|

کرونا، خودکشی پزشکان و نیاز به مراقبت

سامان توکلی-رئیس انجمن علمی روان‌درمانی ایران

١٩ شهریور، ١٠ سپتامبر، روز جهانی پیشگیری از خودکشی است. هرساله جمعیت زیادی از مردم جهان و مردم کشور ما، بر اثر خودکشی جان‌شان را از دست می‌دهند و جمعیتی بیش از آن سوگوار و تحت تأثیر فقدان‌شان قرار می‌گیرند. خودکشی پدیده‌ای پیچیده و چندعاملی است و از قدیم مورد توجه متفکران گروه‌های مختلف بوده است و در یکی دو سده اخیر، به‌خصوص به‌عنوان مسئله‌ای در حوزه سلامت روان در نظر گرفته می‌شود و موضوع مطالعه و دغدغه حرفه‌ای متخصصان سلامت روان است. ساده‌انگارانه است اگر اقدام به خودکشی صرفا به یک عامل خاص (مانند شکست تحصیلی یا عاطفی، مشکلات اقتصادی، یا حتی اختلالات روانی) نسبت داده شود و برای پیشگیری از آن نیز صرفا به موضوعات کانونی و متمرکز در شخص یا حداکثر خانواده فرد درگذشته پرداخته شود. عوامل مختلف، از عوامل خرد فردی، زیست‌شناختی و درون‌روانی (مثل ویژگی‌ها یا اختلالات شخصیتی، اختلالات روانی)، تا عوامل میانی (مثل تنش‌های بین‌فردی و شغلی یا مشکلات خانوادگی) و عوامل کلان اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (مثل بحران‌های اقتصادی، تبعیض، فاصله طبقاتی و از‌دست‌رفتن حس تعلق‌ و اثرگذاری در جامعه) همه در وقوع موارد خودکشی نقش و سهم دارند. طبیعتا برای شناخت درست و پیشگیری مؤثر از خودکشی نیز باید به تمام این ابعاد توجه داشت و گروه‌های تخصصی مختلف و تمامی بخش‌های جامعه و حاکمیت باید در آن سهم داشته باشند و نقش خود را ایفا کنند.

گروه‌هایی از جامعه به دلایل خاص خود می‌توانند بیشتر در معرض این رویداد و از آن متأثر باشند. یکی از این گروه‌ها جامعه پزشکی و پزشکان است. یافته‌های پژوهشی درباره بیشتربودن میزان خودکشی در پزشکان یا در برخی تخصص‌های پزشکی وجود دارد. علاوه بر آن، در ماه‌های اخیر مکرر در معرض خبر درگذشت پزشکان جوان، به‌ویژه دستیاران تخصصی رشته‌های مختلف بوده‌ایم که به نظر می‌رسد به شکل نامتناسبی بیش از قبل است. این موضوع ایجاب می‌کند که جامعه به‌طور‌کل و خود جامعه پزشکی به‌طور خاص، به این امر توجه و برای آن کاری کند. پزشکان، مانند سایر گروه‌های جامعه، در معرض ابتلا به افسردگی و سایر اختلالات روان‌پزشکی بوده‌اند. علاوه بر آن، سروکارداشتن با آلام مردم و استرس‌های شغلی ناشی از بحران‌های پزشکی بیماران و محدودیت‌های موجود در شغل‌شان که باعث می‌شود همیشه نتوانند آن‌طور‌که آرزو دارند از رنج بیماران بکاهند و دردشان را دوا کنند، در کنار ساعات کاری زیاد و فرسودگی شغلی عواملی خاص‌اند که پزشکان با آن مواجه‌اند. در یکی، دو سال اخیر و در زمان همه‌گیری جهانی کووید١٩ نیز استرس‌های ناشی از همه‌گیری که همه جامعه درگیرش بوده و هستند (مانند انزوا و کاهش روابط اجتماعی، ازدست‌رفتن یا رقیق‌شدن حمایت‌های بین‌فردی به دلیل کاهش ارتباط با دیگران، نبود فرصت و امکان برای فراغت از کار و نیز عدم قطعیت و اضطراب و سوگ‌های ناشی از این بیماری) را تجربه کرده‌اند. علاوه بر آن، تماس مستقیم با بیماران مبتلا به کووید و نگرانی از ابتلای خود یا مبتلاکردن خانواده و عزیزان نیز باعث شده است به شکلی جدی‌تر از سایر گروه‌های جامعه ناچار باشند جدایی و فاصله‌گذاری از اطرافیان را تجربه کنند. فشار کاری زیاد، به‌ویژه در دوره‌های اوج همه‌گیری، مواجه‌شدن با درد و رنج و مرگ بیماران و سوگ خانواده‌هایشان و نیز مواجه‌شدن با شرایطی که ناچار به تصمیم‌گیری‌های سخت پزشکی هستند که چالش‌های اخلاقی را در برابرشان قرار می‌دهد و به‌ویژه محدودیت امکانات و درمان‌های موجود آن را تشدید می‌کند، استرسی اضافه‌تر را به این گروه تحمیل کرده است. از سوی دیگر، پزشکان جوان با مشکلات اقتصادی نیز مواجه‌اند و دستیاران تخصصی به‌طور مضاعف با ایفای وظایف چندگانه (هم در نقش پزشک درمانگر و هم در نقش دانشجوی در‌حال آموزش و امتحان) استرسی چند‌برابر را تجربه می‌کنند. وقتی بدانیم این گروه از پزشکان بار اصلی درمانی را در بیمارستان‌های دانشگاهی بر دوش دارند، تصور میزان فشارهای چندگانه و مضاعفی که بر آنان وارد می‌شود، دشوار نخواهد بود. علاوه بر آن، فشار کاری ناشی از همه‌گیری و کم‌شدن تعاملات و تماس‌های حمایتی که به‌طور معمول بین همکاران یا دستیاران و استادان وجود داشته نیز باعث ازدست‌رفتن منابع حمایتی و حفاظتی آنان شده است. در این شرایط، علاوه بر وظایفی که تمام بخش‌های جامعه و حاکمیت در این زمینه دارند، نقش خود «جامعه پزشکی» نیز حائز اهمیت خاص است. جامعه پزشکی از نظر اخلاقی وظیفه دارد از اعضای خود در برابر شرایط دشوار زندگی، به‌ویژه شرایطی که در نتیجه شغل‌شان تجربه می‌کنند، حمایت کند. فراهم‌کردن محیط و شرایط کاری حمایت‌گرانه، درنظرگرفتن استرس‌های شغلی این دوره، توجه به ویژگی‌ها و مشکلاتی که هر‌یک از اعضای جامعه پزشکی با آن مواجه‌اند، حساس‌بودن نسبت به حال یکدیگر و در صورت نیاز کمک‌کردن به افراد تحت فشار یا تسهیل و ترغیب مراجعه‌شان به متخصصان سلامت روان وظیفه‌ای است که هم بر عهده «جامعه پزشکی» است و هم تا حد زیادی توان و امکان آن را دارد.
مواجه‌شدن با موارد خودکشی و اخبار آن و نیز وجود افکار خودکشی پنهان‌مانده در دل اعضای جامعه پزشکی خطری است که آن را تهدید می‌کند. با توجه به تماس نسبتا نزدیکی که با اعضای جامعه پزشکی دارم و با توجه به اطلاعاتی که از برنامه‌های در حال اجرا برای پیشگیری از خودکشی در این گروه دارم، معتقدم که علاوه بر مطالبه از مقامات مسئول برای طراحی و اجرای برنامه‌های پیشگیری از خودکشی متناسب با شرایط بحرانی فعلی، اقدامات زیاد، مهم و مؤثری وجود دارند که جامعه پزشکی باید برای همکاران خود انجام بدهد. به‌طور‌خاص، سازمان نظام پزشکی، دانشگاه‌ها و دپارتمان‌های آموزشی پزشکی، استادان و اعضای هیئت علمی که بیشترین تماس را با این گروه از پزشکان دارند، می‌توانند نقشی بسیار مهم در این زمینه داشته باشند. متأسفانه، به نظر می‌رسد نبود آگاهی کافی در این زمینه و فقدان برنامه‌های مشخص و مؤثر معطوف به این گروه باعث شده است عملا برای رسیدن به درد این گروه از پزشکان کاری جدی و متداوم انجام نشود. کسانی که روز و شب‌شان را برای کاستن از درد و رنج مردم می‌گذرانند هم خودشان نیاز به این دارند که به دردشان توجه شود. لازم است تمام جامعه پزشکی، به‌ویژه از بالاترین سطح مدیریتی، در این زمینه آموزش ببینند تا بتوانند اقدامات لازم را انجام بدهند و دپارتمان‌های روان‌پزشکی و روان‌شناسی و انجمن‌های علمی این حوزه می‌توانند در این امر نقشی مهم داشته باشند. حالا که هر چند روز با خبر ناگوار مرگ یکی از سرمایه‌های انسانی متخصص این کشور و به بهانه «روز جهانی پیشگیری از خودکشی» می‌نویسم باید‌برای مراقبت از پزشکان و دستیاران تخصصی و پیشگیری از خودکشی در این گروه کاری کرد و خود جامعه پزشکی نیز در این زمینه هم از نظر اخلاقی تکلیف دارد و هم تا حد قابل‌توجهی امکان آن را دارد.

١٩ شهریور، ١٠ سپتامبر، روز جهانی پیشگیری از خودکشی است. هرساله جمعیت زیادی از مردم جهان و مردم کشور ما، بر اثر خودکشی جان‌شان را از دست می‌دهند و جمعیتی بیش از آن سوگوار و تحت تأثیر فقدان‌شان قرار می‌گیرند. خودکشی پدیده‌ای پیچیده و چندعاملی است و از قدیم مورد توجه متفکران گروه‌های مختلف بوده است و در یکی دو سده اخیر، به‌خصوص به‌عنوان مسئله‌ای در حوزه سلامت روان در نظر گرفته می‌شود و موضوع مطالعه و دغدغه حرفه‌ای متخصصان سلامت روان است. ساده‌انگارانه است اگر اقدام به خودکشی صرفا به یک عامل خاص (مانند شکست تحصیلی یا عاطفی، مشکلات اقتصادی، یا حتی اختلالات روانی) نسبت داده شود و برای پیشگیری از آن نیز صرفا به موضوعات کانونی و متمرکز در شخص یا حداکثر خانواده فرد درگذشته پرداخته شود. عوامل مختلف، از عوامل خرد فردی، زیست‌شناختی و درون‌روانی (مثل ویژگی‌ها یا اختلالات شخصیتی، اختلالات روانی)، تا عوامل میانی (مثل تنش‌های بین‌فردی و شغلی یا مشکلات خانوادگی) و عوامل کلان اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (مثل بحران‌های اقتصادی، تبعیض، فاصله طبقاتی و از‌دست‌رفتن حس تعلق‌ و اثرگذاری در جامعه) همه در وقوع موارد خودکشی نقش و سهم دارند. طبیعتا برای شناخت درست و پیشگیری مؤثر از خودکشی نیز باید به تمام این ابعاد توجه داشت و گروه‌های تخصصی مختلف و تمامی بخش‌های جامعه و حاکمیت باید در آن سهم داشته باشند و نقش خود را ایفا کنند.

گروه‌هایی از جامعه به دلایل خاص خود می‌توانند بیشتر در معرض این رویداد و از آن متأثر باشند. یکی از این گروه‌ها جامعه پزشکی و پزشکان است. یافته‌های پژوهشی درباره بیشتربودن میزان خودکشی در پزشکان یا در برخی تخصص‌های پزشکی وجود دارد. علاوه بر آن، در ماه‌های اخیر مکرر در معرض خبر درگذشت پزشکان جوان، به‌ویژه دستیاران تخصصی رشته‌های مختلف بوده‌ایم که به نظر می‌رسد به شکل نامتناسبی بیش از قبل است. این موضوع ایجاب می‌کند که جامعه به‌طور‌کل و خود جامعه پزشکی به‌طور خاص، به این امر توجه و برای آن کاری کند. پزشکان، مانند سایر گروه‌های جامعه، در معرض ابتلا به افسردگی و سایر اختلالات روان‌پزشکی بوده‌اند. علاوه بر آن، سروکارداشتن با آلام مردم و استرس‌های شغلی ناشی از بحران‌های پزشکی بیماران و محدودیت‌های موجود در شغل‌شان که باعث می‌شود همیشه نتوانند آن‌طور‌که آرزو دارند از رنج بیماران بکاهند و دردشان را دوا کنند، در کنار ساعات کاری زیاد و فرسودگی شغلی عواملی خاص‌اند که پزشکان با آن مواجه‌اند. در یکی، دو سال اخیر و در زمان همه‌گیری جهانی کووید١٩ نیز استرس‌های ناشی از همه‌گیری که همه جامعه درگیرش بوده و هستند (مانند انزوا و کاهش روابط اجتماعی، ازدست‌رفتن یا رقیق‌شدن حمایت‌های بین‌فردی به دلیل کاهش ارتباط با دیگران، نبود فرصت و امکان برای فراغت از کار و نیز عدم قطعیت و اضطراب و سوگ‌های ناشی از این بیماری) را تجربه کرده‌اند. علاوه بر آن، تماس مستقیم با بیماران مبتلا به کووید و نگرانی از ابتلای خود یا مبتلاکردن خانواده و عزیزان نیز باعث شده است به شکلی جدی‌تر از سایر گروه‌های جامعه ناچار باشند جدایی و فاصله‌گذاری از اطرافیان را تجربه کنند. فشار کاری زیاد، به‌ویژه در دوره‌های اوج همه‌گیری، مواجه‌شدن با درد و رنج و مرگ بیماران و سوگ خانواده‌هایشان و نیز مواجه‌شدن با شرایطی که ناچار به تصمیم‌گیری‌های سخت پزشکی هستند که چالش‌های اخلاقی را در برابرشان قرار می‌دهد و به‌ویژه محدودیت امکانات و درمان‌های موجود آن را تشدید می‌کند، استرسی اضافه‌تر را به این گروه تحمیل کرده است. از سوی دیگر، پزشکان جوان با مشکلات اقتصادی نیز مواجه‌اند و دستیاران تخصصی به‌طور مضاعف با ایفای وظایف چندگانه (هم در نقش پزشک درمانگر و هم در نقش دانشجوی در‌حال آموزش و امتحان) استرسی چند‌برابر را تجربه می‌کنند. وقتی بدانیم این گروه از پزشکان بار اصلی درمانی را در بیمارستان‌های دانشگاهی بر دوش دارند، تصور میزان فشارهای چندگانه و مضاعفی که بر آنان وارد می‌شود، دشوار نخواهد بود. علاوه بر آن، فشار کاری ناشی از همه‌گیری و کم‌شدن تعاملات و تماس‌های حمایتی که به‌طور معمول بین همکاران یا دستیاران و استادان وجود داشته نیز باعث ازدست‌رفتن منابع حمایتی و حفاظتی آنان شده است. در این شرایط، علاوه بر وظایفی که تمام بخش‌های جامعه و حاکمیت در این زمینه دارند، نقش خود «جامعه پزشکی» نیز حائز اهمیت خاص است. جامعه پزشکی از نظر اخلاقی وظیفه دارد از اعضای خود در برابر شرایط دشوار زندگی، به‌ویژه شرایطی که در نتیجه شغل‌شان تجربه می‌کنند، حمایت کند. فراهم‌کردن محیط و شرایط کاری حمایت‌گرانه، درنظرگرفتن استرس‌های شغلی این دوره، توجه به ویژگی‌ها و مشکلاتی که هر‌یک از اعضای جامعه پزشکی با آن مواجه‌اند، حساس‌بودن نسبت به حال یکدیگر و در صورت نیاز کمک‌کردن به افراد تحت فشار یا تسهیل و ترغیب مراجعه‌شان به متخصصان سلامت روان وظیفه‌ای است که هم بر عهده «جامعه پزشکی» است و هم تا حد زیادی توان و امکان آن را دارد.
مواجه‌شدن با موارد خودکشی و اخبار آن و نیز وجود افکار خودکشی پنهان‌مانده در دل اعضای جامعه پزشکی خطری است که آن را تهدید می‌کند. با توجه به تماس نسبتا نزدیکی که با اعضای جامعه پزشکی دارم و با توجه به اطلاعاتی که از برنامه‌های در حال اجرا برای پیشگیری از خودکشی در این گروه دارم، معتقدم که علاوه بر مطالبه از مقامات مسئول برای طراحی و اجرای برنامه‌های پیشگیری از خودکشی متناسب با شرایط بحرانی فعلی، اقدامات زیاد، مهم و مؤثری وجود دارند که جامعه پزشکی باید برای همکاران خود انجام بدهد. به‌طور‌خاص، سازمان نظام پزشکی، دانشگاه‌ها و دپارتمان‌های آموزشی پزشکی، استادان و اعضای هیئت علمی که بیشترین تماس را با این گروه از پزشکان دارند، می‌توانند نقشی بسیار مهم در این زمینه داشته باشند. متأسفانه، به نظر می‌رسد نبود آگاهی کافی در این زمینه و فقدان برنامه‌های مشخص و مؤثر معطوف به این گروه باعث شده است عملا برای رسیدن به درد این گروه از پزشکان کاری جدی و متداوم انجام نشود. کسانی که روز و شب‌شان را برای کاستن از درد و رنج مردم می‌گذرانند هم خودشان نیاز به این دارند که به دردشان توجه شود. لازم است تمام جامعه پزشکی، به‌ویژه از بالاترین سطح مدیریتی، در این زمینه آموزش ببینند تا بتوانند اقدامات لازم را انجام بدهند و دپارتمان‌های روان‌پزشکی و روان‌شناسی و انجمن‌های علمی این حوزه می‌توانند در این امر نقشی مهم داشته باشند. حالا که هر چند روز با خبر ناگوار مرگ یکی از سرمایه‌های انسانی متخصص این کشور و به بهانه «روز جهانی پیشگیری از خودکشی» می‌نویسم باید‌برای مراقبت از پزشکان و دستیاران تخصصی و پیشگیری از خودکشی در این گروه کاری کرد و خود جامعه پزشکی نیز در این زمینه هم از نظر اخلاقی تکلیف دارد و هم تا حد قابل‌توجهی امکان آن را دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.