مشایه و اتحاد ایمان
رضا صدیق
تازه به ایران رسیده بودم. هفت سال از محیط دور بودم و قطع. میانه ماه صفر بود. تلویزیون برنامههای اربعینی پخش میکرد که تصویر پیادهروی نجف تا کربلا را نشان داد. بهتم زده بود از تجمیع چنین جمعیتی. ذهنم نمیتوانست حل کند که چطور میشود چنین جمعیتی یک نقطه جمع شوند. در آلمان بزرگترین تجمعی که دیده بودم متعلق به روزی بود که نتانیاهو به برلین آمده بود و علیه او تظاهرات به راه افتاد، تهش بهزور چندده هزار نفر شده بودند. در ذهنم با مثالهای دیگر مقایسه کردم و دیدم در بالاترین مقیاس تجمع آدمیزاد در امروز دنیا سه یا چهار میلیون نفر در یک مسیر جمع میشوند اما 20 میلیون نفر آدم؟ خوانده بودم که در فلسفه سیاسی جمعیت و حضور مردم در یک نقطه ماهیت سیاسی پیدا میکند. این تصویر را با تصویری که از اسلام در آلمان و اروپا ساخته بودند مقایسه کردم و چون ذهنیت سیاسیام پررنگ بود، این تصویر را یکی از سیاسیترین تصاویر در دنیای امروز استنتاج کرد. این شبیه به معجزه بود! هاج و واج و متحیر به صفحه تلویزیون خیره مانده بودم. بههمریختن بالانس ذهن یکی از فاکتورهای ذهن مهاجرتکرده است و این بههمخوردن هر بار خود را به شکلی نمایش میدهد. برای ذهن من این مواجهه مهمترینترین زلزله بود، معجزه ایمان. چنین شد که به عزم فهم بهترش خود را در متنش قرار دادم؛ زیرا چیزی از آن نمیدانستم، مثل خیلی از ما حالا که یا نمیدانیم یا در نظرات ناآگاهانهمان از مشایه اربعین تلو میخوریم.
مشایه را باید از سنتهای مهم مردم عراق دانست. مشایه در معنای لغوی یعنی پیادهروی اما در معنای اصطلاحی، چیز غیر از پیادهروی است. بعد از این همه سال هنوز نتوانستهام کلمه درستی برای این فعل بیابم. اینکه یکباره جمعیت کثیری به عزم زیارت پای پیاده به جاده بزنند، یکسری پذیرایی کنند و اسکان بدهند و مدینهای ذهنی بسازند خالی از طبقه و شأنیت فردی.
فقط اربعین هم نیست. در سال، مناسبتهای زیادی در عراق هست که مشایه برایشان به پاست. ایرانیها فقط اربعینش را بلدند. نیمهشعبان به سوی کربلا، ۲۸ صفر به سوی نجف و بعضی نیز کاظمین، شهادت موسیابنجعفر علیهالسلام به سوی کاظمین، ۸ ربیع به سوی سامرا و اربعین، به سوی کربلا از معروفترین مشایههای عراق است. عمر این پیادهروی نیز نزدیک به ۱۰ قرن است. در اقوال تاریخی از شیخ مفید در قرن چهار هجری قمری هم نقلهایی برای حضورش در مشایه موجود است. حتی شبهای جمعه که زیارت مخصوص سیدالشهداست، از همهجای عراق پیاده از چند روز قبل، به سوی کربلا مشایه به راه میافتاده است.
پیرمردهای عراقی نقل میکنند که صدام مشایه را ممنوع کرده بود و علما و مردم از کوه و بیابان به مشایه اربعین میرفتند. به همین دلیل نیز مسیری از کوفه به سمت حلّه، طویرج و بعد کربلا هست از میان نخلستانهای کِفل که به آن طریقالعلما میگویند. در مسیر هم مزار یوشع نبی از پیامبران بنیاسرائیل است و عجیب طریق باصفایی است.
وقتی با ایرانیها حرف میزنی فکر میکنند اربعین محصول رسانهها و سیاست ایران است یا حداقل احیایش با ایران بوده که این نظرات واقعا از سر ناآگاهی است؛ چون دقیقا در اولین محرم پس از سقوط صدام، شیعیان عراق که سالها سرکوب شده بودند، چنان به خیابانها آمدند و اربعین به پا کردند که مثالزدنی بود. طبق همین نظرات ناآگانه هم دو سالی که بهخاطر کرونا مرز عراق به سمت ایرانیها بسته بود، گمان میکردند مشایه اربعین خلوت باشد، اما دروغ چرا، باشکوهتر بود که کمفروغ نه. وقتی در نجف و عراق زندگی کنی، تازه متوجه میشوی که نه از نظر سیاسی و نه حتی عقیدتی و نه فرهنگی، هیچ شناختی از مهمترین همسایه شیعهات نداری. ثمرهاش هم میشود چنین نظرات بیثباتی. سنت مشایه اربعین در عراق چنان ریشهای و عمیق است که بسیاری از شیعیانش، تقویم مالی زندگیشان را بر اساس آن تنظیم میکنند؛ یعنی مردان عشیره کل سال پول درمیآورند که اربعین خرج کنند. آنکه پول ندارد کفش تمیز میکند یا خانهاش را در اختیار زوار میگذارد. حتی یک بار کسی را شنیدم که سایه میشد، یعنی زوار که مینشستند در طریق، زیر آفتاب برای استراحت، میایستاد کنارشان و سایه میکرد تا
آفتاب اذیتشان نکند. تجربههای عجیبی در این مسیر دیدهام و دیدهاند در اتحاد معجزه ایمان. مشایههای عراقی، بخشی از جامعهشدن عراق است؛ زیرا تمام اختلافات در آن نقطه و زمان محو میشود و واحدی یکدست برمیسازد. چه حیف است که جامعهشناسان و حتی روشنفکران ایرانی بهدلیل مواضع ضد دینشان، از فهم چنین تجربه عجیبی غافل هستند. نادیدهگرفتن سنتهای فرهنگی این منطقه، سبب عدم فهمهای فراوانی شده است. مشایه بهترین فرصت برای همکلامی و همقدمی با تمام اقشار ملت عراق است؛ از پیرمرد تا جوان دانشگاهی تا مهندس تا کارگر. شنیدن حرفهای اینان است که باعث فهم مردم بخشی از یک کشور میشود. مردمی که با تمام اختلافات سیاسی، مشایه را رها نمیکنند و آن را چون آخرین باقیمانده اتحادشان با چنگ و دندان حفظ میکنند. به تلویزیون خیره مانده بودم و پرسیدم: «این همه جمعیت کجا میروند؟» دوستم پرسید نمیدانی؟ و بعد گفت: «از نجف راهی میشوند و میروند به کربلا». در ذهنم طنین انداخت، میروند به کربلا، به کربلا، به کربلا. گفتم: «سال بعد باید قطرهای در دریای این جمعیت بشویم».
تازه به ایران رسیده بودم. هفت سال از محیط دور بودم و قطع. میانه ماه صفر بود. تلویزیون برنامههای اربعینی پخش میکرد که تصویر پیادهروی نجف تا کربلا را نشان داد. بهتم زده بود از تجمیع چنین جمعیتی. ذهنم نمیتوانست حل کند که چطور میشود چنین جمعیتی یک نقطه جمع شوند. در آلمان بزرگترین تجمعی که دیده بودم متعلق به روزی بود که نتانیاهو به برلین آمده بود و علیه او تظاهرات به راه افتاد، تهش بهزور چندده هزار نفر شده بودند. در ذهنم با مثالهای دیگر مقایسه کردم و دیدم در بالاترین مقیاس تجمع آدمیزاد در امروز دنیا سه یا چهار میلیون نفر در یک مسیر جمع میشوند اما 20 میلیون نفر آدم؟ خوانده بودم که در فلسفه سیاسی جمعیت و حضور مردم در یک نقطه ماهیت سیاسی پیدا میکند. این تصویر را با تصویری که از اسلام در آلمان و اروپا ساخته بودند مقایسه کردم و چون ذهنیت سیاسیام پررنگ بود، این تصویر را یکی از سیاسیترین تصاویر در دنیای امروز استنتاج کرد. این شبیه به معجزه بود! هاج و واج و متحیر به صفحه تلویزیون خیره مانده بودم. بههمریختن بالانس ذهن یکی از فاکتورهای ذهن مهاجرتکرده است و این بههمخوردن هر بار خود را به شکلی نمایش میدهد. برای ذهن من این مواجهه مهمترینترین زلزله بود، معجزه ایمان. چنین شد که به عزم فهم بهترش خود را در متنش قرار دادم؛ زیرا چیزی از آن نمیدانستم، مثل خیلی از ما حالا که یا نمیدانیم یا در نظرات ناآگاهانهمان از مشایه اربعین تلو میخوریم.
مشایه را باید از سنتهای مهم مردم عراق دانست. مشایه در معنای لغوی یعنی پیادهروی اما در معنای اصطلاحی، چیز غیر از پیادهروی است. بعد از این همه سال هنوز نتوانستهام کلمه درستی برای این فعل بیابم. اینکه یکباره جمعیت کثیری به عزم زیارت پای پیاده به جاده بزنند، یکسری پذیرایی کنند و اسکان بدهند و مدینهای ذهنی بسازند خالی از طبقه و شأنیت فردی.
فقط اربعین هم نیست. در سال، مناسبتهای زیادی در عراق هست که مشایه برایشان به پاست. ایرانیها فقط اربعینش را بلدند. نیمهشعبان به سوی کربلا، ۲۸ صفر به سوی نجف و بعضی نیز کاظمین، شهادت موسیابنجعفر علیهالسلام به سوی کاظمین، ۸ ربیع به سوی سامرا و اربعین، به سوی کربلا از معروفترین مشایههای عراق است. عمر این پیادهروی نیز نزدیک به ۱۰ قرن است. در اقوال تاریخی از شیخ مفید در قرن چهار هجری قمری هم نقلهایی برای حضورش در مشایه موجود است. حتی شبهای جمعه که زیارت مخصوص سیدالشهداست، از همهجای عراق پیاده از چند روز قبل، به سوی کربلا مشایه به راه میافتاده است.
پیرمردهای عراقی نقل میکنند که صدام مشایه را ممنوع کرده بود و علما و مردم از کوه و بیابان به مشایه اربعین میرفتند. به همین دلیل نیز مسیری از کوفه به سمت حلّه، طویرج و بعد کربلا هست از میان نخلستانهای کِفل که به آن طریقالعلما میگویند. در مسیر هم مزار یوشع نبی از پیامبران بنیاسرائیل است و عجیب طریق باصفایی است.
وقتی با ایرانیها حرف میزنی فکر میکنند اربعین محصول رسانهها و سیاست ایران است یا حداقل احیایش با ایران بوده که این نظرات واقعا از سر ناآگاهی است؛ چون دقیقا در اولین محرم پس از سقوط صدام، شیعیان عراق که سالها سرکوب شده بودند، چنان به خیابانها آمدند و اربعین به پا کردند که مثالزدنی بود. طبق همین نظرات ناآگانه هم دو سالی که بهخاطر کرونا مرز عراق به سمت ایرانیها بسته بود، گمان میکردند مشایه اربعین خلوت باشد، اما دروغ چرا، باشکوهتر بود که کمفروغ نه. وقتی در نجف و عراق زندگی کنی، تازه متوجه میشوی که نه از نظر سیاسی و نه حتی عقیدتی و نه فرهنگی، هیچ شناختی از مهمترین همسایه شیعهات نداری. ثمرهاش هم میشود چنین نظرات بیثباتی. سنت مشایه اربعین در عراق چنان ریشهای و عمیق است که بسیاری از شیعیانش، تقویم مالی زندگیشان را بر اساس آن تنظیم میکنند؛ یعنی مردان عشیره کل سال پول درمیآورند که اربعین خرج کنند. آنکه پول ندارد کفش تمیز میکند یا خانهاش را در اختیار زوار میگذارد. حتی یک بار کسی را شنیدم که سایه میشد، یعنی زوار که مینشستند در طریق، زیر آفتاب برای استراحت، میایستاد کنارشان و سایه میکرد تا
آفتاب اذیتشان نکند. تجربههای عجیبی در این مسیر دیدهام و دیدهاند در اتحاد معجزه ایمان. مشایههای عراقی، بخشی از جامعهشدن عراق است؛ زیرا تمام اختلافات در آن نقطه و زمان محو میشود و واحدی یکدست برمیسازد. چه حیف است که جامعهشناسان و حتی روشنفکران ایرانی بهدلیل مواضع ضد دینشان، از فهم چنین تجربه عجیبی غافل هستند. نادیدهگرفتن سنتهای فرهنگی این منطقه، سبب عدم فهمهای فراوانی شده است. مشایه بهترین فرصت برای همکلامی و همقدمی با تمام اقشار ملت عراق است؛ از پیرمرد تا جوان دانشگاهی تا مهندس تا کارگر. شنیدن حرفهای اینان است که باعث فهم مردم بخشی از یک کشور میشود. مردمی که با تمام اختلافات سیاسی، مشایه را رها نمیکنند و آن را چون آخرین باقیمانده اتحادشان با چنگ و دندان حفظ میکنند. به تلویزیون خیره مانده بودم و پرسیدم: «این همه جمعیت کجا میروند؟» دوستم پرسید نمیدانی؟ و بعد گفت: «از نجف راهی میشوند و میروند به کربلا». در ذهنم طنین انداخت، میروند به کربلا، به کربلا، به کربلا. گفتم: «سال بعد باید قطرهای در دریای این جمعیت بشویم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.