اگر باران ببارد چه کنیم؟
علی حاجیمرادی . کارشناس منابع آب
باران ببارد یا نبارد، آنچه در بهار سال ۱۳۹۸ و تابستان ۱۴۰۰ سپری شد و بالاترین سطوح سیاسی کشور را با چالشهای حوزه مدیریت آب درگیر کرد، یک سؤال جدی بود؛ آنهم اینکه «آیا نهایتا دعای بارش فراوان در ایران خیر خواهد بود؟». براساس آمار در دسترس از منابع تجدیدپذیر که رابطه مستقیمی با مقادیر بارش سالانه دارد، در دوره بلندمدت ۴۷ساله منتهی به سال ۹۳-۱۳۹۲ آب تجدیدپذیر کشور برابر با ۱۲۰ میلیارد مترمکعب بوده و در پنج سال منتهی به همان سال به ۸۸ میلیارد مترمکعب کاهش یافته بود.
برداشت برابر با کل منابع آب تجدیدپذیر کشور دو نتیجه درپی خواهد داشت. اگر در سالی مانند سال آبی جاری بارش کشور ۳۷ درصد نسبت به میانگین ۵۲ساله کاهش یابد، تمامی بخشهای مصرف و حتی مصرف آب شرب و بهداشت در پرآبترین استان کشور یعنی خوزستان نیز با چالش جدی مواجه خواهد شد.
از سوی دیگر وقتی در سال آبی دو سال پیش ۳۹ درصد به میانگین بلندمدت افزایش مییابد، چارهای جز قبول خسارات تحمیلی بر زیرساختها و تأسیسات آبی و غیرآبی در استان گلستان باقی نمیماند. اختلاف بارش صددرصدی بین دو سال آبی با فاصله کمتر از دو سال نشانهای از زیرسؤالرفتن تمامی الگوهای تجربی بهکاررفته در سالهای گذشته برای مدیران بخش آب کشور در نحوه مواجهه با چالشهای این حوزه است.
تطبیقدادن شیوههای لازم برای مواجهه غیرغافلگیرشونده با این سطح از اختلاف بین مقادیر بارش در فاصله دو سال، میطلبد مدیریت آب کشور روی به سیاستهای دینامیک (پویا) بیاورد. وزیر نیروی دولت گذشته معتقد بود سازگاری با کمآبی ضروریترین درمان دربرابر ناپایداری منابع آب ایران است. این نوع نگاه نشاندهنده پذیرش این واقعیت است که بارش پدیدهای خارج از اختیار نوع بشر است و واقعیت مهمتر اینکه کمآبی شرایط عجینشده با آب و خاک و زندگی مردمان سرزمین ایران است. اما آنچه نهایتا ازسوی ایشان بهعنوان عملکرد در ذهنها باقی مانده، عدم کارکرد مناسب سیستم در پیشبینی پدیدهها، انطباق ضرورتها با خشکسالی و نهایتا شهامت مواجهه مسئولیتپذیرانه با تبعات ناشی از بحران بهوجود آمده در ماههای انتهایی مدیریت دوره قبل بود.
با وجود آنکه آگاهی عمومی جامعه نسبتبه برخی وعدههای پذیرفتنی در دهههای گذشته، درحالحاضر بهمراتب افزایش یافته است ولی همچنان نگرانی از نحوه بازخورد مدیریت ارشد آب کشور با بحرانهای پیشرو به قوت خود باقی است. نشان داده شده که اصرار توأم با تعجیل در دستیابی به اهداف کوتاهمدت قابل ارائه به مردم لااقل در بخش آب غیرممکن است؛ بنابراین آنچه از وزیر محترم نیرو انتظار میرود، صرفنظرکردن از وعدههای خلقالساعه و اجتناب از پیشگرفتن روش پروژهمحوری است. علاوهبر روحیه عملگرایی، لازم است طمأنینه لازم را نیز برای اظهارنظر در ارائه راهکارهای حلوفصل عوامل و نتایج بحران آب را در پیش بگیرند.
باران ببارد یا نبارد، آنچه در بهار سال ۱۳۹۸ و تابستان ۱۴۰۰ سپری شد و بالاترین سطوح سیاسی کشور را با چالشهای حوزه مدیریت آب درگیر کرد، یک سؤال جدی بود؛ آنهم اینکه «آیا نهایتا دعای بارش فراوان در ایران خیر خواهد بود؟». براساس آمار در دسترس از منابع تجدیدپذیر که رابطه مستقیمی با مقادیر بارش سالانه دارد، در دوره بلندمدت ۴۷ساله منتهی به سال ۹۳-۱۳۹۲ آب تجدیدپذیر کشور برابر با ۱۲۰ میلیارد مترمکعب بوده و در پنج سال منتهی به همان سال به ۸۸ میلیارد مترمکعب کاهش یافته بود.
برداشت برابر با کل منابع آب تجدیدپذیر کشور دو نتیجه درپی خواهد داشت. اگر در سالی مانند سال آبی جاری بارش کشور ۳۷ درصد نسبت به میانگین ۵۲ساله کاهش یابد، تمامی بخشهای مصرف و حتی مصرف آب شرب و بهداشت در پرآبترین استان کشور یعنی خوزستان نیز با چالش جدی مواجه خواهد شد.
از سوی دیگر وقتی در سال آبی دو سال پیش ۳۹ درصد به میانگین بلندمدت افزایش مییابد، چارهای جز قبول خسارات تحمیلی بر زیرساختها و تأسیسات آبی و غیرآبی در استان گلستان باقی نمیماند. اختلاف بارش صددرصدی بین دو سال آبی با فاصله کمتر از دو سال نشانهای از زیرسؤالرفتن تمامی الگوهای تجربی بهکاررفته در سالهای گذشته برای مدیران بخش آب کشور در نحوه مواجهه با چالشهای این حوزه است.
تطبیقدادن شیوههای لازم برای مواجهه غیرغافلگیرشونده با این سطح از اختلاف بین مقادیر بارش در فاصله دو سال، میطلبد مدیریت آب کشور روی به سیاستهای دینامیک (پویا) بیاورد. وزیر نیروی دولت گذشته معتقد بود سازگاری با کمآبی ضروریترین درمان دربرابر ناپایداری منابع آب ایران است. این نوع نگاه نشاندهنده پذیرش این واقعیت است که بارش پدیدهای خارج از اختیار نوع بشر است و واقعیت مهمتر اینکه کمآبی شرایط عجینشده با آب و خاک و زندگی مردمان سرزمین ایران است. اما آنچه نهایتا ازسوی ایشان بهعنوان عملکرد در ذهنها باقی مانده، عدم کارکرد مناسب سیستم در پیشبینی پدیدهها، انطباق ضرورتها با خشکسالی و نهایتا شهامت مواجهه مسئولیتپذیرانه با تبعات ناشی از بحران بهوجود آمده در ماههای انتهایی مدیریت دوره قبل بود.
با وجود آنکه آگاهی عمومی جامعه نسبتبه برخی وعدههای پذیرفتنی در دهههای گذشته، درحالحاضر بهمراتب افزایش یافته است ولی همچنان نگرانی از نحوه بازخورد مدیریت ارشد آب کشور با بحرانهای پیشرو به قوت خود باقی است. نشان داده شده که اصرار توأم با تعجیل در دستیابی به اهداف کوتاهمدت قابل ارائه به مردم لااقل در بخش آب غیرممکن است؛ بنابراین آنچه از وزیر محترم نیرو انتظار میرود، صرفنظرکردن از وعدههای خلقالساعه و اجتناب از پیشگرفتن روش پروژهمحوری است. علاوهبر روحیه عملگرایی، لازم است طمأنینه لازم را نیز برای اظهارنظر در ارائه راهکارهای حلوفصل عوامل و نتایج بحران آب را در پیش بگیرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.