|

مواجهه با وضعیت بی‌مسئلگی

تفکر همواره از دل بحران زاده می‌شود و بحران یکی از مضامین مهم تاریخ فلسفه در دوره‌های مختلف بوده است. این روزها که جوامع با یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های معاصر تاریخی خود، یعنی کرونا مواجه‌ شده‌اند، اهمیت فلسفه و وارسی رابطه بحران و تفکر بیش‌از‌پیش آشکار شده است. خبرگزاری مهر درباره این موضوع گفت‌و‌گویی با مقصود فراستخواه، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه انجام داده که در ادامه گزیده‌ای از آن را می‌خوانید.
***
اندیشه و تفکر کاملا در مواجهه با مشکلات شکل می‌گیرد و متفکران جدی مرغ مسئله‌خوار هستند و در مواجهه با مسئله‌هاست که متفکران و اندیشمندان و منتقدان ظهور پیدا می‌کنند. خلاقیت پاسخی به مشکلات است. وقتی مسئله هست، تفکر برای مواجهه خلاق و متفکرانه و عقلانی با این مسئله به وجود می‌آید. حتی وقتی مسئله نیست، تفکر مسئله را تولید می‌کند. پس تفکر نه‌تنها برای مواجهه با مسئله‌هاست؛ بلکه برای مواجهه با وضعیت بی‌مسئلگی جامعه است. به بیان دیگر تفکر وقتی مسئله هست، سراغ آن می‌رود و وقتی مسئله نیست، مسئله تولید می‌کند. کار تفکر مسئله‌مندکردن و پیگیری مسئله‌هاست.
به‌عنوان مثال امیل دورکیم، پدر جامعه‌شناسی در سده ۱۹ در دوره‌ای از فرانسه زندگی می‌کرد که بحران‌های شدید در اقتصاد و لومپنیسم شدید در سیاست وجود داشت. دوره‌ای که نهادهای سنتی در مقابل حقوق شهروندی مقاومت می‌کردند، بی‌کاری بسیار وحشتناک و خودکشی‌های بی‌شماری در جامعه آن زمان فرانسه وجود داشت. دورکیم درباره بحران‌های اجتماعی مثل تقسیم کار اجتماعی و خودکشی کتاب می‌نویسد و مطرح می‌کند که باید به سمت تغییرات اجتماعی حرکت کنیم؛ به گونه‌ای که دگرگونی ساختارها در راستای زیستن در جامعه‌ای ایدئال باشد. اساسا جامعه‌شناسی مدرن که بانی آن دورکیم بود، از مواجهه با بحران‌های اجتماعی و انسانی جامعه و مواجهه با یک امر و مسئله اجتماعی به وجود آمده است.
مارکس هم در شرایطی در آلمان زندگی می‌کرد که سرمایه‌داری به شکل الان نبود و سیستم‌های حمایتی برای کنترل سرمایه‌داری وجود نداشت و این سیستم حسابی تاخت‌و‌تاز و استعمار بی‌رحمانه‌ای می‌کرد. مارکس در مواجهه با این شرایط نظریات جامعه‌شناختی خود را مطرح می‌کند. زنان در آن دوره شرایطی داشتند که در کارخانه‌ها و سر کار وضع حمل می‌کردند و هیچ‌گونه حق و حقوقی نداشتند. مارکس در چنین شرایطی وقتی تضادهای اجتماعی را می‌بیند و نظر ما را به تضادها جلب می‌کند، «مارکس» (منظورم مارکس جامعه‌شناس است، نه مارکسیست) می‌شود. اگر بتوانیم تضادها و تعارضات اجتماعی را بفهمیم، می‌توانیم راه‌حلی برای آنها پیدا کنیم. مثال دیگر زلزله لیسبون است که در این زلزله میلیون‌ها نفر زیر آوار ماندند یا در دریا غرق شدند و بعد از آن در چنین شرایطی ولتر به وجود می‌آید. ولتر، کانت و روسو پاسخی هستند به زلزله لیسبون. کانت بعد از این زلزله درباره عقلانیت و تفکر عقلانی صحبت می‌کند. این متفکران در خلأ و یک جزیره امن ننشستند و فکر کنند تا اندیشه خلاق زاده بشود. دانش آلمانی و اندیشه‌های فلسفی و تحلیلی آلمانی رشد بی‌سابقه‌اش بعد از جنگ جهانی دوم رخ داد.
البته بحران‌های اقتصادی و تنگناهای اقتصادی علم، فرهنگ، اندیشه و تمدن را نابود می‌کند؛ چون باعث می‌شود که افراد از رفتن به سراغ افکار متعالی صرف‌نظر کنند و درگیر مسائل اقتصادی شوند. اگرچه ما برای خوب‌اندیشیدن به شرایط آرام، امنیت، آزادی و حقوق شهروندی نیاز داریم و از اینها نباید غفلت کنیم؛ اما وقتی گوشه‌ای از اینها لنگ می‌زند و بحرانی به وجود می‌آید، مثل بیماری کرونا، مواجهه ما با گرفتاری‌هاست که می‌تواند به تفکر دامن بزند و راهی برای گرفتاری‌های‌مان بیابیم. البته متأسفانه مشکل جامعه ما فقط کرونا نیست، کرونا قوز بالای قوز مشکلات دیگرمان شده است.
دیدگاه من درباره خلقیات و خصیصه‌ها ذات‌باورانه نیست؛ یعنی معتقد نیستم مردم یک کشور به‌ صورت ذاتی خصیصه‌ای را داشته باشند و جامعه ایرانی یک جامعه خیلی متنوع است و فرهنگ‌های مختلف و بالا و پایین‌های زیادی داشته است و دارد. ما نوعی لَختی، تنبلی و خستگی داریم که ناشی از موقعیت‌های اجتماعی است. درعین‌حال در یک سیکل معیوب موقعیت‌های بد اجتماعی و تنبلی وجود دارد که همدیگر را تقویت می‌کند. متفکران و روشنفکران ایرانی و نخبگان ایران در چهار، پنج دهه اخیر تولیدات مهمی داشتند؛ اما انسداد و فروبستگی که در ساختارها و نهادهای اجتماعی ما وجود دارد، اینها را جذب نکرده است و این خودش ذهن را فرسوده و فرتوت می‌کند؛ چون آدم‌ها حس خود اثربخشی‌شان را از دست می‌دهند و در نهایت به این نتیجه می‌رسند که ما هر کاری کردیم، نشد و فایده نداشت و هیچ کاری نمی‌توانیم انجام دهیم. وقتی ذهن یک ملت خسته و فرسوده می‌شود، از ادامه راه‌حل‌ها منصرف می‌شوند؛ اما من وقتی تصویر بزرگ ایران و تاریخیت جامعه را می‌بینم، احساس می‌کنم که اینجا پایان کار نیست و همچنین نسل‌های تازه‌ای از خلاقیت‌ها وجود دارد.
وقتی ذهن یک ملت خسته و فرسوده می‌شود، از ادامه راه‌حل‌ها منصرف می‌شوند؛ ولی من وقتی تصویر بزرگ ایران و تاریخیت جامعه را می‌بینم، احساس می‌کنم که اینجا پایان کار نیست و همچنین نسل‌های تازه‌ای از خلاقیت‌ها وجود دارد. نسبت به آینده این سرزمین بسیار بیمناکم؛ ولی یک امید اگزیستانس و معرفتی- وجودی وجود دارد که ریشه در درکی تاریخی دارد. شواهد تاریخی این جامعه نشان می‌دهد که هنوز امید هست. جامعه ما با وجود همه این سختی‌ها همچنان بی‌قرار است و می‌خواهد حرکت کند. در ایران باب تفکر بسته نمی‌شود. زبان یک ملت بانک فرهنگی آن ملت است. ادبیات بازتابی از خودآگاه و ناخودآگاه اجتماعی و ذخیره‌ای از آرزوها و رؤیاهای یک جامعه و ملت است. وقتی در ادبیات ما این جمله وجود دارد که «در ناامیدی بسی امید است» نشان می‌دهد که امید اساسا در ایران یک مفهوم دیالکتیکی و سرشت جدالی دارد. یک مفهوم سرراست نیست. همین تکه کوچک از ادبیات ما به‌خوبی نشان می‌دهد که امید ما ایرانیان همیشه با نوعی دلهره، اضطراب و استرس همراه بوده است. امروز هم همین‌طور است و خیلی از جوانان و متفکران ما با وجود همه سختی‌ها و مصائب در فکر خلق هستند. در جامعه ایران، زندگی در گروگان ایدئولوژی قرار دارد و زندگی در این مرز‌و‌بوم محدود شده به دعواهای ایدئولوژیک نسل سالخورده نیم‌قرن پیش. به بیان دیگر زندگی در این سرزمین به ایدئولوژی آمیخته شده است. در چنین جامعه‌ای با قلمروهای ایدئولوژیک زندگی همچنان تلاش می‌کند چکه کند و جاری است. در مقابل این جامعه ایدئولوژیک نوعی عمل‌گرایی رشد می‌کند و به وجود می‌آید که می‌خواهد همچنان زندگی کند و آیا این صدای امید نیست؟ در ۲۰۰ سال گذشته وبا و انواع نگون‌بختی‌ها بود؛ ولی همین ملت در این نگون‌بختی‌ها مدرسه دارالفنون، مدرسه علوم سیاسی، جنبش نوسازی راه انداخته و دوام آورده است.

تفکر همواره از دل بحران زاده می‌شود و بحران یکی از مضامین مهم تاریخ فلسفه در دوره‌های مختلف بوده است. این روزها که جوامع با یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های معاصر تاریخی خود، یعنی کرونا مواجه‌ شده‌اند، اهمیت فلسفه و وارسی رابطه بحران و تفکر بیش‌از‌پیش آشکار شده است. خبرگزاری مهر درباره این موضوع گفت‌و‌گویی با مقصود فراستخواه، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه انجام داده که در ادامه گزیده‌ای از آن را می‌خوانید.
***
اندیشه و تفکر کاملا در مواجهه با مشکلات شکل می‌گیرد و متفکران جدی مرغ مسئله‌خوار هستند و در مواجهه با مسئله‌هاست که متفکران و اندیشمندان و منتقدان ظهور پیدا می‌کنند. خلاقیت پاسخی به مشکلات است. وقتی مسئله هست، تفکر برای مواجهه خلاق و متفکرانه و عقلانی با این مسئله به وجود می‌آید. حتی وقتی مسئله نیست، تفکر مسئله را تولید می‌کند. پس تفکر نه‌تنها برای مواجهه با مسئله‌هاست؛ بلکه برای مواجهه با وضعیت بی‌مسئلگی جامعه است. به بیان دیگر تفکر وقتی مسئله هست، سراغ آن می‌رود و وقتی مسئله نیست، مسئله تولید می‌کند. کار تفکر مسئله‌مندکردن و پیگیری مسئله‌هاست.
به‌عنوان مثال امیل دورکیم، پدر جامعه‌شناسی در سده ۱۹ در دوره‌ای از فرانسه زندگی می‌کرد که بحران‌های شدید در اقتصاد و لومپنیسم شدید در سیاست وجود داشت. دوره‌ای که نهادهای سنتی در مقابل حقوق شهروندی مقاومت می‌کردند، بی‌کاری بسیار وحشتناک و خودکشی‌های بی‌شماری در جامعه آن زمان فرانسه وجود داشت. دورکیم درباره بحران‌های اجتماعی مثل تقسیم کار اجتماعی و خودکشی کتاب می‌نویسد و مطرح می‌کند که باید به سمت تغییرات اجتماعی حرکت کنیم؛ به گونه‌ای که دگرگونی ساختارها در راستای زیستن در جامعه‌ای ایدئال باشد. اساسا جامعه‌شناسی مدرن که بانی آن دورکیم بود، از مواجهه با بحران‌های اجتماعی و انسانی جامعه و مواجهه با یک امر و مسئله اجتماعی به وجود آمده است.
مارکس هم در شرایطی در آلمان زندگی می‌کرد که سرمایه‌داری به شکل الان نبود و سیستم‌های حمایتی برای کنترل سرمایه‌داری وجود نداشت و این سیستم حسابی تاخت‌و‌تاز و استعمار بی‌رحمانه‌ای می‌کرد. مارکس در مواجهه با این شرایط نظریات جامعه‌شناختی خود را مطرح می‌کند. زنان در آن دوره شرایطی داشتند که در کارخانه‌ها و سر کار وضع حمل می‌کردند و هیچ‌گونه حق و حقوقی نداشتند. مارکس در چنین شرایطی وقتی تضادهای اجتماعی را می‌بیند و نظر ما را به تضادها جلب می‌کند، «مارکس» (منظورم مارکس جامعه‌شناس است، نه مارکسیست) می‌شود. اگر بتوانیم تضادها و تعارضات اجتماعی را بفهمیم، می‌توانیم راه‌حلی برای آنها پیدا کنیم. مثال دیگر زلزله لیسبون است که در این زلزله میلیون‌ها نفر زیر آوار ماندند یا در دریا غرق شدند و بعد از آن در چنین شرایطی ولتر به وجود می‌آید. ولتر، کانت و روسو پاسخی هستند به زلزله لیسبون. کانت بعد از این زلزله درباره عقلانیت و تفکر عقلانی صحبت می‌کند. این متفکران در خلأ و یک جزیره امن ننشستند و فکر کنند تا اندیشه خلاق زاده بشود. دانش آلمانی و اندیشه‌های فلسفی و تحلیلی آلمانی رشد بی‌سابقه‌اش بعد از جنگ جهانی دوم رخ داد.
البته بحران‌های اقتصادی و تنگناهای اقتصادی علم، فرهنگ، اندیشه و تمدن را نابود می‌کند؛ چون باعث می‌شود که افراد از رفتن به سراغ افکار متعالی صرف‌نظر کنند و درگیر مسائل اقتصادی شوند. اگرچه ما برای خوب‌اندیشیدن به شرایط آرام، امنیت، آزادی و حقوق شهروندی نیاز داریم و از اینها نباید غفلت کنیم؛ اما وقتی گوشه‌ای از اینها لنگ می‌زند و بحرانی به وجود می‌آید، مثل بیماری کرونا، مواجهه ما با گرفتاری‌هاست که می‌تواند به تفکر دامن بزند و راهی برای گرفتاری‌های‌مان بیابیم. البته متأسفانه مشکل جامعه ما فقط کرونا نیست، کرونا قوز بالای قوز مشکلات دیگرمان شده است.
دیدگاه من درباره خلقیات و خصیصه‌ها ذات‌باورانه نیست؛ یعنی معتقد نیستم مردم یک کشور به‌ صورت ذاتی خصیصه‌ای را داشته باشند و جامعه ایرانی یک جامعه خیلی متنوع است و فرهنگ‌های مختلف و بالا و پایین‌های زیادی داشته است و دارد. ما نوعی لَختی، تنبلی و خستگی داریم که ناشی از موقعیت‌های اجتماعی است. درعین‌حال در یک سیکل معیوب موقعیت‌های بد اجتماعی و تنبلی وجود دارد که همدیگر را تقویت می‌کند. متفکران و روشنفکران ایرانی و نخبگان ایران در چهار، پنج دهه اخیر تولیدات مهمی داشتند؛ اما انسداد و فروبستگی که در ساختارها و نهادهای اجتماعی ما وجود دارد، اینها را جذب نکرده است و این خودش ذهن را فرسوده و فرتوت می‌کند؛ چون آدم‌ها حس خود اثربخشی‌شان را از دست می‌دهند و در نهایت به این نتیجه می‌رسند که ما هر کاری کردیم، نشد و فایده نداشت و هیچ کاری نمی‌توانیم انجام دهیم. وقتی ذهن یک ملت خسته و فرسوده می‌شود، از ادامه راه‌حل‌ها منصرف می‌شوند؛ اما من وقتی تصویر بزرگ ایران و تاریخیت جامعه را می‌بینم، احساس می‌کنم که اینجا پایان کار نیست و همچنین نسل‌های تازه‌ای از خلاقیت‌ها وجود دارد.
وقتی ذهن یک ملت خسته و فرسوده می‌شود، از ادامه راه‌حل‌ها منصرف می‌شوند؛ ولی من وقتی تصویر بزرگ ایران و تاریخیت جامعه را می‌بینم، احساس می‌کنم که اینجا پایان کار نیست و همچنین نسل‌های تازه‌ای از خلاقیت‌ها وجود دارد. نسبت به آینده این سرزمین بسیار بیمناکم؛ ولی یک امید اگزیستانس و معرفتی- وجودی وجود دارد که ریشه در درکی تاریخی دارد. شواهد تاریخی این جامعه نشان می‌دهد که هنوز امید هست. جامعه ما با وجود همه این سختی‌ها همچنان بی‌قرار است و می‌خواهد حرکت کند. در ایران باب تفکر بسته نمی‌شود. زبان یک ملت بانک فرهنگی آن ملت است. ادبیات بازتابی از خودآگاه و ناخودآگاه اجتماعی و ذخیره‌ای از آرزوها و رؤیاهای یک جامعه و ملت است. وقتی در ادبیات ما این جمله وجود دارد که «در ناامیدی بسی امید است» نشان می‌دهد که امید اساسا در ایران یک مفهوم دیالکتیکی و سرشت جدالی دارد. یک مفهوم سرراست نیست. همین تکه کوچک از ادبیات ما به‌خوبی نشان می‌دهد که امید ما ایرانیان همیشه با نوعی دلهره، اضطراب و استرس همراه بوده است. امروز هم همین‌طور است و خیلی از جوانان و متفکران ما با وجود همه سختی‌ها و مصائب در فکر خلق هستند. در جامعه ایران، زندگی در گروگان ایدئولوژی قرار دارد و زندگی در این مرز‌و‌بوم محدود شده به دعواهای ایدئولوژیک نسل سالخورده نیم‌قرن پیش. به بیان دیگر زندگی در این سرزمین به ایدئولوژی آمیخته شده است. در چنین جامعه‌ای با قلمروهای ایدئولوژیک زندگی همچنان تلاش می‌کند چکه کند و جاری است. در مقابل این جامعه ایدئولوژیک نوعی عمل‌گرایی رشد می‌کند و به وجود می‌آید که می‌خواهد همچنان زندگی کند و آیا این صدای امید نیست؟ در ۲۰۰ سال گذشته وبا و انواع نگون‌بختی‌ها بود؛ ولی همین ملت در این نگون‌بختی‌ها مدرسه دارالفنون، مدرسه علوم سیاسی، جنبش نوسازی راه انداخته و دوام آورده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.