را نادیده بگیرد نتوانست، سرانجام با اکراه، با آن لحنِ معنی‌‏دار خاص خود، گفت: شما هم مصیبت‏‌نامه را کار کنید!».
پارسی‏‌نژاد در همان روزهای دانشجویی (1341) به دعوت زنده‌یاد نجف دریابندری، از دوستان دوران نوجوانی‌‏اش که خود سردبیرِ وقتِ انتشارات فرانکلین بود، به‌عنوان مدیر قسمت تولید در انتشارات فرانکلین مشغول به کار شد. از آنجا که دریابندری محل کار پارسی‏‌نژاد را در دفتر خود قرار داده بود، این خود بار دیگر موقعیتی فراهم آورد تا باب آشنایی و همکاری پارسی‏‌نژاد با بسیاری از اهل کتاب و قلم که چه به‌عنوان مراجعه‏‌کننده و چه به‌عنوان دوستان دریابندری به مؤسسه رفت‌و‌آمد داشتند، باز شود. پارسی‏‌نژاد به سال 1344 و در پی تأسیس بنیاد فرهنگ ایران، به دعوت دکتر خانلری رئیس این بنیاد که پارسی‏‌نژاد ارادت ویژه‏‌ای به او دارد، به‌عنوان پژوهشگر، همکار او و دیگر مردان فاضلی چون شفیعی‌کدکنی و احمد تفضلی و مهرداد بهار شد. به سفارش دکتر خانلری بود که پارسی‏‌نژاد به سال 1347 برای کار به تلویزیون رفت. در آنجا ابتدا برنامه‌‏ای با عنوان «در جست‌وجوی زبان معیار» تدارک دید و در آن زمینۀ تهیۀ زبانِ معیار برای گویندگان رادیو‌تلویزیون را فراهم آورد. «هنر و اندیشه» برنامۀ دیگر دکتر پارسی‏‌نژاد در تلویزیون اختصاص داشت به گفت‌وگو با اهل اندیشه و هنر و ادبیات ایران. برنامۀ «ادبیات جهان» و نیز برنامۀ «شهر آفتاب» که به معرفی و بررسی کتاب‏‌های تازه و گفت‌وگو با نویسندگان و مترجمان و شاعران می‌‏پرداخت و سرانجام برنامۀ «دفتر روز» که شامل مجموعه‏‌ای از اخبار هنری و ادبی و فرهنگی در تلویزیون ایران بود. در این دو برنامۀ آخر پارسی‏‌نژاد، شاعران شعر می‏‌خواندند و او با این شاعران گفت‌وگو می‌کرد.
گوشه‌‏هایی از تاریخ
به‌این‌ترتیب علایق شخصی، تحصیلات و شغل‌‏های پارسی‏‌نژاد دست به دست هم داده و او را مدام در حشر‌و‌نشر با بسیاری از پدیدآورندگان و دست‌‏اندرکاران ِ ادبیات و موسیقی و سینما و تئاتر ایران معاصر قرار می‏‌دهند. از همین رهگذر است که وی گوشه‏‌هایی از تاریخ تاکنون مکتوب‌نشدۀ اهل هنر و ادبیات ایران معاصر را به رشتۀ تحریر درمی‌‏آورد و خواننده را با گوشه‏‌هایی از خلق‌و‌خو و برخی اتفاقات ریز‌و‌درشتِ زندگی بسیاری از اهل فرهنگ هم‌‏عصر خویش، بیشتر نویسنده و شاعر و مترجم و پژوهشگر، آشنا می‌‏سازد. منتسب‌کردن نوشتن مقاله‌‏ای در ستایش از تاریخ شاهنشاهی در لوموند دیپلماتیک به خانلری و انتشار ترجمۀ آن به مباشرت غلامحسین ساعدی در «انتقاد کتاب نیل» که تکذیب خانلری را در پی داشت، نمونۀ کوچکی است از آنچه که در روایت رسمی تاریخ مغفول می‏‌ماند. دکتر پارسی‏‌نژاد می‌‏نویسد: «توضیح ساعدی در ذیل تکذیب خانلری حاشیه‏‌ای طعنه‌‏آمیز بود که «ما نمی‌‏دانیم مگر موضوع آن مقاله... چه بوده که دکتر خانلری نسبت نوشتن آن را به خود نمی‌‏پذیرد؟» و این معنای دیگری نداشت مگر پاپوش‌دوختن برای خانلری. و باز نمونه‏‌ای دیگر: «...آل‌‏احمد... خود بابت تألیف جزیرۀ خارک: دّر یتیم خلیج فارس با پادرمیانی ابراهیم گلستان پول کلانی از شرکت نفت گرفته بود».
خاطره‏‌نویس همواره در مظان این اتهام قرار دارد که گاه از خود چیز یا چیزهایی را به واقعیت افزوده یا اندکی افسانه‌‏سرایی کرده است، اتهامی که راستی‌‏آزمایی آن ممکن نیست مگر به دست دیگر شاهدان یا اسناد تاریخی. به یاد بیاوریم خاطراتِ م. فرزانه از صادق هدایت یا خاطرات گوستاو یانوش از کافکا را. همین از این روی باید باشد که دکتر پارسی‏‌نژاد در «یادداشت» ابتدای کتاب به خواننده‌‏اش اطمینان خاطر می‌‏دهد: «کوشیده‏‌ام که در روایت هر خاطره راستی و درستی را پیش چشم داشته باشم و از خیال‏بافی و قصه‌‏پردازی معمول در کار بسیاری از خاطره‏‌نویسان بپرهیزم». گواهی این گزاره صداقت اوست در روایت این خاطرات، چرا‌که علی‌رغم دوستی‏‌هایی گاه بسیار نزدیک با بسیاری از اصحاب هنر و ادبیات، اِبایی از روایتِ برخی ویژگی‏‌های ناپسند شخصیتی یا کج‌روی‌‏های آنان ندارد. نقلِ اعتیاد بیژن مفید، متوسل‌شدن پرویز مشکاتیان «به آرام‏بخش‌هایی... که او را به‌سوی مرگ» می‏‌بُرد، خودبزرگ‏‌بینیِ زنندۀ ابراهیم گلستان و دشنام‌‏های او «به این‌و‌آن، از خانلری و دریابندری گرفته تا آل‌‏احمد و شاملو...» مشتی هستند نمونۀ خروار.
کمتر خاطره‌‏ای در کتاب یافت می‌شود که خالی از روایت حکایتی بامزه‏ باشد. از آن جمله است حکایت دیدار ایرج افشار و استاد فروزانفر به نقل از ایرج افشار: روزی که ایرج افشار همراه با دوستانش از گردشی در اطراف تهران برمی‌‏گشت، برای احوال‌پرسی سری به خانۀ ییلاقی استاد می‌‏زنند. «استاد ... پرسید: «افشار، کجا بودی؟» گفتم: «استاد... رفته بودیم به اوشان، از اوشان به فشم، از فشم به لالون، از لالون به زاگون، از زاگون به آهار، از آهار به آب‏نیک، از آب‏نیک به...» حرفم را قطع کرد. گفت: «افشار، تو که روی قاطرهای امامزاده داوود را سفید کردی!» یا در دی‌ماه 1339، یک‌ سال پس از درگذشت نیما وقتی پارسی‏‌نژاد در تدارک برنامه‌‏ای برای بزرگداشت او در تالار فردوسی دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران بود، دکتر صورتگر به او گفت: «... من نیما را خوب می‌‏شناختم. کاکو، این مرد دیوانه بود. یه روز با همون شنل و چکمه از یوش اومده بود پیش علی دشتی تو روزنومۀ شفق سرخ می‌‏گفت من می‏‌خوام با همین خنجر دشمنای شعرمو بکشم! واقعاً یه قمه‌‏ای هم به کمرش بسته بود!».
نجف دریابندری، محمدرضا شفیعی‌کدکنی و سیروس طاهباز
پارسی‏‌نژاد به تقریب بیشترین صفحات کتاب خود را به یادمانده‏‌هایش از این سه تن اختصاص داده‏ است، یادمانده‌‏هایی که به ستایش پهلو می‌‏زنند.
این ستایش‌‏ها بیش از همه وقتی نمود می‏‌یابند که پارسی‏‌نژاد از «دوستی پنجاه‌‏وچند‌ساله با محمدرضا شفیعی‌کدکنی» می‌‏گوید، اگرچه خود صادقانه معترف است که «من دوست و دوستدار او هستم و آرائم در تحلیل آثارش طبعاً نمی‌تواند از عواطف دوستانه‏‌ام برکنار باشد». با این وصف اما وقتی «به نقل مختصات خلقیات» کدکنی می‌‏پردازد، اول از همه با شرح «تناقضی که در عواطف و افکار» کدکنی است آغاز می‌کند و در ادامه «مهم‌‏ترین خصوصیت سلوک شخصی شفیعی‌کدکنی» را «گریز و پرهیز او از جماعت و جمعیت و نطق و خطابه و سخنرانی و سخنوری و شعرخوانی» می‏‌داند. پارسی‏‌نژاد با روایت چندین خاطره چهرۀ کمتر دیده‌شده‌‏ای از استاد کدکنی بر خواننده عرضه می‌کند، به‌مثل: «من خود شاهد بوده‌‏ام که از دریافت جوایز نقدی بسیار گران (به دلار و ریال) سر باز زده و از برگزاری مجالس بزرگداشت و تخصیص مجلات و نشریات در تقدیر از آثارش به‌شدت جلوگیری کرده است».
از آنجا که پدر پارسی‏‌نژاد و دریابندری دوستانی بسیار صمیمی و هر دو ساکن آبادان بوده‌‏اند، دوستی دو پسر آن‌ها نیز از دوران نوجوانی آغاز می‌شود و هرگز گسسته نمی‌شود. طنز نجف دریابندری که زبانزد خاص‌و‌عام است در خاطرات پارسی‏‌نژاد برجستگی بیشتری می‌‏یابد. پارسی‏‌نژاد چندین حکایت از شوخ‌‏طبعی نجف روایت می‌کند. از آن جمله: «نجف از بیماری شخصی که خاطرۀ خوبی از او نداشت خبر داشت. وقتی خبر مرگش را به او دادم که فلانی مُرد، گفت: خوب کاری کرد».
چنان‌که دوستی پارسی‏‌نژاد با دریابندری، دوستی او با سیروس طاهباز نیز به دوران نوجوانی آن دو در دبیرستان رازی آبادان برمی‏‌گردد و رشتۀ اصلی این دوستی چیزی نبود مگر «شعر و داستان و هنر نو». پارسی‏‌نژاد در وصف دوستی و نقل خاطراتش از سیروس طاهباز، از جمله حکایتِ آغاز تلاش او برای انتشار مجموعه آثار نیما نیز جانب بی‏طرفی را رها نمی‌کند و در تشریح خصوصیات اخلاقی سیروس طاهباز او را «... ساده‌‏دل و زودباور...» می‏‌خواند و می‏‌نویسد: «به کسانی... از نوع جلال آل‌‏احمد و ابراهیم گلستان تا حد «ارادت» دلبسته و وابسته می‏‌شد، اما من می‌دیدم که آن‌ها صمیمیتش را درنمی‏‌یافتند و با طعنه و توهین دلش را می‏‌شکستند». کاش در این مورد نمونه یا نمونه‏‌هایی در کتاب ذکر می‌‏شد.
در این خاطرات زنان حضوری به‌غایت کم‏رنگ دارند به‌گونه‌ای که در سرتاسر کتاب تنها از دو زن یاد می‌شود: فروغ فرخزاد و قمر آریان، همسر زرین‏‌کوب. این غیبت می‌تواند به دلیل ساختار اجتماعی آن دوران باشد که زنان در صحنه‏‌های ادب و هنر که سهل است، حتا از حضور ساده در عرصۀ اجتماع نیز محروم بودند.
گرچه از قدما و معاصران کمابیش همه در کتاب حضور دارند اما برخی دیگر از تأثیرگذاران ادبیات ایران به‌مثل احمد شاملو، هوشنگ گلشیری، محمود دولت‌‏آبادی یا رضا براهنی از جمله غایب‌‏های این کتاب محسوب می‏‌شوند. بعید به نظر می‏‌رسد، فردی چون پارسی‏‌نژاد هیچ برخوردی با این‌ها نداشته است. چه‌بسا پای ملاحظاتی در میان بوده که جای گفتنش در این کتاب نبوده یا اینکه پارسی‏‌نژاد خاطرۀ قابل‌ذکری از آن‌ها ندارد.

یکی از بسیار حُسن‏‌های مطالعۀ خاطرات سرآمدان علم و فرهنگ و ادب این است که چندی در حال‌و‌هوای روزگاری نفس می‌‏کشیم که آنان و هم‏عصرانش در آن می‌‏زیستند، سرکی می‌‏کشیم به روایت غیررسمی از منشِ برجستگان، از برخی گفت‌وگوها و نظرگاه‌‏های خصوصی آن‌ها که در تاریخ رسمی یادی از آن‌ها نمی‌شود، باخبر می‌‏شویم و شاید مهم‌‏تر از همه برخی رازهای مگوی این فرهیختگان و فرزانگان بر ما آشکار می‌شود؛ رازهایی که توجیه «حفظ آبرو» مانع می‌شود از برملاشدن آن‌ها. به عبارت دیگر با مطالعۀ خاطرات دیگران، از منظری مکملِ روایتِ رسمی با منشِ ماندگاران در تاریخ یک سرزمین آشنا می‌‏شویم.

دکتر ایرج پارسی‌‏نژاد در «یادها و دیدارها»، کتاب 360 صفحه‌‏ای خود ضمن روایت کوتاه و فشرده‏ای از زندگی‏‌اش، یادمانده‏‌هایش از بیش از پنجاه نفر از زنان و مردان اهل اندیشه و فرهنگ و ادب ِ این مرز‌و‌بوم در شصت‌و‌اندی سال اخیر را می‌‏نویسد، از هر‌یک عمدتاً در دو تا پنج صفحه و همه همراه با عکس‏‌هایی تاکنون دیده‌نشده. ترتیب این خاطرات پارسی‌‏نژاد از آدم‌‏های نقش‏‌پرداز فرهنگ و ادب ایران، بر اساس زندگی‏نامۀ نویسندۀ آن است.
دکتر ایرج پارسی‏‌نژاد
اهل قلم، دکتر ایرج پارسی‏‌نژاد، فارغ‌‏التحصیل دانشگاه آکسفورد را بیشتر با کتاب‌‏هایش در مورد تاریخ نقد ادبی در ایران می‌‏شناسند، کتاب‏‌هایی که وی در آن‌ها به تلاش اندیشمندان ایرانی در نقد ادبی به مفهوم امروزین و چند‌و‌چون رابطۀ بسیاری از پژوهشگران فرهنگ ایران چون میرزا فتحعلی آخوندزاده، میرزا آقاخان‌ کرمانی، زین‌‏العابدین مراغه‏‌ای، صادق هدایت، علی دشتی، پرویز ناتل‌خانلری، فاطمه سیاح، احسان طبری، عبدالحسین زرین‌کوب و‌... با نقد ادبی می‌‏پردازد.
ایرج پارسی‏‌نژاد متولد 1317 در آبادان، بخت آن را داشت در سال‏‌هایی (1338 تا 1342) دانشجوی زبان و ادبیات فارسیِ دانشکده ادبیات دانشگاه تهران باشد که مجموعه‏‌ای از نامدارترین استادان ادبیات فارسی در آن تدریس می‌کردند، استادان کم‌‏مانندی چون ابراهیم پورداوود، بدیع‌‏الزمان فروزانفر، جلال‌‏الدین همایی، محمد معین، پرویز ناتل‌خانلری، ذبیح‌‏الله صفا و بسیاری دیگر که گستردگی دانش و خدمات‏شان به فرهنگ و ادبیات ایران انکارناپذیر است. پارسی‏‌نژاد در خاطرات خود با قلمی شیوا و به‌راستی شیرین از این استادان خود یاد و گاه حکایات طنزآمیزی از برخی از آن‌ها روایت می‌کند. از جمله دربارۀ استاد بدیع‏‌الزمان فروزانفر به یاد می‌‏آورد: «روزی استاد، پس از پایان درس خود دربارۀ عطار نیشابوری، به انتخاب خود به چند دانشجوی ممتاز آثاری از عطار را پیشنهاد می‌کرد که دربارۀ آن مطالعه و تحقیق کنند. به یکی تذکرة‏الاولیا، به دیگری منطق‌‏الطیر، به دانشجوی سوم الهی‏‌نامه. در این میان خانمی از دانشجویان که چندان از زیبایی بهره نداشت دست بالا برد که من هم هستم. استاد هرچه سعی کرد او را نادیده بگیرد نتوانست، سرانجام با اکراه، با آن لحنِ معنی‌‏دار خاص خود، گفت: شما هم مصیبت‏‌نامه را کار کنید!».
پارسی‏‌نژاد در همان روزهای دانشجویی (1341) به دعوت زنده‌یاد نجف دریابندری، از دوستان دوران نوجوانی‌‏اش که خود سردبیرِ وقتِ انتشارات فرانکلین بود، به‌عنوان مدیر قسمت تولید در انتشارات فرانکلین مشغول به کار شد. از آنجا که دریابندری محل کار پارسی‏‌نژاد را در دفتر خود قرار داده بود، این خود بار دیگر موقعیتی فراهم آورد تا باب آشنایی و همکاری پارسی‏‌نژاد با بسیاری از اهل کتاب و قلم که چه به‌عنوان مراجعه‏‌کننده و چه به‌عنوان دوستان دریابندری به مؤسسه رفت‌و‌آمد داشتند، باز شود. پارسی‏‌نژاد به سال 1344 و در پی تأسیس بنیاد فرهنگ ایران، به دعوت دکتر خانلری رئیس این بنیاد که پارسی‏‌نژاد ارادت ویژه‏‌ای به او دارد، به‌عنوان پژوهشگر، همکار او و دیگر مردان فاضلی چون شفیعی‌کدکنی و احمد تفضلی و مهرداد بهار شد. به سفارش دکتر خانلری بود که پارسی‏‌نژاد به سال 1347 برای کار به تلویزیون رفت. در آنجا ابتدا برنامه‌‏ای با عنوان «در جست‌وجوی زبان معیار» تدارک دید و در آن زمینۀ تهیۀ زبانِ معیار برای گویندگان رادیو‌تلویزیون را فراهم آورد. «هنر و اندیشه» برنامۀ دیگر دکتر پارسی‏‌نژاد در تلویزیون اختصاص داشت به گفت‌وگو با اهل اندیشه و هنر و ادبیات ایران. برنامۀ «ادبیات جهان» و نیز برنامۀ «شهر آفتاب» که به معرفی و بررسی کتاب‏‌های تازه و گفت‌وگو با نویسندگان و مترجمان و شاعران می‌‏پرداخت و سرانجام برنامۀ «دفتر روز» که شامل مجموعه‏‌ای از اخبار هنری و ادبی و فرهنگی در تلویزیون ایران بود. در این دو برنامۀ آخر پارسی‏‌نژاد، شاعران شعر می‏‌خواندند و او با این شاعران گفت‌وگو می‌کرد.
گوشه‌‏هایی از تاریخ
به‌این‌ترتیب علایق شخصی، تحصیلات و شغل‌‏های پارسی‏‌نژاد دست به دست هم داده و او را مدام در حشر‌و‌نشر با بسیاری از پدیدآورندگان و دست‌‏اندرکاران ِ ادبیات و موسیقی و سینما و تئاتر ایران معاصر قرار می‏‌دهند. از همین رهگذر است که وی گوشه‏‌هایی از تاریخ تاکنون مکتوب‌نشدۀ اهل هنر و ادبیات ایران معاصر را به رشتۀ تحریر درمی‌‏آورد و خواننده را با گوشه‏‌هایی از خلق‌و‌خو و برخی اتفاقات ریز‌و‌درشتِ زندگی بسیاری از اهل فرهنگ هم‌‏عصر خویش، بیشتر نویسنده و شاعر و مترجم و پژوهشگر، آشنا می‌‏سازد. منتسب‌کردن نوشتن مقاله‌‏ای در ستایش از تاریخ شاهنشاهی در لوموند دیپلماتیک به خانلری و انتشار ترجمۀ آن به مباشرت غلامحسین ساعدی در «انتقاد کتاب نیل» که تکذیب خانلری را در پی داشت، نمونۀ کوچکی است از آنچه که در روایت رسمی تاریخ مغفول می‏‌ماند. دکتر پارسی‏‌نژاد می‌‏نویسد: «توضیح ساعدی در ذیل تکذیب خانلری حاشیه‏‌ای طعنه‌‏آمیز بود که «ما نمی‌‏دانیم مگر موضوع آن مقاله... چه بوده که دکتر خانلری نسبت نوشتن آن را به خود نمی‌‏پذیرد؟» و این معنای دیگری نداشت مگر پاپوش‌دوختن برای خانلری. و باز نمونه‏‌ای دیگر: «...آل‌‏احمد... خود بابت تألیف جزیرۀ خارک: دّر یتیم خلیج فارس با پادرمیانی ابراهیم گلستان پول کلانی از شرکت نفت گرفته بود».
خاطره‏‌نویس همواره در مظان این اتهام قرار دارد که گاه از خود چیز یا چیزهایی را به واقعیت افزوده یا اندکی افسانه‌‏سرایی کرده است، اتهامی که راستی‌‏آزمایی آن ممکن نیست مگر به دست دیگر شاهدان یا اسناد تاریخی. به یاد بیاوریم خاطراتِ م. فرزانه از صادق هدایت یا خاطرات گوستاو یانوش از کافکا را. همین از این روی باید باشد که دکتر پارسی‏‌نژاد در «یادداشت» ابتدای کتاب به خواننده‌‏اش اطمینان خاطر می‌‏دهد: «کوشیده‏‌ام که در روایت هر خاطره راستی و درستی را پیش چشم داشته باشم و از خیال‏بافی و قصه‌‏پردازی معمول در کار بسیاری از خاطره‏‌نویسان بپرهیزم». گواهی این گزاره صداقت اوست در روایت این خاطرات، چرا‌که علی‌رغم دوستی‏‌هایی گاه بسیار نزدیک با بسیاری از اصحاب هنر و ادبیات، اِبایی از روایتِ برخی ویژگی‏‌های ناپسند شخصیتی یا کج‌روی‌‏های آنان ندارد. نقلِ اعتیاد بیژن مفید، متوسل‌شدن پرویز مشکاتیان «به آرام‏بخش‌هایی... که او را به‌سوی مرگ» می‏‌بُرد، خودبزرگ‏‌بینیِ زنندۀ ابراهیم گلستان و دشنام‌‏های او «به این‌و‌آن، از خانلری و دریابندری گرفته تا آل‌‏احمد و شاملو...» مشتی هستند نمونۀ خروار.
کمتر خاطره‌‏ای در کتاب یافت می‌شود که خالی از روایت حکایتی بامزه‏ باشد. از آن جمله است حکایت دیدار ایرج افشار و استاد فروزانفر به نقل از ایرج افشار: روزی که ایرج افشار همراه با دوستانش از گردشی در اطراف تهران برمی‌‏گشت، برای احوال‌پرسی سری به خانۀ ییلاقی استاد می‌‏زنند. «استاد ... پرسید: «افشار، کجا بودی؟» گفتم: «استاد... رفته بودیم به اوشان، از اوشان به فشم، از فشم به لالون، از لالون به زاگون، از زاگون به آهار، از آهار به آب‏نیک، از آب‏نیک به...» حرفم را قطع کرد. گفت: «افشار، تو که روی قاطرهای امامزاده داوود را سفید کردی!» یا در دی‌ماه 1339، یک‌ سال پس از درگذشت نیما وقتی پارسی‏‌نژاد در تدارک برنامه‌‏ای برای بزرگداشت او در تالار فردوسی دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران بود، دکتر صورتگر به او گفت: «... من نیما را خوب می‌‏شناختم. کاکو، این مرد دیوانه بود. یه روز با همون شنل و چکمه از یوش اومده بود پیش علی دشتی تو روزنومۀ شفق سرخ می‌‏گفت من می‏‌خوام با همین خنجر دشمنای شعرمو بکشم! واقعاً یه قمه‌‏ای هم به کمرش بسته بود!».
نجف دریابندری، محمدرضا شفیعی‌کدکنی و سیروس طاهباز
پارسی‏‌نژاد به تقریب بیشترین صفحات کتاب خود را به یادمانده‏‌هایش از این سه تن اختصاص داده‏ است، یادمانده‌‏هایی که به ستایش پهلو می‌‏زنند.
این ستایش‌‏ها بیش از همه وقتی نمود می‏‌یابند که پارسی‏‌نژاد از «دوستی پنجاه‌‏وچند‌ساله با محمدرضا شفیعی‌کدکنی» می‌‏گوید، اگرچه خود صادقانه معترف است که «من دوست و دوستدار او هستم و آرائم در تحلیل آثارش طبعاً نمی‌تواند از عواطف دوستانه‏‌ام برکنار باشد». با این وصف اما وقتی «به نقل مختصات خلقیات» کدکنی می‌‏پردازد، اول از همه با شرح «تناقضی که در عواطف و افکار» کدکنی است آغاز می‌کند و در ادامه «مهم‌‏ترین خصوصیت سلوک شخصی شفیعی‌کدکنی» را «گریز و پرهیز او از جماعت و جمعیت و نطق و خطابه و سخنرانی و سخنوری و شعرخوانی» می‏‌داند. پارسی‏‌نژاد با روایت چندین خاطره چهرۀ کمتر دیده‌شده‌‏ای از استاد کدکنی بر خواننده عرضه می‌کند، به‌مثل: «من خود شاهد بوده‌‏ام که از دریافت جوایز نقدی بسیار گران (به دلار و ریال) سر باز زده و از برگزاری مجالس بزرگداشت و تخصیص مجلات و نشریات در تقدیر از آثارش به‌شدت جلوگیری کرده است».
از آنجا که پدر پارسی‏‌نژاد و دریابندری دوستانی بسیار صمیمی و هر دو ساکن آبادان بوده‌‏اند، دوستی دو پسر آن‌ها نیز از دوران نوجوانی آغاز می‌شود و هرگز گسسته نمی‌شود. طنز نجف دریابندری که زبانزد خاص‌و‌عام است در خاطرات پارسی‏‌نژاد برجستگی بیشتری می‌‏یابد. پارسی‏‌نژاد چندین حکایت از شوخ‌‏طبعی نجف روایت می‌کند. از آن جمله: «نجف از بیماری شخصی که خاطرۀ خوبی از او نداشت خبر داشت. وقتی خبر مرگش را به او دادم که فلانی مُرد، گفت: خوب کاری کرد».
چنان‌که دوستی پارسی‏‌نژاد با دریابندری، دوستی او با سیروس طاهباز نیز به دوران نوجوانی آن دو در دبیرستان رازی آبادان برمی‏‌گردد و رشتۀ اصلی این دوستی چیزی نبود مگر «شعر و داستان و هنر نو». پارسی‏‌نژاد در وصف دوستی و نقل خاطراتش از سیروس طاهباز، از جمله حکایتِ آغاز تلاش او برای انتشار مجموعه آثار نیما نیز جانب بی‏طرفی را رها نمی‌کند و در تشریح خصوصیات اخلاقی سیروس طاهباز او را «... ساده‌‏دل و زودباور...» می‏‌خواند و می‏‌نویسد: «به کسانی... از نوع جلال آل‌‏احمد و ابراهیم گلستان تا حد «ارادت» دلبسته و وابسته می‏‌شد، اما من می‌دیدم که آن‌ها صمیمیتش را درنمی‏‌یافتند و با طعنه و توهین دلش را می‏‌شکستند». کاش در این مورد نمونه یا نمونه‏‌هایی در کتاب ذکر می‌‏شد.
در این خاطرات زنان حضوری به‌غایت کم‏رنگ دارند به‌گونه‌ای که در سرتاسر کتاب تنها از دو زن یاد می‌شود: فروغ فرخزاد و قمر آریان، همسر زرین‏‌کوب. این غیبت می‌تواند به دلیل ساختار اجتماعی آن دوران باشد که زنان در صحنه‏‌های ادب و هنر که سهل است، حتا از حضور ساده در عرصۀ اجتماع نیز محروم بودند.
گرچه از قدما و معاصران کمابیش همه در کتاب حضور دارند اما برخی دیگر از تأثیرگذاران ادبیات ایران به‌مثل احمد شاملو، هوشنگ گلشیری، محمود دولت‌‏آبادی یا رضا براهنی از جمله غایب‌‏های این کتاب محسوب می‏‌شوند. بعید به نظر می‏‌رسد، فردی چون پارسی‏‌نژاد هیچ برخوردی با این‌ها نداشته است. چه‌بسا پای ملاحظاتی در میان بوده که جای گفتنش در این کتاب نبوده یا اینکه پارسی‏‌نژاد خاطرۀ قابل‌ذکری از آن‌ها ندارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.