از یادها و دیدارها
ناصر غیاثی
یکی از بسیار حُسنهای مطالعۀ خاطرات سرآمدان علم و فرهنگ و ادب این است که چندی در حالوهوای روزگاری نفس میکشیم که آنان و همعصرانش در آن میزیستند، سرکی میکشیم به روایت غیررسمی از منشِ برجستگان، از برخی گفتوگوها و نظرگاههای خصوصی آنها که در تاریخ رسمی یادی از آنها نمیشود، باخبر میشویم و شاید مهمتر از همه برخی رازهای مگوی این فرهیختگان و فرزانگان بر ما آشکار میشود؛ رازهایی که توجیه «حفظ آبرو» مانع میشود از برملاشدن آنها. به عبارت دیگر با مطالعۀ خاطرات دیگران، از منظری مکملِ روایتِ رسمی با منشِ ماندگاران در تاریخ یک سرزمین آشنا میشویم.
دکتر ایرج پارسینژاد در «یادها و دیدارها»، کتاب 360 صفحهای خود ضمن روایت کوتاه و فشردهای از زندگیاش، یادماندههایش از بیش از پنجاه نفر از زنان و مردان اهل اندیشه و فرهنگ و ادب ِ این مرزوبوم در شصتواندی سال اخیر را مینویسد، از هریک عمدتاً در دو تا پنج صفحه و همه همراه با عکسهایی تاکنون دیدهنشده. ترتیب این خاطرات پارسینژاد از آدمهای نقشپرداز فرهنگ و ادب ایران، بر اساس زندگینامۀ نویسندۀ آن است.
دکتر ایرج پارسینژاد
اهل قلم، دکتر ایرج پارسینژاد، فارغالتحصیل دانشگاه آکسفورد را بیشتر با کتابهایش در مورد تاریخ نقد ادبی در ایران میشناسند، کتابهایی که وی در آنها به تلاش اندیشمندان ایرانی در نقد ادبی به مفهوم امروزین و چندوچون رابطۀ بسیاری از پژوهشگران فرهنگ ایران چون میرزا فتحعلی آخوندزاده، میرزا آقاخان کرمانی، زینالعابدین مراغهای، صادق هدایت، علی دشتی، پرویز ناتلخانلری، فاطمه سیاح، احسان طبری، عبدالحسین زرینکوب و... با نقد ادبی میپردازد.
ایرج پارسینژاد متولد 1317 در آبادان، بخت آن را داشت در سالهایی (1338 تا 1342) دانشجوی زبان و ادبیات فارسیِ دانشکده ادبیات دانشگاه تهران باشد که مجموعهای از نامدارترین استادان ادبیات فارسی در آن تدریس میکردند، استادان کممانندی چون ابراهیم پورداوود، بدیعالزمان فروزانفر، جلالالدین همایی، محمد معین، پرویز ناتلخانلری، ذبیحالله صفا و بسیاری دیگر که گستردگی دانش و خدماتشان به فرهنگ و ادبیات ایران انکارناپذیر است. پارسینژاد در خاطرات خود با قلمی شیوا و بهراستی شیرین از این استادان خود یاد و گاه حکایات طنزآمیزی از برخی از آنها روایت میکند. از جمله دربارۀ استاد بدیعالزمان فروزانفر به یاد میآورد: «روزی استاد، پس از پایان درس خود دربارۀ عطار نیشابوری، به انتخاب خود به چند دانشجوی ممتاز آثاری از عطار را پیشنهاد میکرد که دربارۀ آن مطالعه و تحقیق کنند. به یکی تذکرةالاولیا، به دیگری منطقالطیر، به دانشجوی سوم الهینامه. در این میان خانمی از دانشجویان که چندان از زیبایی بهره نداشت دست بالا برد که من هم هستم. استاد هرچه سعی کرد او را نادیده بگیرد نتوانست، سرانجام با اکراه، با آن لحنِ معنیدار
خاص خود، گفت: شما هم مصیبتنامه را کار کنید!».
پارسینژاد در همان روزهای دانشجویی (1341) به دعوت زندهیاد نجف دریابندری، از دوستان دوران نوجوانیاش که خود سردبیرِ وقتِ انتشارات فرانکلین بود، بهعنوان مدیر قسمت تولید در انتشارات فرانکلین مشغول به کار شد. از آنجا که دریابندری محل کار پارسینژاد را در دفتر خود قرار داده بود، این خود بار دیگر موقعیتی فراهم آورد تا باب آشنایی و همکاری پارسینژاد با بسیاری از اهل کتاب و قلم که چه بهعنوان مراجعهکننده و چه بهعنوان دوستان دریابندری به مؤسسه رفتوآمد داشتند، باز شود. پارسینژاد به سال 1344 و در پی تأسیس بنیاد فرهنگ ایران، به دعوت دکتر خانلری رئیس این بنیاد که پارسینژاد ارادت ویژهای به او دارد، بهعنوان پژوهشگر، همکار او و دیگر مردان فاضلی چون شفیعیکدکنی و احمد تفضلی و مهرداد بهار شد. به سفارش دکتر خانلری بود که پارسینژاد به سال 1347 برای کار به تلویزیون رفت. در آنجا ابتدا برنامهای با عنوان «در جستوجوی زبان معیار» تدارک دید و در آن زمینۀ تهیۀ زبانِ معیار برای گویندگان رادیوتلویزیون را فراهم آورد. «هنر و اندیشه» برنامۀ دیگر دکتر پارسینژاد در تلویزیون اختصاص داشت به گفتوگو با اهل اندیشه و
هنر و ادبیات ایران. برنامۀ «ادبیات جهان» و نیز برنامۀ «شهر آفتاب» که به معرفی و بررسی کتابهای تازه و گفتوگو با نویسندگان و مترجمان و شاعران میپرداخت و سرانجام برنامۀ «دفتر روز» که شامل مجموعهای از اخبار هنری و ادبی و فرهنگی در تلویزیون ایران بود. در این دو برنامۀ آخر پارسینژاد، شاعران شعر میخواندند و او با این شاعران گفتوگو میکرد.
گوشههایی از تاریخ
بهاینترتیب علایق شخصی، تحصیلات و شغلهای پارسینژاد دست به دست هم داده و او را مدام در حشرونشر با بسیاری از پدیدآورندگان و دستاندرکاران ِ ادبیات و موسیقی و سینما و تئاتر ایران معاصر قرار میدهند. از همین رهگذر است که وی گوشههایی از تاریخ تاکنون مکتوبنشدۀ اهل هنر و ادبیات ایران معاصر را به رشتۀ تحریر درمیآورد و خواننده را با گوشههایی از خلقوخو و برخی اتفاقات ریزودرشتِ زندگی بسیاری از اهل فرهنگ همعصر خویش، بیشتر نویسنده و شاعر و مترجم و پژوهشگر، آشنا میسازد. منتسبکردن نوشتن مقالهای در ستایش از تاریخ شاهنشاهی در لوموند دیپلماتیک به خانلری و انتشار ترجمۀ آن به مباشرت غلامحسین ساعدی در «انتقاد کتاب نیل» که تکذیب خانلری را در پی داشت، نمونۀ کوچکی است از آنچه که در روایت رسمی تاریخ مغفول میماند. دکتر پارسینژاد مینویسد: «توضیح ساعدی در ذیل تکذیب خانلری حاشیهای طعنهآمیز بود که «ما نمیدانیم مگر موضوع آن مقاله... چه بوده که دکتر خانلری نسبت نوشتن آن را به خود نمیپذیرد؟» و این معنای دیگری نداشت مگر پاپوشدوختن برای خانلری. و باز نمونهای دیگر: «...آلاحمد... خود بابت تألیف
جزیرۀ خارک: دّر یتیم خلیج فارس با پادرمیانی ابراهیم گلستان پول کلانی از شرکت نفت گرفته بود».
خاطرهنویس همواره در مظان این اتهام قرار دارد که گاه از خود چیز یا چیزهایی را به واقعیت افزوده یا اندکی افسانهسرایی کرده است، اتهامی که راستیآزمایی آن ممکن نیست مگر به دست دیگر شاهدان یا اسناد تاریخی. به یاد بیاوریم خاطراتِ م. فرزانه از صادق هدایت یا خاطرات گوستاو یانوش از کافکا را. همین از این روی باید باشد که دکتر پارسینژاد در «یادداشت» ابتدای کتاب به خوانندهاش اطمینان خاطر میدهد: «کوشیدهام که در روایت هر خاطره راستی و درستی را پیش چشم داشته باشم و از خیالبافی و قصهپردازی معمول در کار بسیاری از خاطرهنویسان بپرهیزم». گواهی این گزاره صداقت اوست در روایت این خاطرات، چراکه علیرغم دوستیهایی گاه بسیار نزدیک با بسیاری از اصحاب هنر و ادبیات، اِبایی از روایتِ برخی ویژگیهای ناپسند شخصیتی یا کجرویهای آنان ندارد. نقلِ اعتیاد بیژن مفید، متوسلشدن پرویز مشکاتیان «به آرامبخشهایی... که او را بهسوی مرگ» میبُرد، خودبزرگبینیِ زنندۀ ابراهیم گلستان و دشنامهای او «به اینوآن، از خانلری و دریابندری گرفته تا آلاحمد و شاملو...» مشتی هستند نمونۀ خروار.
کمتر خاطرهای در کتاب یافت میشود که خالی از روایت حکایتی بامزه باشد. از آن جمله است حکایت دیدار ایرج افشار و استاد فروزانفر به نقل از ایرج افشار: روزی که ایرج افشار همراه با دوستانش از گردشی در اطراف تهران برمیگشت، برای احوالپرسی سری به خانۀ ییلاقی استاد میزنند. «استاد ... پرسید: «افشار، کجا بودی؟» گفتم: «استاد... رفته بودیم به اوشان، از اوشان به فشم، از فشم به لالون، از لالون به زاگون، از زاگون به آهار، از آهار به آبنیک، از آبنیک به...» حرفم را قطع کرد. گفت: «افشار، تو که روی قاطرهای امامزاده داوود را سفید کردی!» یا در دیماه 1339، یک سال پس از درگذشت نیما وقتی پارسینژاد در تدارک برنامهای برای بزرگداشت او در تالار فردوسی دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران بود، دکتر صورتگر به او گفت: «... من نیما را خوب میشناختم. کاکو، این مرد دیوانه بود. یه روز با همون شنل و چکمه از یوش اومده بود پیش علی دشتی تو روزنومۀ شفق سرخ میگفت من میخوام با همین خنجر دشمنای شعرمو بکشم! واقعاً یه قمهای هم به کمرش بسته بود!».
نجف دریابندری، محمدرضا شفیعیکدکنی و سیروس طاهباز
پارسینژاد به تقریب بیشترین صفحات کتاب خود را به یادماندههایش از این سه تن اختصاص داده است، یادماندههایی که به ستایش پهلو میزنند.
این ستایشها بیش از همه وقتی نمود مییابند که پارسینژاد از «دوستی پنجاهوچندساله با محمدرضا شفیعیکدکنی» میگوید، اگرچه خود صادقانه معترف است که «من دوست و دوستدار او هستم و آرائم در تحلیل آثارش طبعاً نمیتواند از عواطف دوستانهام برکنار باشد». با این وصف اما وقتی «به نقل مختصات خلقیات» کدکنی میپردازد، اول از همه با شرح «تناقضی که در عواطف و افکار» کدکنی است آغاز میکند و در ادامه «مهمترین خصوصیت سلوک شخصی شفیعیکدکنی» را «گریز و پرهیز او از جماعت و جمعیت و نطق و خطابه و سخنرانی و سخنوری و شعرخوانی» میداند. پارسینژاد با روایت چندین خاطره چهرۀ کمتر دیدهشدهای از استاد کدکنی بر خواننده عرضه میکند، بهمثل: «من خود شاهد بودهام که از دریافت جوایز نقدی بسیار گران (به دلار و ریال) سر باز زده و از برگزاری مجالس بزرگداشت و تخصیص مجلات و نشریات در تقدیر از آثارش بهشدت جلوگیری کرده است».
از آنجا که پدر پارسینژاد و دریابندری دوستانی بسیار صمیمی و هر دو ساکن آبادان بودهاند، دوستی دو پسر آنها نیز از دوران نوجوانی آغاز میشود و هرگز گسسته نمیشود. طنز نجف دریابندری که زبانزد خاصوعام است در خاطرات پارسینژاد برجستگی بیشتری مییابد. پارسینژاد چندین حکایت از شوخطبعی نجف روایت میکند. از آن جمله: «نجف از بیماری شخصی که خاطرۀ خوبی از او نداشت خبر داشت. وقتی خبر مرگش را به او دادم که فلانی مُرد، گفت: خوب کاری کرد».
چنانکه دوستی پارسینژاد با دریابندری، دوستی او با سیروس طاهباز نیز به دوران نوجوانی آن دو در دبیرستان رازی آبادان برمیگردد و رشتۀ اصلی این دوستی چیزی نبود مگر «شعر و داستان و هنر نو». پارسینژاد در وصف دوستی و نقل خاطراتش از سیروس طاهباز، از جمله حکایتِ آغاز تلاش او برای انتشار مجموعه آثار نیما نیز جانب بیطرفی را رها نمیکند و در تشریح خصوصیات اخلاقی سیروس طاهباز او را «... سادهدل و زودباور...» میخواند و مینویسد: «به کسانی... از نوع جلال آلاحمد و ابراهیم گلستان تا حد «ارادت» دلبسته و وابسته میشد، اما من میدیدم که آنها صمیمیتش را درنمییافتند و با طعنه و توهین دلش را میشکستند». کاش در این مورد نمونه یا نمونههایی در کتاب ذکر میشد.
در این خاطرات زنان حضوری بهغایت کمرنگ دارند بهگونهای که در سرتاسر کتاب تنها از دو زن یاد میشود: فروغ فرخزاد و قمر آریان، همسر زرینکوب. این غیبت میتواند به دلیل ساختار اجتماعی آن دوران باشد که زنان در صحنههای ادب و هنر که سهل است، حتا از حضور ساده در عرصۀ اجتماع نیز محروم بودند.
گرچه از قدما و معاصران کمابیش همه در کتاب حضور دارند اما برخی دیگر از تأثیرگذاران ادبیات ایران بهمثل احمد شاملو، هوشنگ گلشیری، محمود دولتآبادی یا رضا براهنی از جمله غایبهای این کتاب محسوب میشوند. بعید به نظر میرسد، فردی چون پارسینژاد هیچ برخوردی با اینها نداشته است. چهبسا پای ملاحظاتی در میان بوده که جای گفتنش در این کتاب نبوده یا اینکه پارسینژاد خاطرۀ قابلذکری از آنها ندارد.
یکی از بسیار حُسنهای مطالعۀ خاطرات سرآمدان علم و فرهنگ و ادب این است که چندی در حالوهوای روزگاری نفس میکشیم که آنان و همعصرانش در آن میزیستند، سرکی میکشیم به روایت غیررسمی از منشِ برجستگان، از برخی گفتوگوها و نظرگاههای خصوصی آنها که در تاریخ رسمی یادی از آنها نمیشود، باخبر میشویم و شاید مهمتر از همه برخی رازهای مگوی این فرهیختگان و فرزانگان بر ما آشکار میشود؛ رازهایی که توجیه «حفظ آبرو» مانع میشود از برملاشدن آنها. به عبارت دیگر با مطالعۀ خاطرات دیگران، از منظری مکملِ روایتِ رسمی با منشِ ماندگاران در تاریخ یک سرزمین آشنا میشویم.
دکتر ایرج پارسینژاد در «یادها و دیدارها»، کتاب 360 صفحهای خود ضمن روایت کوتاه و فشردهای از زندگیاش، یادماندههایش از بیش از پنجاه نفر از زنان و مردان اهل اندیشه و فرهنگ و ادب ِ این مرزوبوم در شصتواندی سال اخیر را مینویسد، از هریک عمدتاً در دو تا پنج صفحه و همه همراه با عکسهایی تاکنون دیدهنشده. ترتیب این خاطرات پارسینژاد از آدمهای نقشپرداز فرهنگ و ادب ایران، بر اساس زندگینامۀ نویسندۀ آن است.
دکتر ایرج پارسینژاد
اهل قلم، دکتر ایرج پارسینژاد، فارغالتحصیل دانشگاه آکسفورد را بیشتر با کتابهایش در مورد تاریخ نقد ادبی در ایران میشناسند، کتابهایی که وی در آنها به تلاش اندیشمندان ایرانی در نقد ادبی به مفهوم امروزین و چندوچون رابطۀ بسیاری از پژوهشگران فرهنگ ایران چون میرزا فتحعلی آخوندزاده، میرزا آقاخان کرمانی، زینالعابدین مراغهای، صادق هدایت، علی دشتی، پرویز ناتلخانلری، فاطمه سیاح، احسان طبری، عبدالحسین زرینکوب و... با نقد ادبی میپردازد.
ایرج پارسینژاد متولد 1317 در آبادان، بخت آن را داشت در سالهایی (1338 تا 1342) دانشجوی زبان و ادبیات فارسیِ دانشکده ادبیات دانشگاه تهران باشد که مجموعهای از نامدارترین استادان ادبیات فارسی در آن تدریس میکردند، استادان کممانندی چون ابراهیم پورداوود، بدیعالزمان فروزانفر، جلالالدین همایی، محمد معین، پرویز ناتلخانلری، ذبیحالله صفا و بسیاری دیگر که گستردگی دانش و خدماتشان به فرهنگ و ادبیات ایران انکارناپذیر است. پارسینژاد در خاطرات خود با قلمی شیوا و بهراستی شیرین از این استادان خود یاد و گاه حکایات طنزآمیزی از برخی از آنها روایت میکند. از جمله دربارۀ استاد بدیعالزمان فروزانفر به یاد میآورد: «روزی استاد، پس از پایان درس خود دربارۀ عطار نیشابوری، به انتخاب خود به چند دانشجوی ممتاز آثاری از عطار را پیشنهاد میکرد که دربارۀ آن مطالعه و تحقیق کنند. به یکی تذکرةالاولیا، به دیگری منطقالطیر، به دانشجوی سوم الهینامه. در این میان خانمی از دانشجویان که چندان از زیبایی بهره نداشت دست بالا برد که من هم هستم. استاد هرچه سعی کرد او را نادیده بگیرد نتوانست، سرانجام با اکراه، با آن لحنِ معنیدار
خاص خود، گفت: شما هم مصیبتنامه را کار کنید!».
پارسینژاد در همان روزهای دانشجویی (1341) به دعوت زندهیاد نجف دریابندری، از دوستان دوران نوجوانیاش که خود سردبیرِ وقتِ انتشارات فرانکلین بود، بهعنوان مدیر قسمت تولید در انتشارات فرانکلین مشغول به کار شد. از آنجا که دریابندری محل کار پارسینژاد را در دفتر خود قرار داده بود، این خود بار دیگر موقعیتی فراهم آورد تا باب آشنایی و همکاری پارسینژاد با بسیاری از اهل کتاب و قلم که چه بهعنوان مراجعهکننده و چه بهعنوان دوستان دریابندری به مؤسسه رفتوآمد داشتند، باز شود. پارسینژاد به سال 1344 و در پی تأسیس بنیاد فرهنگ ایران، به دعوت دکتر خانلری رئیس این بنیاد که پارسینژاد ارادت ویژهای به او دارد، بهعنوان پژوهشگر، همکار او و دیگر مردان فاضلی چون شفیعیکدکنی و احمد تفضلی و مهرداد بهار شد. به سفارش دکتر خانلری بود که پارسینژاد به سال 1347 برای کار به تلویزیون رفت. در آنجا ابتدا برنامهای با عنوان «در جستوجوی زبان معیار» تدارک دید و در آن زمینۀ تهیۀ زبانِ معیار برای گویندگان رادیوتلویزیون را فراهم آورد. «هنر و اندیشه» برنامۀ دیگر دکتر پارسینژاد در تلویزیون اختصاص داشت به گفتوگو با اهل اندیشه و
هنر و ادبیات ایران. برنامۀ «ادبیات جهان» و نیز برنامۀ «شهر آفتاب» که به معرفی و بررسی کتابهای تازه و گفتوگو با نویسندگان و مترجمان و شاعران میپرداخت و سرانجام برنامۀ «دفتر روز» که شامل مجموعهای از اخبار هنری و ادبی و فرهنگی در تلویزیون ایران بود. در این دو برنامۀ آخر پارسینژاد، شاعران شعر میخواندند و او با این شاعران گفتوگو میکرد.
گوشههایی از تاریخ
بهاینترتیب علایق شخصی، تحصیلات و شغلهای پارسینژاد دست به دست هم داده و او را مدام در حشرونشر با بسیاری از پدیدآورندگان و دستاندرکاران ِ ادبیات و موسیقی و سینما و تئاتر ایران معاصر قرار میدهند. از همین رهگذر است که وی گوشههایی از تاریخ تاکنون مکتوبنشدۀ اهل هنر و ادبیات ایران معاصر را به رشتۀ تحریر درمیآورد و خواننده را با گوشههایی از خلقوخو و برخی اتفاقات ریزودرشتِ زندگی بسیاری از اهل فرهنگ همعصر خویش، بیشتر نویسنده و شاعر و مترجم و پژوهشگر، آشنا میسازد. منتسبکردن نوشتن مقالهای در ستایش از تاریخ شاهنشاهی در لوموند دیپلماتیک به خانلری و انتشار ترجمۀ آن به مباشرت غلامحسین ساعدی در «انتقاد کتاب نیل» که تکذیب خانلری را در پی داشت، نمونۀ کوچکی است از آنچه که در روایت رسمی تاریخ مغفول میماند. دکتر پارسینژاد مینویسد: «توضیح ساعدی در ذیل تکذیب خانلری حاشیهای طعنهآمیز بود که «ما نمیدانیم مگر موضوع آن مقاله... چه بوده که دکتر خانلری نسبت نوشتن آن را به خود نمیپذیرد؟» و این معنای دیگری نداشت مگر پاپوشدوختن برای خانلری. و باز نمونهای دیگر: «...آلاحمد... خود بابت تألیف
جزیرۀ خارک: دّر یتیم خلیج فارس با پادرمیانی ابراهیم گلستان پول کلانی از شرکت نفت گرفته بود».
خاطرهنویس همواره در مظان این اتهام قرار دارد که گاه از خود چیز یا چیزهایی را به واقعیت افزوده یا اندکی افسانهسرایی کرده است، اتهامی که راستیآزمایی آن ممکن نیست مگر به دست دیگر شاهدان یا اسناد تاریخی. به یاد بیاوریم خاطراتِ م. فرزانه از صادق هدایت یا خاطرات گوستاو یانوش از کافکا را. همین از این روی باید باشد که دکتر پارسینژاد در «یادداشت» ابتدای کتاب به خوانندهاش اطمینان خاطر میدهد: «کوشیدهام که در روایت هر خاطره راستی و درستی را پیش چشم داشته باشم و از خیالبافی و قصهپردازی معمول در کار بسیاری از خاطرهنویسان بپرهیزم». گواهی این گزاره صداقت اوست در روایت این خاطرات، چراکه علیرغم دوستیهایی گاه بسیار نزدیک با بسیاری از اصحاب هنر و ادبیات، اِبایی از روایتِ برخی ویژگیهای ناپسند شخصیتی یا کجرویهای آنان ندارد. نقلِ اعتیاد بیژن مفید، متوسلشدن پرویز مشکاتیان «به آرامبخشهایی... که او را بهسوی مرگ» میبُرد، خودبزرگبینیِ زنندۀ ابراهیم گلستان و دشنامهای او «به اینوآن، از خانلری و دریابندری گرفته تا آلاحمد و شاملو...» مشتی هستند نمونۀ خروار.
کمتر خاطرهای در کتاب یافت میشود که خالی از روایت حکایتی بامزه باشد. از آن جمله است حکایت دیدار ایرج افشار و استاد فروزانفر به نقل از ایرج افشار: روزی که ایرج افشار همراه با دوستانش از گردشی در اطراف تهران برمیگشت، برای احوالپرسی سری به خانۀ ییلاقی استاد میزنند. «استاد ... پرسید: «افشار، کجا بودی؟» گفتم: «استاد... رفته بودیم به اوشان، از اوشان به فشم، از فشم به لالون، از لالون به زاگون، از زاگون به آهار، از آهار به آبنیک، از آبنیک به...» حرفم را قطع کرد. گفت: «افشار، تو که روی قاطرهای امامزاده داوود را سفید کردی!» یا در دیماه 1339، یک سال پس از درگذشت نیما وقتی پارسینژاد در تدارک برنامهای برای بزرگداشت او در تالار فردوسی دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران بود، دکتر صورتگر به او گفت: «... من نیما را خوب میشناختم. کاکو، این مرد دیوانه بود. یه روز با همون شنل و چکمه از یوش اومده بود پیش علی دشتی تو روزنومۀ شفق سرخ میگفت من میخوام با همین خنجر دشمنای شعرمو بکشم! واقعاً یه قمهای هم به کمرش بسته بود!».
نجف دریابندری، محمدرضا شفیعیکدکنی و سیروس طاهباز
پارسینژاد به تقریب بیشترین صفحات کتاب خود را به یادماندههایش از این سه تن اختصاص داده است، یادماندههایی که به ستایش پهلو میزنند.
این ستایشها بیش از همه وقتی نمود مییابند که پارسینژاد از «دوستی پنجاهوچندساله با محمدرضا شفیعیکدکنی» میگوید، اگرچه خود صادقانه معترف است که «من دوست و دوستدار او هستم و آرائم در تحلیل آثارش طبعاً نمیتواند از عواطف دوستانهام برکنار باشد». با این وصف اما وقتی «به نقل مختصات خلقیات» کدکنی میپردازد، اول از همه با شرح «تناقضی که در عواطف و افکار» کدکنی است آغاز میکند و در ادامه «مهمترین خصوصیت سلوک شخصی شفیعیکدکنی» را «گریز و پرهیز او از جماعت و جمعیت و نطق و خطابه و سخنرانی و سخنوری و شعرخوانی» میداند. پارسینژاد با روایت چندین خاطره چهرۀ کمتر دیدهشدهای از استاد کدکنی بر خواننده عرضه میکند، بهمثل: «من خود شاهد بودهام که از دریافت جوایز نقدی بسیار گران (به دلار و ریال) سر باز زده و از برگزاری مجالس بزرگداشت و تخصیص مجلات و نشریات در تقدیر از آثارش بهشدت جلوگیری کرده است».
از آنجا که پدر پارسینژاد و دریابندری دوستانی بسیار صمیمی و هر دو ساکن آبادان بودهاند، دوستی دو پسر آنها نیز از دوران نوجوانی آغاز میشود و هرگز گسسته نمیشود. طنز نجف دریابندری که زبانزد خاصوعام است در خاطرات پارسینژاد برجستگی بیشتری مییابد. پارسینژاد چندین حکایت از شوخطبعی نجف روایت میکند. از آن جمله: «نجف از بیماری شخصی که خاطرۀ خوبی از او نداشت خبر داشت. وقتی خبر مرگش را به او دادم که فلانی مُرد، گفت: خوب کاری کرد».
چنانکه دوستی پارسینژاد با دریابندری، دوستی او با سیروس طاهباز نیز به دوران نوجوانی آن دو در دبیرستان رازی آبادان برمیگردد و رشتۀ اصلی این دوستی چیزی نبود مگر «شعر و داستان و هنر نو». پارسینژاد در وصف دوستی و نقل خاطراتش از سیروس طاهباز، از جمله حکایتِ آغاز تلاش او برای انتشار مجموعه آثار نیما نیز جانب بیطرفی را رها نمیکند و در تشریح خصوصیات اخلاقی سیروس طاهباز او را «... سادهدل و زودباور...» میخواند و مینویسد: «به کسانی... از نوع جلال آلاحمد و ابراهیم گلستان تا حد «ارادت» دلبسته و وابسته میشد، اما من میدیدم که آنها صمیمیتش را درنمییافتند و با طعنه و توهین دلش را میشکستند». کاش در این مورد نمونه یا نمونههایی در کتاب ذکر میشد.
در این خاطرات زنان حضوری بهغایت کمرنگ دارند بهگونهای که در سرتاسر کتاب تنها از دو زن یاد میشود: فروغ فرخزاد و قمر آریان، همسر زرینکوب. این غیبت میتواند به دلیل ساختار اجتماعی آن دوران باشد که زنان در صحنههای ادب و هنر که سهل است، حتا از حضور ساده در عرصۀ اجتماع نیز محروم بودند.
گرچه از قدما و معاصران کمابیش همه در کتاب حضور دارند اما برخی دیگر از تأثیرگذاران ادبیات ایران بهمثل احمد شاملو، هوشنگ گلشیری، محمود دولتآبادی یا رضا براهنی از جمله غایبهای این کتاب محسوب میشوند. بعید به نظر میرسد، فردی چون پارسینژاد هیچ برخوردی با اینها نداشته است. چهبسا پای ملاحظاتی در میان بوده که جای گفتنش در این کتاب نبوده یا اینکه پارسینژاد خاطرۀ قابلذکری از آنها ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.