|

تراژدی عصر جدید

شرق: بسیاری «فاوست» گوته را مهم‌ترین اثر ادبیات کلاسیک آلمان نامیده‌اند. «فاوست»، نمایش‌نامه‌ای است در دو بخش و در قالب زبان منظوم و با مضمونی كه خود گوته آن را تراژیك نامیده است. گوته این شاهكارش را در طول شش دهه، یعنی از 1771 تا 1831، نوشته و قوام بخشیده و به این ترتیب رد دورانی پربار و در عین‌ حال بحرانی در این اثر بر جای مانده است. دورانی كه در آغازش انقلاب جمهوری‌خواهانه فرانسه رخ داده است و سپس جنگ‌های ناپلئونی و در نهایت شكل‌گیری سرمایه‌داری ابتدایی و اراده كشورهای توسعه‌یافته اروپایی برای استعمار جهانی. گوته تمام این وقایع را تجربه كرده و حاصل این تجربه را در این اثر شصت‌ساله بازتاب داده است. چنین است كه می‌توان گفت در تكوین نهایی «فاوست» هم عقل‌باوری عصر روشنگری نقش داشته است و هم ازبین‌رفتن مناسبات پیشاسرمایه‌داری و پیدایش پول به مفهوم انتزاعی‌اش. جز این، نقش جریان‌های مهم علمی و هنری آن دوران نیز در شكل‌گیری «فاوست» گوته نمایان است. در فرایند طولانی تكوین «فاوست»، هم شور جوانی گوته دیده می‌شود و هم نشان پیرانه‌سری او؛ خاصه در بخش دوم كه تنها اندكی پیش از مرگ گوته به پایان رسیده است. فاوست ریشه‌ای تاریخی دارد و اصل داستان به واقعیت-افسانه‌ای آلمانی در قرن شانزدهم برمی‌گردد. فاوست عامیانه در سده شانزدهم شهرت زیادی می‌یابد و سپس كریستوفر مارلوی انگلیسی نمایش‌نامه‌ای بر اساس آن می‌نویسد. فاوست از قرن شانزدهم تا امروز مدام در فرم‌های مختلف ادبی و هنری روایت شده و یكی از چهره‌های مركزی فرهنگ مدرن به ‌شمار می‌رود. در این میان «فاوست» گوته شاهكاری یگانه است كه می‌توان آن را تراژدی عصر مدرن خواند. میان انتشار بخش اول و بخش دوم «فاوست» فاصله‌ای طولانی وجود دارد و در این میان گوته وصیت كرده بود كه بخش دوم پس از مرگش منتشر شود چراكه بیم داشت بخش دوم اثرش «در آغاز یك‌چند در شن‌های ساحل زمان مدفون» شود. دلیل نگرانی گوته تا حدی به ساختار متفاوت بخش دوم نمایش‌نامه‌اش مربوط بوده، بخشی كه بیش از بخش آغازینش تمثیلی است و درك آن متكی است بر تعقل و تعبیر تمثیل.
«فاوست» از دهه‌ها پیش در ایران شناخته می‌شد اما ترجمه‌ای دقیق و از زبان اصلی از آن در دست نبود تا اینکه محمود حدادی چند سال پیش به سراغ ترجمه‌ آن رفت و در چاپ ابتدایی ترجمه‌اش، دو بخش نمایش‌نامه را مجزا از هم به چاپ رساند اما در چاپی دیگر این دو بخش در کنار هم و در قالب یک کتاب منتشر شدند. محمود حدادی تاکنون آثاری مهم از ادبیات آلمانی‌زبان و خاصه آثار کلاسیک به دست داده و از گوته نیز به جز «فاوست»، آثار دیگری از جمله «دیوان غربی-شرقی»، «رنج‌های ورتر جوان» و «هرمان و دوروته‌آ» ترجمه کرده است. «هرمان و دوروته‌آ»،‌ در سال 1797 نوشته شده؛ اما آنچه انگیزه و پایه روایت این داستان قرار گرفته، به سال 1731 برمی‌گردد؛ یعنی به واقعیتی كه به نوشته حدادی، «گواه شعله‌برداشتن گاه‌و‌بی‌گاه جنگ‌های عقیدتی میان كاتولیك‌ها و پروتستان‌هاست، جنگ‌های سی‌ساله‌ای كه از سر خشك‌اندیشی مذهبی در میانه قرن هفدهم در اروپای مركزی سر برداشت و با وجود صلح ملت‌ها در سال 1648، آتش آن در نهایت با انقلاب جمهوری‌خواهانه فرانسه بود كه خوابید. در‌آن‌میان در زمستان سال 1731، بیش از سی‌ هزار نوكیشِ پروتستان كه هسته ساكنان اسقف‌نشینیِ سالزبورگ بودند، ناچار به ترك این شهر شدند. راندن آنها از زادگاه‌شان پس از آن رخ داد كه هرگونه آزار و شكنجه خانواده‌های آنها، تا مگر از كیش خود برگردند، بی‌نتیجه ماند».
خود گوته بین دو بخش «فاوست» بیش از 30 ‌سال فاصله انداخته بود و اگرچه موتیف‌های متعددی این دو بخش را به هم پیوند می‌دهد، اما اساسا می‌توان دو بخش «فاوست» را دو اثر مستقل از هم در نظر گرفت. بخش اول «فاوست» حاصل جوانی گوته است، اما بخش دوم اثری پیرانه‌سر و فلسفی است. بخش اول كتاب یكپارچگی بیشتری دارد و به‌ لحاظ اجرائی نیز دراماتیك‌تر و ملموس‌تر است. حدادی در بخشی از مقدمه‌‌اش بر بخش دوم «فاوست» درباره ویژگی‌های بخش دوم كتاب نوشته: «...بخش دوم بارزتر نشان پیرانه‌سری گوته را در خود دارد و هرچند براساس سرشت بنیادین هنر همچنان قصه‌وار است، اما این قصه‌ها - این فراوان قصه‌ها كه هریك تأملی بر گوشه‌ای از كار جهان دارد- بیشتر تمثیلی‌اند و در رابطه‌ای بینامتنی به گفت‌وگو با بسیاری آثار ادبیات جهانی، از اسطوره‌های یونانی تا كتاب‌های مقدس، هزارویك‌شب، كمدی الهی و... درمی‌آیند. این تركیب روایی متكی بر پیش‌دانش، اساس درك بخش دوم فاوست را پیش از هر چیز بر تعقل می‌گذارد، بر چالش تعبیر تمثیل. از طرفی هم البته می‌‌دانیم كه تمثیل گونه‌ای كهن و دلنشین در ادبیات همه فرهنگ‌ها و ازاین‌رو گونه‌ای آشناست؛ هرچند در سرشت معماوارش راه به دركی همیشه یكسان نمی‌دهد. درهرحال... نگرانی گوته، در روزهای آخر عمر او به‌ جا بوده است یا نه، امروزه دیگر توجیه خود را از دست داده است. زیرا در این میان نمایش‌نامه فاوست بسا به اندازه صحایف آیینی شرح و تفسیر و عطف و ارجاع یافته است، امری كه رهیافت به متن آن را آسان و به روند مطالعه‌اش، با گشودن هرباره ارتباطی نو، غنایی به‌یقین دلنشین می‌بخشد. واقعیت هرچه باشد، در مواجهه با این اثر همان بهتر كه به توصیه خود گوته گوش بدهیم كه در نقد هم‌وطنانش به منشی خود اكرمان گفته است: این آلمانی‌ها در هر چیزی دنبال اندیشه‌ها و دیدگاه‌هایی عمیق می‌گردند و به این ترتیب زندگی را بر خود سخت می‌كنند. حضرات! یك‌ بار هم شجاعت به خرج دهید و از برداشت‌هایتان فقط لذت ببرید و به شادی‌ای كه به شما می‌بخشد، تن بسپارید». یكی از ویژگی‌های ترجمه حدادی از «فاوست»، چه در بخش نخست و چه در بخش دوم، پی‌نوشت‌هایی است كه او برای درك بهتر متن و روابط بینامتنی آن در كتاب آورده است. همچنین در بخش دوم مانند بخش اول، تفسیرهایی به ضمیمه كتاب منتشر شده است. برای بخش دوم، دو تفسیر ترجمه شده است كه در یكی از منظر تاریخی به كتاب توجه شده و در دیگری از منظر نقد ادبی.

شرق: بسیاری «فاوست» گوته را مهم‌ترین اثر ادبیات کلاسیک آلمان نامیده‌اند. «فاوست»، نمایش‌نامه‌ای است در دو بخش و در قالب زبان منظوم و با مضمونی كه خود گوته آن را تراژیك نامیده است. گوته این شاهكارش را در طول شش دهه، یعنی از 1771 تا 1831، نوشته و قوام بخشیده و به این ترتیب رد دورانی پربار و در عین‌ حال بحرانی در این اثر بر جای مانده است. دورانی كه در آغازش انقلاب جمهوری‌خواهانه فرانسه رخ داده است و سپس جنگ‌های ناپلئونی و در نهایت شكل‌گیری سرمایه‌داری ابتدایی و اراده كشورهای توسعه‌یافته اروپایی برای استعمار جهانی. گوته تمام این وقایع را تجربه كرده و حاصل این تجربه را در این اثر شصت‌ساله بازتاب داده است. چنین است كه می‌توان گفت در تكوین نهایی «فاوست» هم عقل‌باوری عصر روشنگری نقش داشته است و هم ازبین‌رفتن مناسبات پیشاسرمایه‌داری و پیدایش پول به مفهوم انتزاعی‌اش. جز این، نقش جریان‌های مهم علمی و هنری آن دوران نیز در شكل‌گیری «فاوست» گوته نمایان است. در فرایند طولانی تكوین «فاوست»، هم شور جوانی گوته دیده می‌شود و هم نشان پیرانه‌سری او؛ خاصه در بخش دوم كه تنها اندكی پیش از مرگ گوته به پایان رسیده است. فاوست ریشه‌ای تاریخی دارد و اصل داستان به واقعیت-افسانه‌ای آلمانی در قرن شانزدهم برمی‌گردد. فاوست عامیانه در سده شانزدهم شهرت زیادی می‌یابد و سپس كریستوفر مارلوی انگلیسی نمایش‌نامه‌ای بر اساس آن می‌نویسد. فاوست از قرن شانزدهم تا امروز مدام در فرم‌های مختلف ادبی و هنری روایت شده و یكی از چهره‌های مركزی فرهنگ مدرن به ‌شمار می‌رود. در این میان «فاوست» گوته شاهكاری یگانه است كه می‌توان آن را تراژدی عصر مدرن خواند. میان انتشار بخش اول و بخش دوم «فاوست» فاصله‌ای طولانی وجود دارد و در این میان گوته وصیت كرده بود كه بخش دوم پس از مرگش منتشر شود چراكه بیم داشت بخش دوم اثرش «در آغاز یك‌چند در شن‌های ساحل زمان مدفون» شود. دلیل نگرانی گوته تا حدی به ساختار متفاوت بخش دوم نمایش‌نامه‌اش مربوط بوده، بخشی كه بیش از بخش آغازینش تمثیلی است و درك آن متكی است بر تعقل و تعبیر تمثیل.
«فاوست» از دهه‌ها پیش در ایران شناخته می‌شد اما ترجمه‌ای دقیق و از زبان اصلی از آن در دست نبود تا اینکه محمود حدادی چند سال پیش به سراغ ترجمه‌ آن رفت و در چاپ ابتدایی ترجمه‌اش، دو بخش نمایش‌نامه را مجزا از هم به چاپ رساند اما در چاپی دیگر این دو بخش در کنار هم و در قالب یک کتاب منتشر شدند. محمود حدادی تاکنون آثاری مهم از ادبیات آلمانی‌زبان و خاصه آثار کلاسیک به دست داده و از گوته نیز به جز «فاوست»، آثار دیگری از جمله «دیوان غربی-شرقی»، «رنج‌های ورتر جوان» و «هرمان و دوروته‌آ» ترجمه کرده است. «هرمان و دوروته‌آ»،‌ در سال 1797 نوشته شده؛ اما آنچه انگیزه و پایه روایت این داستان قرار گرفته، به سال 1731 برمی‌گردد؛ یعنی به واقعیتی كه به نوشته حدادی، «گواه شعله‌برداشتن گاه‌و‌بی‌گاه جنگ‌های عقیدتی میان كاتولیك‌ها و پروتستان‌هاست، جنگ‌های سی‌ساله‌ای كه از سر خشك‌اندیشی مذهبی در میانه قرن هفدهم در اروپای مركزی سر برداشت و با وجود صلح ملت‌ها در سال 1648، آتش آن در نهایت با انقلاب جمهوری‌خواهانه فرانسه بود كه خوابید. در‌آن‌میان در زمستان سال 1731، بیش از سی‌ هزار نوكیشِ پروتستان كه هسته ساكنان اسقف‌نشینیِ سالزبورگ بودند، ناچار به ترك این شهر شدند. راندن آنها از زادگاه‌شان پس از آن رخ داد كه هرگونه آزار و شكنجه خانواده‌های آنها، تا مگر از كیش خود برگردند، بی‌نتیجه ماند».
خود گوته بین دو بخش «فاوست» بیش از 30 ‌سال فاصله انداخته بود و اگرچه موتیف‌های متعددی این دو بخش را به هم پیوند می‌دهد، اما اساسا می‌توان دو بخش «فاوست» را دو اثر مستقل از هم در نظر گرفت. بخش اول «فاوست» حاصل جوانی گوته است، اما بخش دوم اثری پیرانه‌سر و فلسفی است. بخش اول كتاب یكپارچگی بیشتری دارد و به‌ لحاظ اجرائی نیز دراماتیك‌تر و ملموس‌تر است. حدادی در بخشی از مقدمه‌‌اش بر بخش دوم «فاوست» درباره ویژگی‌های بخش دوم كتاب نوشته: «...بخش دوم بارزتر نشان پیرانه‌سری گوته را در خود دارد و هرچند براساس سرشت بنیادین هنر همچنان قصه‌وار است، اما این قصه‌ها - این فراوان قصه‌ها كه هریك تأملی بر گوشه‌ای از كار جهان دارد- بیشتر تمثیلی‌اند و در رابطه‌ای بینامتنی به گفت‌وگو با بسیاری آثار ادبیات جهانی، از اسطوره‌های یونانی تا كتاب‌های مقدس، هزارویك‌شب، كمدی الهی و... درمی‌آیند. این تركیب روایی متكی بر پیش‌دانش، اساس درك بخش دوم فاوست را پیش از هر چیز بر تعقل می‌گذارد، بر چالش تعبیر تمثیل. از طرفی هم البته می‌‌دانیم كه تمثیل گونه‌ای كهن و دلنشین در ادبیات همه فرهنگ‌ها و ازاین‌رو گونه‌ای آشناست؛ هرچند در سرشت معماوارش راه به دركی همیشه یكسان نمی‌دهد. درهرحال... نگرانی گوته، در روزهای آخر عمر او به‌ جا بوده است یا نه، امروزه دیگر توجیه خود را از دست داده است. زیرا در این میان نمایش‌نامه فاوست بسا به اندازه صحایف آیینی شرح و تفسیر و عطف و ارجاع یافته است، امری كه رهیافت به متن آن را آسان و به روند مطالعه‌اش، با گشودن هرباره ارتباطی نو، غنایی به‌یقین دلنشین می‌بخشد. واقعیت هرچه باشد، در مواجهه با این اثر همان بهتر كه به توصیه خود گوته گوش بدهیم كه در نقد هم‌وطنانش به منشی خود اكرمان گفته است: این آلمانی‌ها در هر چیزی دنبال اندیشه‌ها و دیدگاه‌هایی عمیق می‌گردند و به این ترتیب زندگی را بر خود سخت می‌كنند. حضرات! یك‌ بار هم شجاعت به خرج دهید و از برداشت‌هایتان فقط لذت ببرید و به شادی‌ای كه به شما می‌بخشد، تن بسپارید». یكی از ویژگی‌های ترجمه حدادی از «فاوست»، چه در بخش نخست و چه در بخش دوم، پی‌نوشت‌هایی است كه او برای درك بهتر متن و روابط بینامتنی آن در كتاب آورده است. همچنین در بخش دوم مانند بخش اول، تفسیرهایی به ضمیمه كتاب منتشر شده است. برای بخش دوم، دو تفسیر ترجمه شده است كه در یكی از منظر تاریخی به كتاب توجه شده و در دیگری از منظر نقد ادبی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.