|

نگاهی به «زندگی در راه»، زندگی‌نامه پرویز مختاری نقد معرف

منوچهر یزدانی

کتاب «زندگی در راه»، زندگی‌نامه پرویز مختاری از کنشگران سیاسی، آزادی‌خواه، مبارز و از مخالفان نظام شاهنشاهی، بر پایه دست‌نوشته‌های او و به ‌کوشش انوش صالحی بازنویسی، تدوین و منتشر شده است. درباره این کار پرحاشیه، نگارنده ضمن تقدیر از زحمات گردآورنده محترم، یادآوری چند نکته را در رابطه با موضوعات و همچنین بازنویسی کتاب ضروری می‌داند.
طبیعتا کتاب «زندگی در راه»، راه پرمخاطره چندساله‌ای را برای اصلاح، بازنویسی و ویراستاری پیموده است تا سرانجام یک‌سال‌و نیم پس از درگذشت راوی و بازیگر اصلی خود، پرویز مختاری، منتشر شود؛ راه پر‌فراز‌و‌نشیبی که در جای‌جای آن بحث و جدل‌های فراوان بین راوی و نویسنده را شاهد بودیم تا تأویل گفته‌ها افزون بر اینکه منطبق با شرایط و آیین‌نامه‌های حاضر باشد به نحوی هم واقع‌گرایانه و فارغ از خیال‌پردازی‌های معمول رمان‌نویسی از کار درآید، در زندگی‌نامه‌ها تاریخچه زندگی و رخدادهای واقعی روایت می‌شوند تا بتوان به خصوصیات فکری و آرمان‌های حقیقی بازیگران آنها پی برد. شاید در تألیف و گردآوری این کتاب واقع‌گرایی گاهی فراموش و به خیال‌پردازی‌های خارج از قاعده پرداخته می‌شود و این موضوع بیشتر شامل نکاتی می‌شود که به روابط خصوصی پرویز اشاره دارد؛ برای مثال پس از بازگشت از سفر کرمانشاه در صفحه 274 کتاب آمده: «اما همکاری و هم‌صحبتی با او کار خودش را زیرپوستی کرد من نیز نه به آن عیانی بلکه کمی تا قسمتی گرفتار شدم». درحالی‌که در صفحه 242 دست‌نویس، پرویز مختاری می‌گوید: «عصر همان روز ما همسفران پس از رسیدن هرچند خسته... با گرد راه... به بستنی‌فروشی رفتیم تا بنشینیم با گپ‌ و ‌گفت‌وگویی شادی‌بخش، پایانی بر این سفر بگذاریم». که نیت راوی را آن‌چنان که باید نمی‌رساند و توأم با خیال‌پردازی و احساساتی بیان می‌شود. یا در صفحه 253 دست‌نویس، مختاری می‌گوید: «علاوه بر آن، نبود هم‌نظری و هم‌سلیقگی عامل دیگری بود که به چون‌وچراها دامن می‌زد و موجب آزردگی می‌شد آن‌چنان که با خود عهد کردم که دیگر با او همکاری نکنم... به نحوه زندگی و افکار و اندیشه‌های متفاوت و موافق و مخالف یکدیگر آشنا شدیم». ولی در صفحه 285 کتاب این شیوه بیانی تغییر می‌کند: «ولی با خود عهد کردم که دیگر با او همکاری نکنم، البته این تصمیم عقلانی چندان دوام نیاورد و حواسم نبود که آدمی بر مبنای عقل زندگی نمی‌کند و... آن‌ وقت آدمی به خودش می‌گوید عقل و منطق صناری چند؟» که برداشتی واژگونه از مراد وی به دست می‌دهد به‌ویژه وقتی روال فکری و تقریر آن، چنان عوامانه باشد.
«زندگی در راه» در مجموع نوشته‌ای فارغ از هرگونه تحلیل و جمع‌بندی سیاسی-اجتماعی است، درحالی‌که چنین تحلیل‌ها و جمع‌بندی‌هایی قاعدتا باید سیاق و روش این‌گونه زندگی‌نامه‌ها باشد. همچنین سوابق و نقش شخصیت‌های اصلی در این کتاب به‌خوبی مورد تفحص قرار نمی‌گیرد، به‌خصوص نقش مصطفی شعاعیان که مرتب از وی نام برده می‌شود و بیشترین دغدغه‌های ذهنی و سیاسی پرویز را تشکیل می‌دهد.
پرویز مختاری شخصی بود دارای افکار و آرمان‌های سیاسی و تردیدی نیست که پایبندی به این اصول را در طول زندگی و مبارزات خود نشان داده و برای هستی‌بخشیدن به آنها از هیچ تلاشی فروگذار نکرده است؛ درحالی‌که بیشتر صفحات کتاب با روایت سفرهای خسته‌کننده و بی‌نتیجه از روستایی به روستای دیگر و از شهری به شهر دیگر و وسایل جابه‌جایی سفرها، رفتن به سربازی، به دانشگاه و اخراج از آن، معلمی در روستاهای زرند، ریشه‌کنی مالاریا و دیگر مشاغلی که داشته پر شده است، هرچند کتاب به شرح عضویت و فعالیت او در حزب توده و گسستن از آن می‌پردازد، ولی بنا بر روالی که در تألیف آن پیش گرفته شده، چرایی نزدیکی او به این حزب و جدایی از آن هرگز برای خواننده روشن نمی‌شود. یا به‌عنوان نمونه‌ای دیگر، بالاخره پس از دستگیری برای خواننده روشن نمی‌شود که پرویز مختاری دارای چه آرمانی بوده و به چه دلیلی چنین وحشیانه شکنجه می‌شد. چرا و چگونه آن شکنجه‌ها را تحمل می‌کرد و با تمام توان در برابر شکنجه‌گران ایستادگی می‌کرد، در حدی که به‌ گفته‌ خودش نگاه او سبب تحقیر شکنجه‌گرانش می‌شده است. اگر به کتاب بسنده شود: «دستگیری، زندان و شکنجه‌های پرویز مختاری تنها برای به‌دست‌آوردن اطلاعاتی از مصطفی شعاعیان، یار نزدیک او بوده است» و خود او نقش و کنشی سیاسی نداشته، که اغراق‌آمیز به نظر می‌رسد. در این میان تلاشی برای شناساندن آرمان‌ها و نظریات شعاعیان و معرفی او نیز نمی‌شود و بنا بر ملاحظاتی لایه‌های هویتی وی بر خواننده تقریبا پوشیده می‌ماند و تنها اشاره‌ای کوتاه و اسرارآمیز به او می‌کند و می‌گذرد و خواننده را همچنان در سایه تردید باقی می‌گذارد و بالاخره روشن نیست چرا جنازه شعاعیان بدون آنکه اتهام یا حتی علت خاصی برای قتل وی بیان شود ناگهان بر تختی برای مختاری به نمایش گذارده می‌شود و پس از آن تاریخ نوع شکنجه تغییر می‌کند و در نهایت دانسته نیست چرا چنان حکم سنگینی برای او صادر می‌شود. این ملاحظات نشان از ممیزی و کاستن از شرح رویدادهایی دارد که از بیش از 70 سال پیش تا اواخر دهه 50 رخ داده و در دست‌نوشته‌های مختاری که در اختیار داریم، درج شده است. برای نمونه مختاری در صفحه 265 دست‌نوشته می‌گوید: «دیگر تصمیم به سازماندهی تشکیلات جبهه‌ دموکراتیک خلق داشتیم، من به‌عنوان مسئول تشکیلات با همراهان دیگرم... پیمان بستیم، مصطفی تأکیدی در پنهان‌کاری و حداقل ارتباطات با اعضا داشت که...»، اما تمام این سطور از کتاب حذف شده و فارغ از هرگونه تحلیل، جمع‌بندی و دستاوردی و بدون اشاره به پیامدهای آن حکم سنگین، به دیگر ماجراها پرداخته می‌شود.
از سوی دیگر، در کتاب واژه‌ها و عباراتی مانند: «از خانه یا پاسگاه بیرون زدیم» (ص 95 و 108)؛ یا اینکه: «انگار تعمدی در کار بود تا در همان ابتدا حالمان را بگیرد» (ص 149)؛ یا «پلاس‌شدن در کوچه و خیابان» (ص 178)؛ یا: «آن شلاق‌ها بیشتر به‌ منظور روکم‌کنی بود» (ص 364)، و نمونه‌های فراوانی از این ‌دست به ‌چشم می‌خورند که به شهادت بیش از 50 سال دوستی نگارنده با مختاری به‌هیچ‌وجه همگونی با شیوه اندیشیدن و بیان آن انسان فرهیخته ندارد. پرویز مختاری شخصیتی اهل شعر و ادب بود و سال‌ها با برگزاری جلسات شعر و ترویج شاهنامه‌خوانی بین جوانان در ارتقای فرهنگ آنان می‌کوشید؛ سخنوری بود که به آداب سخن باور داشت، کسی بود که به‌ همت و با امکانات شخصی در آسیابک -سکونتگاه خود- کتابخانه‌ای عمومی بنا نهاد و همه را به خواندن کتاب ترغیب می‌کرد: «کتاب‌هایی در جلسات می‌خواندیم و به همه آنهایی که سواد کمتری داشتند توصیه می‌کردم کتاب بخوانند» (ص 109). به نظر بسیار دور از ذهن می‌رسد که انسانی با چنین ویژگی‌هایی از این‌گونه اصطلاحات و واژه‌ها در نوشته‌های خود بهره گیرد. به‌طوری‌که از پیش‌گفتار کتاب برمی‌آید جناب صالحی مدت کوتاهی بوده که با پرویز مختاری آشنا شده بودند (1382) و پس از مدتی هم به سفر دور و درازی رفته و بالاخره شناخت کاملی از ایشان پیدا نکرده، و نتیجتا به‌ رغم همه‌ زحماتی که متقبل شدند حق مطلب آن‌گونه که باید، ادا نشده.
افزون بر اینها، ویرایش و بازنویسی کتاب می‌توانست سره‌تر و پاکیزه‌تر از این که هست باشد ولی آن‌سان که پیداست کوششی در نگارش صورت نگرفته تا از واژه‌های فرنگی نالازم احتراز و بیشتر از معادل فارسی آنها که به‌ سهولت در دسترس است استفاده شود؛ واژگانی مانند: لباس اسپرت؛ ریتم؛ اکیپ؛ کنستروکسیون، پروژه و... تا پایان.
ادامه در صفحه 7

کتاب «زندگی در راه»، زندگی‌نامه پرویز مختاری از کنشگران سیاسی، آزادی‌خواه، مبارز و از مخالفان نظام شاهنشاهی، بر پایه دست‌نوشته‌های او و به ‌کوشش انوش صالحی بازنویسی، تدوین و منتشر شده است. درباره این کار پرحاشیه، نگارنده ضمن تقدیر از زحمات گردآورنده محترم، یادآوری چند نکته را در رابطه با موضوعات و همچنین بازنویسی کتاب ضروری می‌داند.
طبیعتا کتاب «زندگی در راه»، راه پرمخاطره چندساله‌ای را برای اصلاح، بازنویسی و ویراستاری پیموده است تا سرانجام یک‌سال‌و نیم پس از درگذشت راوی و بازیگر اصلی خود، پرویز مختاری، منتشر شود؛ راه پر‌فراز‌و‌نشیبی که در جای‌جای آن بحث و جدل‌های فراوان بین راوی و نویسنده را شاهد بودیم تا تأویل گفته‌ها افزون بر اینکه منطبق با شرایط و آیین‌نامه‌های حاضر باشد به نحوی هم واقع‌گرایانه و فارغ از خیال‌پردازی‌های معمول رمان‌نویسی از کار درآید، در زندگی‌نامه‌ها تاریخچه زندگی و رخدادهای واقعی روایت می‌شوند تا بتوان به خصوصیات فکری و آرمان‌های حقیقی بازیگران آنها پی برد. شاید در تألیف و گردآوری این کتاب واقع‌گرایی گاهی فراموش و به خیال‌پردازی‌های خارج از قاعده پرداخته می‌شود و این موضوع بیشتر شامل نکاتی می‌شود که به روابط خصوصی پرویز اشاره دارد؛ برای مثال پس از بازگشت از سفر کرمانشاه در صفحه 274 کتاب آمده: «اما همکاری و هم‌صحبتی با او کار خودش را زیرپوستی کرد من نیز نه به آن عیانی بلکه کمی تا قسمتی گرفتار شدم». درحالی‌که در صفحه 242 دست‌نویس، پرویز مختاری می‌گوید: «عصر همان روز ما همسفران پس از رسیدن هرچند خسته... با گرد راه... به بستنی‌فروشی رفتیم تا بنشینیم با گپ‌ و ‌گفت‌وگویی شادی‌بخش، پایانی بر این سفر بگذاریم». که نیت راوی را آن‌چنان که باید نمی‌رساند و توأم با خیال‌پردازی و احساساتی بیان می‌شود. یا در صفحه 253 دست‌نویس، مختاری می‌گوید: «علاوه بر آن، نبود هم‌نظری و هم‌سلیقگی عامل دیگری بود که به چون‌وچراها دامن می‌زد و موجب آزردگی می‌شد آن‌چنان که با خود عهد کردم که دیگر با او همکاری نکنم... به نحوه زندگی و افکار و اندیشه‌های متفاوت و موافق و مخالف یکدیگر آشنا شدیم». ولی در صفحه 285 کتاب این شیوه بیانی تغییر می‌کند: «ولی با خود عهد کردم که دیگر با او همکاری نکنم، البته این تصمیم عقلانی چندان دوام نیاورد و حواسم نبود که آدمی بر مبنای عقل زندگی نمی‌کند و... آن‌ وقت آدمی به خودش می‌گوید عقل و منطق صناری چند؟» که برداشتی واژگونه از مراد وی به دست می‌دهد به‌ویژه وقتی روال فکری و تقریر آن، چنان عوامانه باشد.
«زندگی در راه» در مجموع نوشته‌ای فارغ از هرگونه تحلیل و جمع‌بندی سیاسی-اجتماعی است، درحالی‌که چنین تحلیل‌ها و جمع‌بندی‌هایی قاعدتا باید سیاق و روش این‌گونه زندگی‌نامه‌ها باشد. همچنین سوابق و نقش شخصیت‌های اصلی در این کتاب به‌خوبی مورد تفحص قرار نمی‌گیرد، به‌خصوص نقش مصطفی شعاعیان که مرتب از وی نام برده می‌شود و بیشترین دغدغه‌های ذهنی و سیاسی پرویز را تشکیل می‌دهد.
پرویز مختاری شخصی بود دارای افکار و آرمان‌های سیاسی و تردیدی نیست که پایبندی به این اصول را در طول زندگی و مبارزات خود نشان داده و برای هستی‌بخشیدن به آنها از هیچ تلاشی فروگذار نکرده است؛ درحالی‌که بیشتر صفحات کتاب با روایت سفرهای خسته‌کننده و بی‌نتیجه از روستایی به روستای دیگر و از شهری به شهر دیگر و وسایل جابه‌جایی سفرها، رفتن به سربازی، به دانشگاه و اخراج از آن، معلمی در روستاهای زرند، ریشه‌کنی مالاریا و دیگر مشاغلی که داشته پر شده است، هرچند کتاب به شرح عضویت و فعالیت او در حزب توده و گسستن از آن می‌پردازد، ولی بنا بر روالی که در تألیف آن پیش گرفته شده، چرایی نزدیکی او به این حزب و جدایی از آن هرگز برای خواننده روشن نمی‌شود. یا به‌عنوان نمونه‌ای دیگر، بالاخره پس از دستگیری برای خواننده روشن نمی‌شود که پرویز مختاری دارای چه آرمانی بوده و به چه دلیلی چنین وحشیانه شکنجه می‌شد. چرا و چگونه آن شکنجه‌ها را تحمل می‌کرد و با تمام توان در برابر شکنجه‌گران ایستادگی می‌کرد، در حدی که به‌ گفته‌ خودش نگاه او سبب تحقیر شکنجه‌گرانش می‌شده است. اگر به کتاب بسنده شود: «دستگیری، زندان و شکنجه‌های پرویز مختاری تنها برای به‌دست‌آوردن اطلاعاتی از مصطفی شعاعیان، یار نزدیک او بوده است» و خود او نقش و کنشی سیاسی نداشته، که اغراق‌آمیز به نظر می‌رسد. در این میان تلاشی برای شناساندن آرمان‌ها و نظریات شعاعیان و معرفی او نیز نمی‌شود و بنا بر ملاحظاتی لایه‌های هویتی وی بر خواننده تقریبا پوشیده می‌ماند و تنها اشاره‌ای کوتاه و اسرارآمیز به او می‌کند و می‌گذرد و خواننده را همچنان در سایه تردید باقی می‌گذارد و بالاخره روشن نیست چرا جنازه شعاعیان بدون آنکه اتهام یا حتی علت خاصی برای قتل وی بیان شود ناگهان بر تختی برای مختاری به نمایش گذارده می‌شود و پس از آن تاریخ نوع شکنجه تغییر می‌کند و در نهایت دانسته نیست چرا چنان حکم سنگینی برای او صادر می‌شود. این ملاحظات نشان از ممیزی و کاستن از شرح رویدادهایی دارد که از بیش از 70 سال پیش تا اواخر دهه 50 رخ داده و در دست‌نوشته‌های مختاری که در اختیار داریم، درج شده است. برای نمونه مختاری در صفحه 265 دست‌نوشته می‌گوید: «دیگر تصمیم به سازماندهی تشکیلات جبهه‌ دموکراتیک خلق داشتیم، من به‌عنوان مسئول تشکیلات با همراهان دیگرم... پیمان بستیم، مصطفی تأکیدی در پنهان‌کاری و حداقل ارتباطات با اعضا داشت که...»، اما تمام این سطور از کتاب حذف شده و فارغ از هرگونه تحلیل، جمع‌بندی و دستاوردی و بدون اشاره به پیامدهای آن حکم سنگین، به دیگر ماجراها پرداخته می‌شود.
از سوی دیگر، در کتاب واژه‌ها و عباراتی مانند: «از خانه یا پاسگاه بیرون زدیم» (ص 95 و 108)؛ یا اینکه: «انگار تعمدی در کار بود تا در همان ابتدا حالمان را بگیرد» (ص 149)؛ یا «پلاس‌شدن در کوچه و خیابان» (ص 178)؛ یا: «آن شلاق‌ها بیشتر به‌ منظور روکم‌کنی بود» (ص 364)، و نمونه‌های فراوانی از این ‌دست به ‌چشم می‌خورند که به شهادت بیش از 50 سال دوستی نگارنده با مختاری به‌هیچ‌وجه همگونی با شیوه اندیشیدن و بیان آن انسان فرهیخته ندارد. پرویز مختاری شخصیتی اهل شعر و ادب بود و سال‌ها با برگزاری جلسات شعر و ترویج شاهنامه‌خوانی بین جوانان در ارتقای فرهنگ آنان می‌کوشید؛ سخنوری بود که به آداب سخن باور داشت، کسی بود که به‌ همت و با امکانات شخصی در آسیابک -سکونتگاه خود- کتابخانه‌ای عمومی بنا نهاد و همه را به خواندن کتاب ترغیب می‌کرد: «کتاب‌هایی در جلسات می‌خواندیم و به همه آنهایی که سواد کمتری داشتند توصیه می‌کردم کتاب بخوانند» (ص 109). به نظر بسیار دور از ذهن می‌رسد که انسانی با چنین ویژگی‌هایی از این‌گونه اصطلاحات و واژه‌ها در نوشته‌های خود بهره گیرد. به‌طوری‌که از پیش‌گفتار کتاب برمی‌آید جناب صالحی مدت کوتاهی بوده که با پرویز مختاری آشنا شده بودند (1382) و پس از مدتی هم به سفر دور و درازی رفته و بالاخره شناخت کاملی از ایشان پیدا نکرده، و نتیجتا به‌ رغم همه‌ زحماتی که متقبل شدند حق مطلب آن‌گونه که باید، ادا نشده.
افزون بر اینها، ویرایش و بازنویسی کتاب می‌توانست سره‌تر و پاکیزه‌تر از این که هست باشد ولی آن‌سان که پیداست کوششی در نگارش صورت نگرفته تا از واژه‌های فرنگی نالازم احتراز و بیشتر از معادل فارسی آنها که به‌ سهولت در دسترس است استفاده شود؛ واژگانی مانند: لباس اسپرت؛ ریتم؛ اکیپ؛ کنستروکسیون، پروژه و... تا پایان.
ادامه در صفحه 7

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.