از ترنجِ گنبدِ کاشی
مهدی مظفریساوجی
دکتر ضیاء موحد بهتازگی مجموعۀ اشعارِ خود را در کتابی با عنوانِ «با به ازِ من»، بهوسیلۀ انتشارات نیلوفر منتشر کرده است؛ اتفاقی فرخنده برای شعر امروز ایران که متأسفانه با انواع مشکلات و موانع که بخش معتنابهی از آن را فضای مجازی برایش رقم زده، روبهروست. درواقع فضای مجازی این «کارِ ناممکن»، یعنی شعر را دستمایه یا دستاویز شاعرانی کرده که در اصطلاحِ ضیاء موحد «ممکناند»:
زیرا که جاودانگی ارزان نیست
بر سنگ گور من بنویسید:
«مُردم
از بس که شعر بد خواندم» (با به ازِ من، ص ۸۶).
در این کتاب، با توجه به تاریخ سرایشی که موحد در پیشانی هر شعر نوشته، مخاطب میتواند خط سیر تحول و تکوینِ شاعر را از سال ۱۳۴۶ تا ۱۴۰۰، یعنی بیش از نیمقرن دنبال کند و در همین مسیر، بهتلویح و گاه بهتلمیح، زیستمایۀ شاعر را دریابد. از این نظر، تاریخها خیلی یاریرسانِ پژوهشگران و منتقدانی هستند که شعر را متأثر از جامعه و جهانی میدانند که شاعر در آن رشد و نمو یافته و برگ و بر گسترده. این البته منافاتی با سخن پل والری ندارد که میگوید: «اگر کسی نتواند بهجز زندگی خود، زندگیهای دیگری را زیست کند، زندگی خود را هم نمیتواند زیست کند». سخنی که ضیاء موحد در سطرهای پایانی دیباچۀ مجموعۀ اشعار خود آورده است. واقعیتی است:
زیرا که شامگاهان
دیدم چگونه یک لاله
که سرخ بود و کوچک
خیلی سرخ بود و خیلی کوچک
در درهای به گودی یک کوزۀ سفالین
رویید
و پشت خاک را لرزاند (ص ۶۵).
همین زیستمایه است که چشم شاعر را به چنین انتزاعِ انضمامی و منفردی از «درخت یاس» باز میکند:
درخت یاس همسایه
- بیآنکه بداند درخت یاس همسایه است-
بر چمن سبز
شکوفه کرده است
درخت یاس همسایه
هر بامداد
سرتاسر گذرگاه سبز را
-بیآنکه بداند سرشار از عطر میکند-
سرشار از عطر میکند...(ص ۴۱).
به هر روی، دکتر ضیاء موحد، منطقدان، فیلسوف، پژوهشگر و شاعر است. همین وجوه متفاوت و درواقع متناقض، از وی چهرهای خاص و شاخص در زمینۀ شعر امروز ساخته است. چهرهای که با زبان و الفاظِ مختص خود سخن میگوید و آفرینش و کشف، در ساخت و ساحتِ شعرهایش، از مسیری کاملاً متفاوت و متمایز با دیگر شاعران، مخاطب را به مقصد میرساند. البته اگر بتوان مقصدی مشخص برای شعر، که هر کسی از ظن خود یار آن میشود و درهرحال، فارغ از معنی و یعنی یا تأویل نیست، در نظر گرفت.
به عبارت ِدیگر، تناقض موجود در شعر ضیاء موحد، از آنجا آب میخورد که درخت شعر ایشان، اگرچه در خاکِ منطق و فلسفه کاشته شده است، اما از شاخ و برگش، نغمهها و نُتهایی به گوش میرسد که بهظاهر ارتباط مستقیم و آگاهانهای با آن ریشههای عمیق و غنی که از منطق و فلسفه آب میخورند ندارد. درواقع ارتباطی هم اگر هست، ذاتی است و جزئی از جوهرِ سرشتین آن. بههمیندلیل در این شعرها، مخاطب هرگز با فلسفه و منطق بهمفهومِ مرسوم و مصطلح آن که به علم راه میبَرَد مواجه نیست و نمیتواند آنها را از هم جدا کند؛ همچنانکه نمیتوان حرکت را از رودخانه، حرارت را از آتش، عطر را از رنگینکمان، و روشنی و تاریکی را از روز و شب گرفت. در شعرهای «با به اَزِ من» نیز، هیچکدام از اجزا و عناصری که به ساحت شعر راه یافتهاند خارجخوان، یا خارجنواز نیستند: همۀ نُتها و نغمهها در نواختِ زخمۀ شعر، از کوکی میتراوند یا مرتعش میشوند که رنگها و آهنگهای وجودشان را جانِ شاعر و جوشوجلای انتزاعاتِ انضمامی یا انضماماتِ انتزاعی او، یعنی «آن»، به جنبش و جوشش درآورده است. بههمیندلیل، موحد همواره از دست «شاعران ممکن» که «سوداگرانِ جان»اند،
ناراضی است و گاهی ستوه را لب به شکوه میگشاید:
زیرا که شعرگفتن
کاریست
ناممکن
ای شاعرانِ ممکن
این سطرهای کج چیست
که کهنههای خود را از آن
در هر مجله میآویزید؟ (ص ۸۶).
بر این اساس، از منظرِ شاعرِ «با به ازِ من»، شعر همان ناممکنی است که دستیافتن به آن بسیار دشوار است و بهاصطلاح پریرویی نیست که چو در بندی سر از روزن برآرد. رسیدن به چنین شعری، نیاز به ادراکی عمیق دارد و جمالِ چهرۀ آن از هر عاطفه و خیالی سر نمیزند:
شعری که باغبان چو بخواند به خشکسال
گندم به شورهزار بروید (ص ۱۴۷).
ضیاء موحد در شعری میگوید:
شاعر
اشیا را پُر از شعر کن
نه شعر را پُر از اشیا (ص ۱۵۸).
برپایۀ همین درک و دید است که موحد (همانطور که پیشتر بهشکلی اشاره شد) در مواجهه با منطق و فلسفه در اشعارش، منطق و فلسفه را پُر از شعر میکند، نه شعر را پُر از منطق و فلسفه. این اتفاق در شعر او بهگونهای رُخنمون میشود که مخاطب گاهی فقط با اعتنا و ابتنا به هرمنوتیک یا تأویلپذیری، میتواند مکان یا زمان منطق و فلسفه را که در شعر، غیرقابل رؤیتاند حدس بزند یا تشخیص دهد. ازاینمنظر، «کاکتوس»، شعری است که بهشکلی این وجه را در منظر مخاطب مینمایاند. میتوان بخش نخست شعر را منباب تمثیل، تصویری از منطق به شمار آورد و بخش پایانی را بهنوعی پُرکردنِ منطق از شعر:
در این اتاق
انبوهِ صندلیها
میزها
کمدها
دهنکجی با من میکنند (ص 169).
تا اینجا مخاطب با نظم و نسقی منطقی (و البته شاعرانه) که از روزمرگی و بطالت آب میخورد مواجه است و در ادامه شعر، به دادِ منطق، یعنی او ـ آدمی ـ میرسد:
و کاکتوسی کوچک
به گوشۀ پرتی در این اتاق
شکوفهای آورده است
به رنگِ لبخند (ص 169).
از منظری، این شعر میتواند ناظر به نظریهای باشد که انسان و نمودهای انسانی را به شیء تقلیل میدهد و بهاصطلاح او را برابر یا همتانمودِ اشیا میکند. گویی کالاها و اشیا نمونهای نمودهای انسانیاند.
مارکس بهعنوان یکی از نظریهپردازان قرن بیستم که پژوهشهایش در باب فلسفه، جامعهشناسی، تاریخ و اقتصاد تأثیر عمیقی بر نظامهای فکری دو سدۀ اخیر نهاده، برای نمایاندنِ چنین وضعیت و موقعیت متفاوت و غریبی از مفهومِ فتیشیسم یاری میگیرد. به باور وی، تقدیسِ کالا از نقطهای آغاز شد که انسانها ضمنِ تولید اشیا و لوازمِ مورد نیاز خود، اجر و قرب خویش را وانهادند و تنها به ارزش و اعتباری که انتفاعِ آن کالاها یا اشیا برایشان بههمراه داشت اندیشیدند (بهقولِ فروغ: «دیگر کسی به عشق نیندیشید»)، بدونِ کوچکترین اعتنا و التفات به نیروها و فرایندهای انسانی که در تولیدِ آن کالاها یا اشیا نقش داشتند. همین سیر درواقعِ قهقرایی است که در نهایت به بُتنمون یا بُتنمودشدن کالا در دیدگاهِ لوکاچ، که آن را ناشی از سرمایهداری مدرن میداند، میانجامد. نباید از یاد برد که چنین طرز تلقی و تفکری از اشیا و خدمات، خواهناخواه انسان را به سمتی میبَرَد که بسیاری از اُمورِ انضمامیِ دیگر یا حتی قوانینِ و موضوعاتِ سیاسی، اجتماعی و اعتقادی را بهشکل انتزاعی میبیند و ضمن همین (بهاصطلاح در اینجا) تقلیل و فروکاست، روزبهروز به بیگانگیِ خود از
خویش دامن میزند و بر تعداد موانعِ میان انسان و خودِ او میافزاید. به همین دلیل است که ضیاء موحد برای ایضاحِ چنین موضوعی که به استیصال راه میبَرَد از استعاره استعانت میجوید و بر آن است که بُتِ شیء یا کالا را بشکند و ضمنِ تقدسزُدایی از اشیاء و کالاهایی که بر انسان استیلا یافتهاند، نگاهِ او را به سمتِ خاستگاهی که آدمی از خود دریغ کرده یا از آن غفلت ورزیده برگردانَد؛ خاستگاهی که همانا عاطفه و خیالِ غایبازنظر یا فراموششده است. مخاطب رد این درد یا درک را نهفقط در شعرِ «کاکتوس»، که در بسیاری از کلمات و مفاهیمِ شاعر مییابد؛ البته گاه بهتعریض یا اعتراضی تلویحی:
در اکباتان
دیوارهای سیمانی
سیاه
و سبزِ کاج نهان در غبارِ پاییز
کنارِ پنجره پیچک
زرد
و پاپ شانزدهم
سپیدجامه در صدا و سیما
نوارِ قرمز بر دوشِ کاردینالها
و روی بستر من گربههای غایب چشمآبی
چه رنگهایی دارد اندوه (ص 177).
با اینهمه بهندرت اتفاق میافتد که تعریضها یا اعتراضهایی از این دست به سرمایهداری مدرن و ازطرفی به مدرنیته، بتواند بر تقدسی که بُتوارگی کالا یا شیءپرستی برای انسان در پی داشته یا بر او تحمیل کرده، غلبه کند. انسانی که همۀ آرامشِ خود را بدل به کالایی به نامِ آسایش کرده است و دیگر چیزی برای ازدستدادن ندارد. به عبارتِ دیگر، آسایشی که اساساً آرامش را از او سلب کرده و امروز از انسان که روزگاری به جسم و روح تقسیم میشد، تنها جسمی تهی بهجا مانده است:
محلۀ ما
محلهای نیست
که کودکان در آن راحت بازی کنند
همیشه توپ
به سینۀ مردی روی نیمکت
و یا به ساک خرید زنی
و یا ـ میان فریادِ باغبان ـ
به شاخِ گُلی...
چه شد
که نیمکت خالی ماند
زنی خرید نرفت
و شاخِ گُل هم دیگر گُلی نداد؟ (ص 186).
مجموعِ این شیءزدگیها و شیءشدگیهاست که درنهایت نگاهِ شاعر را متوجه درونِ خود میکند؛ درونی که درواقع به بیرونِ او رانده شده و درحقیقت، بدل به بیرون. انسانی که با نقابِ کالا و اشیا، سعی در اختفای صورت یا صورتکی دارد که رنگ به روح ندارد:
از رعد و برق و توفان
نترسیدم
از زلزله
نترسیدم
از وبا و طاعون و کرونا نترسیدم
از فقر نترسیدم
حتی از مرگ نترسیدم
رنگ از روی ترس پرید (ص 289).
دکتر ضیاء موحد بهتازگی مجموعۀ اشعارِ خود را در کتابی با عنوانِ «با به ازِ من»، بهوسیلۀ انتشارات نیلوفر منتشر کرده است؛ اتفاقی فرخنده برای شعر امروز ایران که متأسفانه با انواع مشکلات و موانع که بخش معتنابهی از آن را فضای مجازی برایش رقم زده، روبهروست. درواقع فضای مجازی این «کارِ ناممکن»، یعنی شعر را دستمایه یا دستاویز شاعرانی کرده که در اصطلاحِ ضیاء موحد «ممکناند»:
زیرا که جاودانگی ارزان نیست
بر سنگ گور من بنویسید:
«مُردم
از بس که شعر بد خواندم» (با به ازِ من، ص ۸۶).
در این کتاب، با توجه به تاریخ سرایشی که موحد در پیشانی هر شعر نوشته، مخاطب میتواند خط سیر تحول و تکوینِ شاعر را از سال ۱۳۴۶ تا ۱۴۰۰، یعنی بیش از نیمقرن دنبال کند و در همین مسیر، بهتلویح و گاه بهتلمیح، زیستمایۀ شاعر را دریابد. از این نظر، تاریخها خیلی یاریرسانِ پژوهشگران و منتقدانی هستند که شعر را متأثر از جامعه و جهانی میدانند که شاعر در آن رشد و نمو یافته و برگ و بر گسترده. این البته منافاتی با سخن پل والری ندارد که میگوید: «اگر کسی نتواند بهجز زندگی خود، زندگیهای دیگری را زیست کند، زندگی خود را هم نمیتواند زیست کند». سخنی که ضیاء موحد در سطرهای پایانی دیباچۀ مجموعۀ اشعار خود آورده است. واقعیتی است:
زیرا که شامگاهان
دیدم چگونه یک لاله
که سرخ بود و کوچک
خیلی سرخ بود و خیلی کوچک
در درهای به گودی یک کوزۀ سفالین
رویید
و پشت خاک را لرزاند (ص ۶۵).
همین زیستمایه است که چشم شاعر را به چنین انتزاعِ انضمامی و منفردی از «درخت یاس» باز میکند:
درخت یاس همسایه
- بیآنکه بداند درخت یاس همسایه است-
بر چمن سبز
شکوفه کرده است
درخت یاس همسایه
هر بامداد
سرتاسر گذرگاه سبز را
-بیآنکه بداند سرشار از عطر میکند-
سرشار از عطر میکند...(ص ۴۱).
به هر روی، دکتر ضیاء موحد، منطقدان، فیلسوف، پژوهشگر و شاعر است. همین وجوه متفاوت و درواقع متناقض، از وی چهرهای خاص و شاخص در زمینۀ شعر امروز ساخته است. چهرهای که با زبان و الفاظِ مختص خود سخن میگوید و آفرینش و کشف، در ساخت و ساحتِ شعرهایش، از مسیری کاملاً متفاوت و متمایز با دیگر شاعران، مخاطب را به مقصد میرساند. البته اگر بتوان مقصدی مشخص برای شعر، که هر کسی از ظن خود یار آن میشود و درهرحال، فارغ از معنی و یعنی یا تأویل نیست، در نظر گرفت.
به عبارت ِدیگر، تناقض موجود در شعر ضیاء موحد، از آنجا آب میخورد که درخت شعر ایشان، اگرچه در خاکِ منطق و فلسفه کاشته شده است، اما از شاخ و برگش، نغمهها و نُتهایی به گوش میرسد که بهظاهر ارتباط مستقیم و آگاهانهای با آن ریشههای عمیق و غنی که از منطق و فلسفه آب میخورند ندارد. درواقع ارتباطی هم اگر هست، ذاتی است و جزئی از جوهرِ سرشتین آن. بههمیندلیل در این شعرها، مخاطب هرگز با فلسفه و منطق بهمفهومِ مرسوم و مصطلح آن که به علم راه میبَرَد مواجه نیست و نمیتواند آنها را از هم جدا کند؛ همچنانکه نمیتوان حرکت را از رودخانه، حرارت را از آتش، عطر را از رنگینکمان، و روشنی و تاریکی را از روز و شب گرفت. در شعرهای «با به اَزِ من» نیز، هیچکدام از اجزا و عناصری که به ساحت شعر راه یافتهاند خارجخوان، یا خارجنواز نیستند: همۀ نُتها و نغمهها در نواختِ زخمۀ شعر، از کوکی میتراوند یا مرتعش میشوند که رنگها و آهنگهای وجودشان را جانِ شاعر و جوشوجلای انتزاعاتِ انضمامی یا انضماماتِ انتزاعی او، یعنی «آن»، به جنبش و جوشش درآورده است. بههمیندلیل، موحد همواره از دست «شاعران ممکن» که «سوداگرانِ جان»اند،
ناراضی است و گاهی ستوه را لب به شکوه میگشاید:
زیرا که شعرگفتن
کاریست
ناممکن
ای شاعرانِ ممکن
این سطرهای کج چیست
که کهنههای خود را از آن
در هر مجله میآویزید؟ (ص ۸۶).
بر این اساس، از منظرِ شاعرِ «با به ازِ من»، شعر همان ناممکنی است که دستیافتن به آن بسیار دشوار است و بهاصطلاح پریرویی نیست که چو در بندی سر از روزن برآرد. رسیدن به چنین شعری، نیاز به ادراکی عمیق دارد و جمالِ چهرۀ آن از هر عاطفه و خیالی سر نمیزند:
شعری که باغبان چو بخواند به خشکسال
گندم به شورهزار بروید (ص ۱۴۷).
ضیاء موحد در شعری میگوید:
شاعر
اشیا را پُر از شعر کن
نه شعر را پُر از اشیا (ص ۱۵۸).
برپایۀ همین درک و دید است که موحد (همانطور که پیشتر بهشکلی اشاره شد) در مواجهه با منطق و فلسفه در اشعارش، منطق و فلسفه را پُر از شعر میکند، نه شعر را پُر از منطق و فلسفه. این اتفاق در شعر او بهگونهای رُخنمون میشود که مخاطب گاهی فقط با اعتنا و ابتنا به هرمنوتیک یا تأویلپذیری، میتواند مکان یا زمان منطق و فلسفه را که در شعر، غیرقابل رؤیتاند حدس بزند یا تشخیص دهد. ازاینمنظر، «کاکتوس»، شعری است که بهشکلی این وجه را در منظر مخاطب مینمایاند. میتوان بخش نخست شعر را منباب تمثیل، تصویری از منطق به شمار آورد و بخش پایانی را بهنوعی پُرکردنِ منطق از شعر:
در این اتاق
انبوهِ صندلیها
میزها
کمدها
دهنکجی با من میکنند (ص 169).
تا اینجا مخاطب با نظم و نسقی منطقی (و البته شاعرانه) که از روزمرگی و بطالت آب میخورد مواجه است و در ادامه شعر، به دادِ منطق، یعنی او ـ آدمی ـ میرسد:
و کاکتوسی کوچک
به گوشۀ پرتی در این اتاق
شکوفهای آورده است
به رنگِ لبخند (ص 169).
از منظری، این شعر میتواند ناظر به نظریهای باشد که انسان و نمودهای انسانی را به شیء تقلیل میدهد و بهاصطلاح او را برابر یا همتانمودِ اشیا میکند. گویی کالاها و اشیا نمونهای نمودهای انسانیاند.
مارکس بهعنوان یکی از نظریهپردازان قرن بیستم که پژوهشهایش در باب فلسفه، جامعهشناسی، تاریخ و اقتصاد تأثیر عمیقی بر نظامهای فکری دو سدۀ اخیر نهاده، برای نمایاندنِ چنین وضعیت و موقعیت متفاوت و غریبی از مفهومِ فتیشیسم یاری میگیرد. به باور وی، تقدیسِ کالا از نقطهای آغاز شد که انسانها ضمنِ تولید اشیا و لوازمِ مورد نیاز خود، اجر و قرب خویش را وانهادند و تنها به ارزش و اعتباری که انتفاعِ آن کالاها یا اشیا برایشان بههمراه داشت اندیشیدند (بهقولِ فروغ: «دیگر کسی به عشق نیندیشید»)، بدونِ کوچکترین اعتنا و التفات به نیروها و فرایندهای انسانی که در تولیدِ آن کالاها یا اشیا نقش داشتند. همین سیر درواقعِ قهقرایی است که در نهایت به بُتنمون یا بُتنمودشدن کالا در دیدگاهِ لوکاچ، که آن را ناشی از سرمایهداری مدرن میداند، میانجامد. نباید از یاد برد که چنین طرز تلقی و تفکری از اشیا و خدمات، خواهناخواه انسان را به سمتی میبَرَد که بسیاری از اُمورِ انضمامیِ دیگر یا حتی قوانینِ و موضوعاتِ سیاسی، اجتماعی و اعتقادی را بهشکل انتزاعی میبیند و ضمن همین (بهاصطلاح در اینجا) تقلیل و فروکاست، روزبهروز به بیگانگیِ خود از
خویش دامن میزند و بر تعداد موانعِ میان انسان و خودِ او میافزاید. به همین دلیل است که ضیاء موحد برای ایضاحِ چنین موضوعی که به استیصال راه میبَرَد از استعاره استعانت میجوید و بر آن است که بُتِ شیء یا کالا را بشکند و ضمنِ تقدسزُدایی از اشیاء و کالاهایی که بر انسان استیلا یافتهاند، نگاهِ او را به سمتِ خاستگاهی که آدمی از خود دریغ کرده یا از آن غفلت ورزیده برگردانَد؛ خاستگاهی که همانا عاطفه و خیالِ غایبازنظر یا فراموششده است. مخاطب رد این درد یا درک را نهفقط در شعرِ «کاکتوس»، که در بسیاری از کلمات و مفاهیمِ شاعر مییابد؛ البته گاه بهتعریض یا اعتراضی تلویحی:
در اکباتان
دیوارهای سیمانی
سیاه
و سبزِ کاج نهان در غبارِ پاییز
کنارِ پنجره پیچک
زرد
و پاپ شانزدهم
سپیدجامه در صدا و سیما
نوارِ قرمز بر دوشِ کاردینالها
و روی بستر من گربههای غایب چشمآبی
چه رنگهایی دارد اندوه (ص 177).
با اینهمه بهندرت اتفاق میافتد که تعریضها یا اعتراضهایی از این دست به سرمایهداری مدرن و ازطرفی به مدرنیته، بتواند بر تقدسی که بُتوارگی کالا یا شیءپرستی برای انسان در پی داشته یا بر او تحمیل کرده، غلبه کند. انسانی که همۀ آرامشِ خود را بدل به کالایی به نامِ آسایش کرده است و دیگر چیزی برای ازدستدادن ندارد. به عبارتِ دیگر، آسایشی که اساساً آرامش را از او سلب کرده و امروز از انسان که روزگاری به جسم و روح تقسیم میشد، تنها جسمی تهی بهجا مانده است:
محلۀ ما
محلهای نیست
که کودکان در آن راحت بازی کنند
همیشه توپ
به سینۀ مردی روی نیمکت
و یا به ساک خرید زنی
و یا ـ میان فریادِ باغبان ـ
به شاخِ گُلی...
چه شد
که نیمکت خالی ماند
زنی خرید نرفت
و شاخِ گُل هم دیگر گُلی نداد؟ (ص 186).
مجموعِ این شیءزدگیها و شیءشدگیهاست که درنهایت نگاهِ شاعر را متوجه درونِ خود میکند؛ درونی که درواقع به بیرونِ او رانده شده و درحقیقت، بدل به بیرون. انسانی که با نقابِ کالا و اشیا، سعی در اختفای صورت یا صورتکی دارد که رنگ به روح ندارد:
از رعد و برق و توفان
نترسیدم
از زلزله
نترسیدم
از وبا و طاعون و کرونا نترسیدم
از فقر نترسیدم
حتی از مرگ نترسیدم
رنگ از روی ترس پرید (ص 289).
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.