|

«داستان و نقد داستانِ» احمد گلشیری در سه جلد

ادبیات برمی‌آشوبد

شرق: کتاب «داستان و نقد داستان» گزیده و ترجمه احمد گلشیری مجموعه‌ای است از شاهکارهای داستان کوتاه که به‌ گفته مترجم و منتخب آنها به قصد شناخت اهمیت و هنر داستان کوتاه فراهم آمده است. این مجموعه شماری از بهترین داستان‌های کوتاه جهان را در بر دارد که با ترجمه درخور احمد گلشیری به فارسی برگردانده شده‌اند، به‌اضافه نقدهایی بر این داستان‌های منتخب که از منتقدان صاحب‌نام انتخاب شده است؛ نقدهایی که به تعبیر مترجم به قصد کشف و شناخت ارزش‌های پنهان این داستان‌ها نوشته شده‌اند. احمد گلشیری در مقدمه‌اش بر کتاب تأکید می‌کند که این مجموعه داستان‌های کوتاه را برحسب احساس نیاز و ضرورتی گرد آورده است و به‌‌هیچ‌رو قصد ندارد الگوهایی برای نوشتن داستان پیشنهاد دهد، چون اعتقاد راسخ دارد که چنین کاری به تقلید کورکورانه می‌انجامد و به تقلید برخی از تأثیرهای ویژه‌ای که در الگو نمایان است و نه به‌کارگیری اصل‌ها و ابزارهایی که به یاری آنها چنین تأثیرهایی القا شده‌اند. بلکه او با انتخاب این داستان‌ها امید دارد که نویسنده ایرانی با به‌کار‌گرفتن اصل‌ها و ابزارها به کشف نگرش و جهان داستانی خود توفیق یابد. به باور احمد گلشیری، نویسندگان در هیچ‌یک از داستان‌های این مجموعه، جهان را به‌صورت سیاه‌و‌سفید تصویر نمی‌کنند؛ «درست یا نادرست، حقیقت و دروغ را از هم متمایز نمی‌سازند؛ بلکه جهانی تصویر می‌کنند که در آغاز در آن، سیاه و سفید یا درست و نادرست را نمی‌توان با قاطعیت مشخص کرد. زیرا ارائه اندیشه یا موضوعی درخور توجه، در داستان، گواه آن نیست که آن داستان از ارجی درخور توجه و والا برخوردار است. اندیشه تا هنگامی که در ساختار کلی داستان تنیده نشده باشد مطلق و تجریدی است و چندان ارزشی ندارد؛ بلکه باید آن را پروراند و با روند داستان پذیرفتنی ساخت. به سخن دیگر، داستان خوب داستانی نیست که حاوی اندیشه‌ای بااهمیت باشد و لزوما خواننده آن را بپذیرد، بلکه داستانی است که ارزش کشف پرسشی را که در آن نهفته است داشته باشد». مترجم تأکید می‌کند که داستان جدید موعظه نیست و به قصد اندرز یا تبلیغ نوشته نمی‌شود، تنها نشان می‌دهد و ارزش‌های آن پنهان است. این ارزش‌ها از دید او، در پیرنگ، شخصیت‌پردازی، زبان، نگرش و لحن داستان و خلاصه در تار‌و‌پود داستان تنیده شده است. این مجموعه سه‌جلدی داستان‌های متنوعی از نویسندگان مختلف جهان دارد. در جلد اول داستان‌هایی از چخوف، او هنری، سامرست موآم، شرلی جکسن، ارنست همینگوی، آلن پو، شروود اندرسن، جیمز جویس، آلبر کامو، مارکز، فاکنر و چند نویسنده مطرح دیگر را می‌خوانیم. جلد دوم نیز داستان‌هایی از هرمان ملویل، جیمز تربر، جیمز جویس، گی دو موپاسان، ویت برنت، فاکنر، اوکانر و همینگوی، داستایفسکی و چند نفر دیگر را در بر دارد. نویسندگان جلد سوم عبارت‌اند از: فرانتس کافکا، لوئیجی پیرانللو، جیمز جویس، توماسمان، آنتون چخوف، ریچارد رایت، چیمز پاردی، برنارد مالامد، فلانری اوکانر، جان چیور، لئو تولستوی و ارنست همینگوی.
از مقدمه احمد گلشیری پیداست که او اهمیت بسزایی برای ادبیات قائل است. او ادبیات را نه ابزاری برای سرگرمی یا گذران وقت بهتر، بلکه امکانی برای آزادی می‌خواند و معتقد است «نویسنده ابزار حقیقت است، او اندیشه‌ها و واقعیت‌هایی را برای خواننده روشن می‌کند که قدرتمندان همواره تلاش کرده‌اند همچنان در حجاب بمانند. او بر آن است تا برای اشیا و اموری که بیان نشده‌اند بیانی مناسب و درخور بیابد، تعریفی روشن از اشیا به‌ دست دهد تا آدمی با شناخت آنها آسان‌تر و راحت‌تر در میانشان زندگی کند». از نظر این مترجم، نویسنده امروز صرفا بر آن نیست تا با داستان‌های خود خواننده را سرگرم کند و به او لذت ببخشد، کافکا حتی خلوت خواننده را برهم می‌زند و برمی‌آشوبد و او را نگران و بی‌قرار می‌کند. «ارنست کاسیرر می‌گوید: همان‌گونه که دانشمند کاشف قوانین و حقایق این جهان است، هنرمند کاشف صورت‌های («فرم‌های») جهان است». از آنجا که نویسنده در پی انداختن طرحی نو در جهان است، در تمامی داستان‌های این مجموعه این آرزو، نهان یا آشکار، احساس می‌شود که کاش امور جز این بود. «یکی از نویسندگان در یکی از داستان‌های اولیه خود می‌گوید: دلم می‌خواهد به سرزمین دیگری بروم، دلم می‌خواهد به جایی بروم که همه‌چیز با اینجا تفاوت داشته باشد. و این آرزوی ناگفته، کمابیش زبان تمامی نویسندگان این مجموعه است». احمد گلشیری جزء نسلی از مترجمانی است که دست به ترجمه نمی‌زدند مگر از سر احساس نیاز و ضرورتی؛ ترجمه نزد ایشان نه تفنن و نه حرفه بوده و انتخابِ نویسنده و داستان هم به مُد روز و بازار نشر ربطی نداشته است. از این‌رو است که داستان خواندن را کنشی برای دوری از روزمرگی و تجربه‌ورزی و کشف دوباره جهان می‌خواند: «خواندن داستان فعالیتی ذهنی است که به تجربه آدمی معنی می‌بخشد. بی‌تردید خواننده با خواندن و بازخواندن این داستان‌ها، نقد آنها و کارگاه‌های آنها در‌عین‌حال که از ابتذال زندگی روزانه فراغت می‌یابد، معیارهای بی‌غش به دست می‌آورد، تجربه‌های زندگی را به محک آنها می‌سنجد، به تعالی نگرش خویش توفیق می‌یابد، جهان‌هایی تازه را کشف می‌کند و به آگاهی و آزادی می‌رسد. در آن روز احساس سرور و خرسندی می‌کند، هرچند همراه این سرور و خرسندی سنگینی مطبوع تعهدی را نیز بر دوش خود دارد».
کتاب «داستان و نقد داستان» نخستین بار اوایل دهه هفتاد در چهار جلد از سوی نشر نگاه منتشر و بارها تجدید چاپ شد و اخیرا با بازنگری مترجم و ویرایش دوباره، در قالب سه جلد منتشر شده است و مجموعه‌ای درخور از برترین داستان‌های کوتاه را پیش‌روی مخاطبان ادبیات می‌گذارد.

شرق: کتاب «داستان و نقد داستان» گزیده و ترجمه احمد گلشیری مجموعه‌ای است از شاهکارهای داستان کوتاه که به‌ گفته مترجم و منتخب آنها به قصد شناخت اهمیت و هنر داستان کوتاه فراهم آمده است. این مجموعه شماری از بهترین داستان‌های کوتاه جهان را در بر دارد که با ترجمه درخور احمد گلشیری به فارسی برگردانده شده‌اند، به‌اضافه نقدهایی بر این داستان‌های منتخب که از منتقدان صاحب‌نام انتخاب شده است؛ نقدهایی که به تعبیر مترجم به قصد کشف و شناخت ارزش‌های پنهان این داستان‌ها نوشته شده‌اند. احمد گلشیری در مقدمه‌اش بر کتاب تأکید می‌کند که این مجموعه داستان‌های کوتاه را برحسب احساس نیاز و ضرورتی گرد آورده است و به‌‌هیچ‌رو قصد ندارد الگوهایی برای نوشتن داستان پیشنهاد دهد، چون اعتقاد راسخ دارد که چنین کاری به تقلید کورکورانه می‌انجامد و به تقلید برخی از تأثیرهای ویژه‌ای که در الگو نمایان است و نه به‌کارگیری اصل‌ها و ابزارهایی که به یاری آنها چنین تأثیرهایی القا شده‌اند. بلکه او با انتخاب این داستان‌ها امید دارد که نویسنده ایرانی با به‌کار‌گرفتن اصل‌ها و ابزارها به کشف نگرش و جهان داستانی خود توفیق یابد. به باور احمد گلشیری، نویسندگان در هیچ‌یک از داستان‌های این مجموعه، جهان را به‌صورت سیاه‌و‌سفید تصویر نمی‌کنند؛ «درست یا نادرست، حقیقت و دروغ را از هم متمایز نمی‌سازند؛ بلکه جهانی تصویر می‌کنند که در آغاز در آن، سیاه و سفید یا درست و نادرست را نمی‌توان با قاطعیت مشخص کرد. زیرا ارائه اندیشه یا موضوعی درخور توجه، در داستان، گواه آن نیست که آن داستان از ارجی درخور توجه و والا برخوردار است. اندیشه تا هنگامی که در ساختار کلی داستان تنیده نشده باشد مطلق و تجریدی است و چندان ارزشی ندارد؛ بلکه باید آن را پروراند و با روند داستان پذیرفتنی ساخت. به سخن دیگر، داستان خوب داستانی نیست که حاوی اندیشه‌ای بااهمیت باشد و لزوما خواننده آن را بپذیرد، بلکه داستانی است که ارزش کشف پرسشی را که در آن نهفته است داشته باشد». مترجم تأکید می‌کند که داستان جدید موعظه نیست و به قصد اندرز یا تبلیغ نوشته نمی‌شود، تنها نشان می‌دهد و ارزش‌های آن پنهان است. این ارزش‌ها از دید او، در پیرنگ، شخصیت‌پردازی، زبان، نگرش و لحن داستان و خلاصه در تار‌و‌پود داستان تنیده شده است. این مجموعه سه‌جلدی داستان‌های متنوعی از نویسندگان مختلف جهان دارد. در جلد اول داستان‌هایی از چخوف، او هنری، سامرست موآم، شرلی جکسن، ارنست همینگوی، آلن پو، شروود اندرسن، جیمز جویس، آلبر کامو، مارکز، فاکنر و چند نویسنده مطرح دیگر را می‌خوانیم. جلد دوم نیز داستان‌هایی از هرمان ملویل، جیمز تربر، جیمز جویس، گی دو موپاسان، ویت برنت، فاکنر، اوکانر و همینگوی، داستایفسکی و چند نفر دیگر را در بر دارد. نویسندگان جلد سوم عبارت‌اند از: فرانتس کافکا، لوئیجی پیرانللو، جیمز جویس، توماسمان، آنتون چخوف، ریچارد رایت، چیمز پاردی، برنارد مالامد، فلانری اوکانر، جان چیور، لئو تولستوی و ارنست همینگوی.
از مقدمه احمد گلشیری پیداست که او اهمیت بسزایی برای ادبیات قائل است. او ادبیات را نه ابزاری برای سرگرمی یا گذران وقت بهتر، بلکه امکانی برای آزادی می‌خواند و معتقد است «نویسنده ابزار حقیقت است، او اندیشه‌ها و واقعیت‌هایی را برای خواننده روشن می‌کند که قدرتمندان همواره تلاش کرده‌اند همچنان در حجاب بمانند. او بر آن است تا برای اشیا و اموری که بیان نشده‌اند بیانی مناسب و درخور بیابد، تعریفی روشن از اشیا به‌ دست دهد تا آدمی با شناخت آنها آسان‌تر و راحت‌تر در میانشان زندگی کند». از نظر این مترجم، نویسنده امروز صرفا بر آن نیست تا با داستان‌های خود خواننده را سرگرم کند و به او لذت ببخشد، کافکا حتی خلوت خواننده را برهم می‌زند و برمی‌آشوبد و او را نگران و بی‌قرار می‌کند. «ارنست کاسیرر می‌گوید: همان‌گونه که دانشمند کاشف قوانین و حقایق این جهان است، هنرمند کاشف صورت‌های («فرم‌های») جهان است». از آنجا که نویسنده در پی انداختن طرحی نو در جهان است، در تمامی داستان‌های این مجموعه این آرزو، نهان یا آشکار، احساس می‌شود که کاش امور جز این بود. «یکی از نویسندگان در یکی از داستان‌های اولیه خود می‌گوید: دلم می‌خواهد به سرزمین دیگری بروم، دلم می‌خواهد به جایی بروم که همه‌چیز با اینجا تفاوت داشته باشد. و این آرزوی ناگفته، کمابیش زبان تمامی نویسندگان این مجموعه است». احمد گلشیری جزء نسلی از مترجمانی است که دست به ترجمه نمی‌زدند مگر از سر احساس نیاز و ضرورتی؛ ترجمه نزد ایشان نه تفنن و نه حرفه بوده و انتخابِ نویسنده و داستان هم به مُد روز و بازار نشر ربطی نداشته است. از این‌رو است که داستان خواندن را کنشی برای دوری از روزمرگی و تجربه‌ورزی و کشف دوباره جهان می‌خواند: «خواندن داستان فعالیتی ذهنی است که به تجربه آدمی معنی می‌بخشد. بی‌تردید خواننده با خواندن و بازخواندن این داستان‌ها، نقد آنها و کارگاه‌های آنها در‌عین‌حال که از ابتذال زندگی روزانه فراغت می‌یابد، معیارهای بی‌غش به دست می‌آورد، تجربه‌های زندگی را به محک آنها می‌سنجد، به تعالی نگرش خویش توفیق می‌یابد، جهان‌هایی تازه را کشف می‌کند و به آگاهی و آزادی می‌رسد. در آن روز احساس سرور و خرسندی می‌کند، هرچند همراه این سرور و خرسندی سنگینی مطبوع تعهدی را نیز بر دوش خود دارد».
کتاب «داستان و نقد داستان» نخستین بار اوایل دهه هفتاد در چهار جلد از سوی نشر نگاه منتشر و بارها تجدید چاپ شد و اخیرا با بازنگری مترجم و ویرایش دوباره، در قالب سه جلد منتشر شده است و مجموعه‌ای درخور از برترین داستان‌های کوتاه را پیش‌روی مخاطبان ادبیات می‌گذارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.