|

نگاهی به متن و اجرای «چهارراه» بهرام بیضایی

استراتژی نقد و سلطه مؤلف

رسول نظرزاده: هنگام دیدن فیلم-تئاتر چهار‌راه و خواندن متن آن، پرسش‌هایی در ذهن مخاطب/منتقد به وجود می‌آید که ممکن است پیش‌تر آنها را به دلیل «استراتژی نقد» وا‌گذاشته باشد. شاید حالا که استاد در دانشگاه استنفورد آمریکا کمتر در معرض خطر حذف و دام فشارهای روانی، اقتصادی و سیاسی کوچک و بزرگ قرار دارند، جای آن باشد که «تاکتیک نقد» را اندکی تغییر داد و به فضای گشوده‌تری گام گذاشت و از نقد مرسوم «تفسیری-توصیفی» فراتر رفت. با این توضیح که خود را یکی از علاقه‌مندان جدی مطالعه و پژوهش و فهم دانش گسترده نهفته در آثار نمایشی و سینمایی بیضایی می‌دانم و در این زمینه سال‌ها پیش به سهم خود کتابی با عنوان «جست‌وجوی شیوه‌های نمایش‌های ایرانی در آثار بهرام بیضایی» نوشته‌ام.
می‌کوشم به جای نقد مؤلف و یافتن خطوط مشترک آثار او، به نقد متن و روش پردازش آن بپردازم. منظری که ممکن است به شناخت دیگرگونه متن و اجرا بینجامد. تلاشی برای دورکردن خود از سیطره اقتدار مؤلف و تداعی‌ها و ارجاع به آثار قبلی، حفره‌ای که نقد را اغلب به چاه «نقد تفسیری/‌راهنما» می‌انداخت.
فیلم-تئاتر چهارراه هنوز در محدوده سلطه مؤلف نفس می‌کشد. دشوار است هنرمند ضمن اینکه به جهان تازه اثر گام می‌گذارد، در دام سلطه بی‌چون‌وچرای خود بر آن نیفتد. با این نگاه خود‌به‌خود اضلاع دیگر اثر به حاشیه رانده می‌شوند. نقش‌ها و شخصیت‌ها به صورت بسته و از پیش اندیشیده‌شده عمل می‌کنند و خارج از ساختمان متن و نگاه مؤلف جایی ندارند. در‌حالی‌که حضور و بروز هر نقش و سایه با زمینه‌ها و متن‌های دور و نزدیک در ارتباط و در حال مکالمه است. ضلع دیگر، مخاطب است که مؤلف تنها تا حدی می‌تواند بر دریافت آنها تسلط داشته باشد. بنا بر نظریه دریافت، اینکه مخاطب در هنگام مواجهه با اثر به کجاها و به چه ترکیب و دریافت‌هایی می‌رسد، چندان قابل اندازه‌گیری نیست. چه بسا یک منظر و یک تصویر برای آدم‌هایی با زیست و موقعیت‌ها و جغرافیاهای مختلف معناهای متفاوتی ایجاد کرده باشد. این‌گونه است که در آثار پسا‌ساختارگرا، متن و اجرا تنها زمینه‌ای ایجاد می‌کند برای اینکه صداها و دریافت‌های گوناگون فراتر از اقتدار مؤلف فضای کافی برای تنفس و حضور داشته باشند. دیگر مدل یک‌سویه فرستنده-گیرنده در آثار هنری امروز جواب نمی‌دهد و چه بسا امروز گیرنده خود سازنده و فرستنده باشد و مدارهای چند‌سویه میان آنها برقرار شده باشد. واضح است که نقد هم دیگر مانند گذشته نقش واسطه‌گری و گزارش راهنما و ترجمه فهم اثر را بر‌عهده ندارد و خود به صدایی در صدای دیگر و گفت‌وگویی خلاقانه با آن تبدیل شده است.
گرچه در بخش‌هایی از متن و اجرای چهار‌راه اشاره‌هایی کوتاه به مصنوع‌بودن خود می‌شود؛ اما باز هم سایه اقتدار مؤلف در آن چیره است. در واقع متن در پس پیچیدگی‌های ظاهری خود، در لایه‌های نادیدنی‌اش در حال اسطوره‌سازی از خود است. مانند محصولی که فرایند واقعی خود را در بسته‌بندی‌های تازه پنهان می‌کند. با این نگاه می‌توان دید که نقش‌های فرعی چهارراه چگونه همه در معرض خصوصیات از پیش تعیین‌شده تیپیکال و نقطه ضعف‌های اخلاقی-اجتماعی یا تحت نفوذ باسمه‌های تجاری-ایدئولوژی قرار گرفته‌اند؛ به جز دو قهرمان اصلی که آنچه تاکنون بر سرشان آمده، همه بر اثر سوءتفاهم‌ها و حب و بغض‌های اطرافیان بوده است. آیا این تقسیم‌بندی آشکار روی دیگر همان نگاه اقتدارگرای نهفته در متن نیست که همه‌کس و همه چیز را جز آنچه خود می‌فهمد، به توطئه دشمن فرضی نسبت می‌دهد؟ تأکید بیش از حد بر صدای تبلیغات و معرفی کالاهای مصرفی و شعارها که اغلب در صدای نقش‌های فرعی شنیده می‌شود، به گونه‌ای نوشته و طراحی شده تا بر کالایی‌شدن آدم‌ها دلالت کند و این یکی از نشانه‌گذاری‌های عمدی متن و اجرا برای ارجاع به شرایط امروز است؛ در‌حالی‌که محله و آدم‌هایش بیشتر شبیه یکی از محله‌های دهه 40 به نظر می‌رسند. حتی آدم‌های امنیتی به جز اضافه‌شدن چند جمله شبه‌عربی در کلام‌شان بیشتر انگار از دل متن‌های گذشته مؤلف بیرون آمده‌اند.
خط‌کشی آشکار در متن/اجرا میان فضای دو‌قطبی «آدم‌های مظلوم/قربانی» و «آدم‌های بی‌رحم/ریاکار/مهاجم» پاسخ خود را نه از درون اجرا/متن بلکه بیرون از آن می‌گیرد. وام‌گیری متن/اجرا از شبیه‌خوانی حلقه مفقوده این پرسش اساسی است. با این نگاه، مأموران امنیتی، بازجوها و حتی آقای چاره‌دار و کمی آن سوتر برخی از نقش‌های فرعی به‌سادگی در ردیف «گناه‌کاران» قرار می‌گیرند و سارنگ سهش و نهال فرخی (بنا به پیش‌فرض‌های متن) در جایگاه نیکان قرار دارند. در اینجا نیروهای سرکوبگر عرفی/ قانونی/تجاری مانند نیرویی مهاجم/نابودگر دیده می‌شوند (آنها موجب خشک‌شدن و نابودی باغ و محله قدیمی شده‌اند) و قهرمان -سارنگ سهش- باید خود را در متن/اجرا قربانی کند تا نهال و امید (زن و کودک) بتوانند از میان تیرگی سربرآرند. این بازگویی همان اسطوره کشاورزی سوگ/نمایش یک قهرمان/قربانی امروزی است که ریشه‌های خود را از ناخودآگاه جمعی و تاریخی مخاطب ایرانی می‌گیرد. این فضای دوقطبی به دقت طراحی‌شده در چند متن/اجرای دیگر مؤلف سویه‌های کم‌رنگ‌تری داشت و امکان گفت‌وگوی بیشتری به نقش‌های منفی می‌داد؛ مانند آقای امانی در شب سمور که مأمور امنیتی تبدیل به شخصیتی چند‌بعدی شده یا چرخش زاویه دید از نقش غالب/مغلوب و برعکس در مرگ یزدگرد که در آن، جای سرداران با آسیابان مدام جابه‌جا می‌شود یا در متن‌های جدیدتر فرضا نقش «حاج زینی» در فیلم‌نامه خودش اتفاق نمی‌افتد که دلایل خاص خودش را برای حذف رقیب داشت. در اینجا دیگر امکان گفت‌وگو وجود ندارد. هرکس حرف خود را می‌زند و از دیدن دیگری عاجز است. نقش قهرمان/قربانی نیز بر‌اساس‌این بیشتر به شبیه‌خوانی شبیه شده است و به ریشه‌هایش در سیاووش‌خوانی. قهرمان/قدیسی طرد‌شده که سرگذشت غم‌آلود طرد‌شدن و مرگ مظلومانه‌اش در غربت بازتاب‌های هنوز زنده‌ای به شکل‌های گوناگون تا امروز دارد. انگار مخاطب ایرانی مدام در حال بازخوانی زندگی سیاوش‌ها در متن‌ها و اجراهای گوناگون تاریخی، اجتماعی و سیاسی است.
یکی از مهم‌ترین روش‌ها برای رهایی از کوجیتوی اقتدار مؤلف و مهندسی زیرکانه متن، گام‌گذاشتن به جهانی ترکیبی و تغییر در جایگاه برتر مؤلف در متن و اجرا و واسازی «فرایند تولید» متن و نه محصول نهایی آن است. دوری از مهره‌چینی مرید‌وار و تسلیم‌پذیرکردن صدای نقش‌ها، خروج و عصیان نقش‌ها از سلطه و جهت‌دهی‌های پنهان و آشکار متن/مؤلف (و لاجرم ناگفته‌گذاشتن سایه‌های تیره وجود خود یا دست‌کم توجیه آنها) و البته تمرکز بر عدم قطعیت. آن‌گاه شاید بشود اندکی به جهانِ گشوده و چند‌صدایی و دموکراسی متن و اجرا نزدیک‌تر شد و از خط‌کشی‌های اسطوره‌ای بت‌واره‌های ذهنی و جمعی پیش‌ساخته عبور کرد.
در‌حال‌حاضر در این متن/‌اجرا با تلاش‌های اندکی برای این عبور و گشودگی روبه‌رو هستیم. تمهیدات کوچکی مانند حرف‌زدن نقش‌ها با نویسنده در متن، خروج برخی نقش‌ها از زمان اجرا و ناهم‌زمانی روایت‌ها و گفت‌وگوها، روش‌های اندکی برای این عبور هستند.
مخاطب امروز خود ضلع مهمی از تولید نهایی متن/‌اجراست. پنهان‌کردن شگردها و فرایند تولید اثر دیگر کارساز نیست. مؤلف تنها یک ضلع از فرایند تولید اثر است. با برجسته‌سازی قهرمان/قربانی‌های عصر کشاورزی در امروز و دست‌گذاشتن روی ناخودآگاه جمعی اسطوره‌های تاریخی، نمی‌توان سایه‌های اقتدار مؤلف را نادیده گرفت و جهت‌دهی‌های خواسته یا ناخواسته‌اش به سوی هدفی پیش‌ساخته را که در نهایت همان اسطوره‌سازی از خود است، به پشت پرده برد.

رسول نظرزاده: هنگام دیدن فیلم-تئاتر چهار‌راه و خواندن متن آن، پرسش‌هایی در ذهن مخاطب/منتقد به وجود می‌آید که ممکن است پیش‌تر آنها را به دلیل «استراتژی نقد» وا‌گذاشته باشد. شاید حالا که استاد در دانشگاه استنفورد آمریکا کمتر در معرض خطر حذف و دام فشارهای روانی، اقتصادی و سیاسی کوچک و بزرگ قرار دارند، جای آن باشد که «تاکتیک نقد» را اندکی تغییر داد و به فضای گشوده‌تری گام گذاشت و از نقد مرسوم «تفسیری-توصیفی» فراتر رفت. با این توضیح که خود را یکی از علاقه‌مندان جدی مطالعه و پژوهش و فهم دانش گسترده نهفته در آثار نمایشی و سینمایی بیضایی می‌دانم و در این زمینه سال‌ها پیش به سهم خود کتابی با عنوان «جست‌وجوی شیوه‌های نمایش‌های ایرانی در آثار بهرام بیضایی» نوشته‌ام.
می‌کوشم به جای نقد مؤلف و یافتن خطوط مشترک آثار او، به نقد متن و روش پردازش آن بپردازم. منظری که ممکن است به شناخت دیگرگونه متن و اجرا بینجامد. تلاشی برای دورکردن خود از سیطره اقتدار مؤلف و تداعی‌ها و ارجاع به آثار قبلی، حفره‌ای که نقد را اغلب به چاه «نقد تفسیری/‌راهنما» می‌انداخت.
فیلم-تئاتر چهارراه هنوز در محدوده سلطه مؤلف نفس می‌کشد. دشوار است هنرمند ضمن اینکه به جهان تازه اثر گام می‌گذارد، در دام سلطه بی‌چون‌وچرای خود بر آن نیفتد. با این نگاه خود‌به‌خود اضلاع دیگر اثر به حاشیه رانده می‌شوند. نقش‌ها و شخصیت‌ها به صورت بسته و از پیش اندیشیده‌شده عمل می‌کنند و خارج از ساختمان متن و نگاه مؤلف جایی ندارند. در‌حالی‌که حضور و بروز هر نقش و سایه با زمینه‌ها و متن‌های دور و نزدیک در ارتباط و در حال مکالمه است. ضلع دیگر، مخاطب است که مؤلف تنها تا حدی می‌تواند بر دریافت آنها تسلط داشته باشد. بنا بر نظریه دریافت، اینکه مخاطب در هنگام مواجهه با اثر به کجاها و به چه ترکیب و دریافت‌هایی می‌رسد، چندان قابل اندازه‌گیری نیست. چه بسا یک منظر و یک تصویر برای آدم‌هایی با زیست و موقعیت‌ها و جغرافیاهای مختلف معناهای متفاوتی ایجاد کرده باشد. این‌گونه است که در آثار پسا‌ساختارگرا، متن و اجرا تنها زمینه‌ای ایجاد می‌کند برای اینکه صداها و دریافت‌های گوناگون فراتر از اقتدار مؤلف فضای کافی برای تنفس و حضور داشته باشند. دیگر مدل یک‌سویه فرستنده-گیرنده در آثار هنری امروز جواب نمی‌دهد و چه بسا امروز گیرنده خود سازنده و فرستنده باشد و مدارهای چند‌سویه میان آنها برقرار شده باشد. واضح است که نقد هم دیگر مانند گذشته نقش واسطه‌گری و گزارش راهنما و ترجمه فهم اثر را بر‌عهده ندارد و خود به صدایی در صدای دیگر و گفت‌وگویی خلاقانه با آن تبدیل شده است.
گرچه در بخش‌هایی از متن و اجرای چهار‌راه اشاره‌هایی کوتاه به مصنوع‌بودن خود می‌شود؛ اما باز هم سایه اقتدار مؤلف در آن چیره است. در واقع متن در پس پیچیدگی‌های ظاهری خود، در لایه‌های نادیدنی‌اش در حال اسطوره‌سازی از خود است. مانند محصولی که فرایند واقعی خود را در بسته‌بندی‌های تازه پنهان می‌کند. با این نگاه می‌توان دید که نقش‌های فرعی چهارراه چگونه همه در معرض خصوصیات از پیش تعیین‌شده تیپیکال و نقطه ضعف‌های اخلاقی-اجتماعی یا تحت نفوذ باسمه‌های تجاری-ایدئولوژی قرار گرفته‌اند؛ به جز دو قهرمان اصلی که آنچه تاکنون بر سرشان آمده، همه بر اثر سوءتفاهم‌ها و حب و بغض‌های اطرافیان بوده است. آیا این تقسیم‌بندی آشکار روی دیگر همان نگاه اقتدارگرای نهفته در متن نیست که همه‌کس و همه چیز را جز آنچه خود می‌فهمد، به توطئه دشمن فرضی نسبت می‌دهد؟ تأکید بیش از حد بر صدای تبلیغات و معرفی کالاهای مصرفی و شعارها که اغلب در صدای نقش‌های فرعی شنیده می‌شود، به گونه‌ای نوشته و طراحی شده تا بر کالایی‌شدن آدم‌ها دلالت کند و این یکی از نشانه‌گذاری‌های عمدی متن و اجرا برای ارجاع به شرایط امروز است؛ در‌حالی‌که محله و آدم‌هایش بیشتر شبیه یکی از محله‌های دهه 40 به نظر می‌رسند. حتی آدم‌های امنیتی به جز اضافه‌شدن چند جمله شبه‌عربی در کلام‌شان بیشتر انگار از دل متن‌های گذشته مؤلف بیرون آمده‌اند.
خط‌کشی آشکار در متن/اجرا میان فضای دو‌قطبی «آدم‌های مظلوم/قربانی» و «آدم‌های بی‌رحم/ریاکار/مهاجم» پاسخ خود را نه از درون اجرا/متن بلکه بیرون از آن می‌گیرد. وام‌گیری متن/اجرا از شبیه‌خوانی حلقه مفقوده این پرسش اساسی است. با این نگاه، مأموران امنیتی، بازجوها و حتی آقای چاره‌دار و کمی آن سوتر برخی از نقش‌های فرعی به‌سادگی در ردیف «گناه‌کاران» قرار می‌گیرند و سارنگ سهش و نهال فرخی (بنا به پیش‌فرض‌های متن) در جایگاه نیکان قرار دارند. در اینجا نیروهای سرکوبگر عرفی/ قانونی/تجاری مانند نیرویی مهاجم/نابودگر دیده می‌شوند (آنها موجب خشک‌شدن و نابودی باغ و محله قدیمی شده‌اند) و قهرمان -سارنگ سهش- باید خود را در متن/اجرا قربانی کند تا نهال و امید (زن و کودک) بتوانند از میان تیرگی سربرآرند. این بازگویی همان اسطوره کشاورزی سوگ/نمایش یک قهرمان/قربانی امروزی است که ریشه‌های خود را از ناخودآگاه جمعی و تاریخی مخاطب ایرانی می‌گیرد. این فضای دوقطبی به دقت طراحی‌شده در چند متن/اجرای دیگر مؤلف سویه‌های کم‌رنگ‌تری داشت و امکان گفت‌وگوی بیشتری به نقش‌های منفی می‌داد؛ مانند آقای امانی در شب سمور که مأمور امنیتی تبدیل به شخصیتی چند‌بعدی شده یا چرخش زاویه دید از نقش غالب/مغلوب و برعکس در مرگ یزدگرد که در آن، جای سرداران با آسیابان مدام جابه‌جا می‌شود یا در متن‌های جدیدتر فرضا نقش «حاج زینی» در فیلم‌نامه خودش اتفاق نمی‌افتد که دلایل خاص خودش را برای حذف رقیب داشت. در اینجا دیگر امکان گفت‌وگو وجود ندارد. هرکس حرف خود را می‌زند و از دیدن دیگری عاجز است. نقش قهرمان/قربانی نیز بر‌اساس‌این بیشتر به شبیه‌خوانی شبیه شده است و به ریشه‌هایش در سیاووش‌خوانی. قهرمان/قدیسی طرد‌شده که سرگذشت غم‌آلود طرد‌شدن و مرگ مظلومانه‌اش در غربت بازتاب‌های هنوز زنده‌ای به شکل‌های گوناگون تا امروز دارد. انگار مخاطب ایرانی مدام در حال بازخوانی زندگی سیاوش‌ها در متن‌ها و اجراهای گوناگون تاریخی، اجتماعی و سیاسی است.
یکی از مهم‌ترین روش‌ها برای رهایی از کوجیتوی اقتدار مؤلف و مهندسی زیرکانه متن، گام‌گذاشتن به جهانی ترکیبی و تغییر در جایگاه برتر مؤلف در متن و اجرا و واسازی «فرایند تولید» متن و نه محصول نهایی آن است. دوری از مهره‌چینی مرید‌وار و تسلیم‌پذیرکردن صدای نقش‌ها، خروج و عصیان نقش‌ها از سلطه و جهت‌دهی‌های پنهان و آشکار متن/مؤلف (و لاجرم ناگفته‌گذاشتن سایه‌های تیره وجود خود یا دست‌کم توجیه آنها) و البته تمرکز بر عدم قطعیت. آن‌گاه شاید بشود اندکی به جهانِ گشوده و چند‌صدایی و دموکراسی متن و اجرا نزدیک‌تر شد و از خط‌کشی‌های اسطوره‌ای بت‌واره‌های ذهنی و جمعی پیش‌ساخته عبور کرد.
در‌حال‌حاضر در این متن/‌اجرا با تلاش‌های اندکی برای این عبور و گشودگی روبه‌رو هستیم. تمهیدات کوچکی مانند حرف‌زدن نقش‌ها با نویسنده در متن، خروج برخی نقش‌ها از زمان اجرا و ناهم‌زمانی روایت‌ها و گفت‌وگوها، روش‌های اندکی برای این عبور هستند.
مخاطب امروز خود ضلع مهمی از تولید نهایی متن/‌اجراست. پنهان‌کردن شگردها و فرایند تولید اثر دیگر کارساز نیست. مؤلف تنها یک ضلع از فرایند تولید اثر است. با برجسته‌سازی قهرمان/قربانی‌های عصر کشاورزی در امروز و دست‌گذاشتن روی ناخودآگاه جمعی اسطوره‌های تاریخی، نمی‌توان سایه‌های اقتدار مؤلف را نادیده گرفت و جهت‌دهی‌های خواسته یا ناخواسته‌اش به سوی هدفی پیش‌ساخته را که در نهایت همان اسطوره‌سازی از خود است، به پشت پرده برد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.