|

ایران پناه افغان‌ها می‌شود؟

زهرا مشتاق

کنشگران اجتماعی زیادی از جامعه افغانستان و ایران سعی در کمک به پناه‌جویان افغانستانی برای ورود و اخذ اقامت رسمی در ایران دارند.

اما مرور سال‌های حضور اتباع در ایران نشان می‌دهد که فعالان اجتماعی در موضع درست و مناسبی قرار ندارند. اساسا از فعالان اجتماعی انتظار می‌رود فارغ از جو هیجان‌زده و پرتشویش ایجادشده درباره افغانستان، با درایت و نگاهی فهیم و نزدیک به واقعیت تصمیم‌گیری کنند. شرایط فعلی کشور و انباشت مشکلات به گونه‌ای است که سفره معیشتی مردم دچار تنگنای عریض و طویلی شده و انتظاری برای تقسیم این حداقل‌ها نیست. تلاش فعالان برای تحت فشار گذاشتن ارکان دولت جهت اعطای پناهندگی یا حتی صدور مجوز ورود موقت، بیشترین تبعات را به طور مستقیم متوجه جامعه افغانستانی‌ها می‌کند. این امر دلایل مختلفی دارد که می‌شود تیتر‌وار آنها را یادآوری کرد: نخست آنکه ایران بیشترین تعداد پناه‌جوی افغانستانی را در خود جای داده است. تقریبا در تمام شهرهای ایران و حتی بسیاری از روستاها حضور پررنگ افغان‌ها قابل مشاهده است. بیشترین درصد این افراد، به کارهای سخت و پرمشقتی مشغول هستند. اغلب آنها به دلیل حضور غیرقانونی در ایران یا ناتوانی در پرداخت هزینه‌های لازم جهت تمدید اقامت، در بازار سیاه کار می‌کنند و حقوقی بسیار پایین‌تر از دستمزد واقعی خود دریافت می‌کنند. از سوی دیگر، با سقوط ارزش پول ایران، درآمد حاصل از کار در این کشور پاسخ‌گوی نیازهای اولیه مادی و معیشتی آنان نیست و درصد درخور‌توجهی از جامعه اتباع در جنوب شهر تهران یا محله‌های پایین‌دست یا حاشیه شهرها زندگی می‌کنند، با مشکلات اقتصادی و اجتماعی تأمل‌برانگیزی دست به گریبان هستند. آنان مانند یک شهروند ایرانی یارانه دریافت نمی‌کنند و ناچار از پرداخت همه هزینه‌ها به شکل آزاد و گاه چند برابر هستند. برای مثال در صورت بروز مسائل درمانی طبق قوانین هزینه‌ها دو تا سه برابر برای آنها محاسبه می‌شود که اغلب در پرداخت ناتوان هستند. بسیاری از سمن‌ها در این زمینه سعی در کمک و ارائه خدمات برای اتباع دارند. آنان سال‌ها از حق تحصیل محروم بوده و حتی اکنون نیز که تسهیلاتی در این زمینه برای آنها وضع شده، تغییری اساسی در شرایط آنها ایجاد نمی‌کند. بیشترین تعداد افغان‌ها حاضر در ایران از لحاظ فرهنگی و جایگاه اجتماعی در پایین‌ترین سطح ممکن هستند و بدون توجه به مشکلات جدی جامعه خود به شکل کلان و خانواده خود در جزء، به فرزندآوری می‌پردازند. فرزندانی بدون هیچ‌گونه هویت و آینده‌ای. ما به شکل ترس‌آور و معناداری صاحب رقم به‌شدت تأمل‌برانگیزی از افراد بدون شناسنامه هستیم. اگر فعالان اجتماعی در سال‌های گذشته سعی و مبارزه خود را برای بدون شناسنامه‌های ایرانی معطوف داشته بودند، در سال‌های پیش‌رو چه بخواهیم و چه نخواهیم، با معضل جدی بدون شناسنامه‌های اتباع افغان متولد ایران نیز روبه‌رو خواهیم بود. معضلی ریشه‌دار و عمیق که آینده نشان خواهد داد می‌تواند ناهنجاری‌هایی جدی برای حوزه‌های مختلف کشور از قضائی تا اقتصادی و فرهنگی ایجاد کند. افزایش تعداد افراد فاقد هویت و به‌ویژه در صورت گرایش آنان به جرائم مختلف معنای واقعی‌اش عدم دسترسی به خاطیان و مسببان جرم است. مشاهده کودکان کار افغانستانی و نیز زنان یا مردان متکدی اتباع که حضورشان کاملا قابل لمس است؛ نشان‌دهنده بی‌توجهی مسئولان نسبت به این امر جدی است.
از سوی دیگر طبق قوانین رسمی جمهوری اسلامی ایران، کودکان متولد اتباع هرگز شناسنامه ایرانی دریافت نخواهند کرد. آیا مسئولان برای این جامعه بی‌نام‌و‌نشان به‌شدت در حال رشد فکری کرده‌اند؟ آیا اساسا قانون‌گذار تمایلی به پاسخ‌گویی نسبت به این خلأ بزرگ دارد؟ تا چه وقت می‌توان نسبت به حضور روزافزون جامعه اتباع فاقد هویت و متولد‌شده در ایران سکوت کرد و جوابی نداد.
ازاین‌رو است که فعالان اجتماعی باید خویشتن‌دار باشند و تقاضای مجوز ورود برای پناه‌جویان جدید گریخته از طالبان نداشته باشند. در جایی که امکان پناهندگی در کشورهایی مانند آلمان و فرانسه و استرالیا وجود دارد، چرا باید آنان را به ایران دعوت کرد؟ یک افغانستانی یا هر ملیت دیگری به محض ورود به کشوری که در آن مورد پذیرش قرار گرفته، در یک بازه زمانی مشخص نه‌چندان طولانی موفق به دریافت پاسپورت آن کشور شده و حقوقی برابر با شهروندان آن کشور خواهد داشت؛ اما یک اتباع حتی اگر سه یا چهار نسل هم در ایران زندگی و زاد و ولد کرده باشد، هرگز صاحب هیچ حقوق قانونی و رسمی در ایران نخواهد بود. تلاش برای کمک به پناه‌جویان افغانستانی جهت ورود به کشور ایران، خیانت به خود آنان است، چرا‌که به‌ویژه با توجه به فرصت پیش‌آمده برای پذیرفتن افغانستانی‌های گریخته از چنگ طالبان در چندین کشور پیشرفته، این فرصت‌سوزی یک خطای آشکار و جبران‌ناپذیر است. باید با محکم‌کردن مرزها و عدم اجازه ورود به افغان‌ها، رؤیای سراب‌گونه ایران را از ذهن آنها زدود تا برای آینده خود تصمیم‌های بهتر و مؤثرتری بگیرند. به مسئولان تصمیم‌ساز ارشد نیز پیشنهاد می‌شود درباره افزایش خطرات و معضلات جامعه اتباع در ایران تصمیمات مقتضی و فوری گرفته شود.

کنشگران اجتماعی زیادی از جامعه افغانستان و ایران سعی در کمک به پناه‌جویان افغانستانی برای ورود و اخذ اقامت رسمی در ایران دارند.

اما مرور سال‌های حضور اتباع در ایران نشان می‌دهد که فعالان اجتماعی در موضع درست و مناسبی قرار ندارند. اساسا از فعالان اجتماعی انتظار می‌رود فارغ از جو هیجان‌زده و پرتشویش ایجادشده درباره افغانستان، با درایت و نگاهی فهیم و نزدیک به واقعیت تصمیم‌گیری کنند. شرایط فعلی کشور و انباشت مشکلات به گونه‌ای است که سفره معیشتی مردم دچار تنگنای عریض و طویلی شده و انتظاری برای تقسیم این حداقل‌ها نیست. تلاش فعالان برای تحت فشار گذاشتن ارکان دولت جهت اعطای پناهندگی یا حتی صدور مجوز ورود موقت، بیشترین تبعات را به طور مستقیم متوجه جامعه افغانستانی‌ها می‌کند. این امر دلایل مختلفی دارد که می‌شود تیتر‌وار آنها را یادآوری کرد: نخست آنکه ایران بیشترین تعداد پناه‌جوی افغانستانی را در خود جای داده است. تقریبا در تمام شهرهای ایران و حتی بسیاری از روستاها حضور پررنگ افغان‌ها قابل مشاهده است. بیشترین درصد این افراد، به کارهای سخت و پرمشقتی مشغول هستند. اغلب آنها به دلیل حضور غیرقانونی در ایران یا ناتوانی در پرداخت هزینه‌های لازم جهت تمدید اقامت، در بازار سیاه کار می‌کنند و حقوقی بسیار پایین‌تر از دستمزد واقعی خود دریافت می‌کنند. از سوی دیگر، با سقوط ارزش پول ایران، درآمد حاصل از کار در این کشور پاسخ‌گوی نیازهای اولیه مادی و معیشتی آنان نیست و درصد درخور‌توجهی از جامعه اتباع در جنوب شهر تهران یا محله‌های پایین‌دست یا حاشیه شهرها زندگی می‌کنند، با مشکلات اقتصادی و اجتماعی تأمل‌برانگیزی دست به گریبان هستند. آنان مانند یک شهروند ایرانی یارانه دریافت نمی‌کنند و ناچار از پرداخت همه هزینه‌ها به شکل آزاد و گاه چند برابر هستند. برای مثال در صورت بروز مسائل درمانی طبق قوانین هزینه‌ها دو تا سه برابر برای آنها محاسبه می‌شود که اغلب در پرداخت ناتوان هستند. بسیاری از سمن‌ها در این زمینه سعی در کمک و ارائه خدمات برای اتباع دارند. آنان سال‌ها از حق تحصیل محروم بوده و حتی اکنون نیز که تسهیلاتی در این زمینه برای آنها وضع شده، تغییری اساسی در شرایط آنها ایجاد نمی‌کند. بیشترین تعداد افغان‌ها حاضر در ایران از لحاظ فرهنگی و جایگاه اجتماعی در پایین‌ترین سطح ممکن هستند و بدون توجه به مشکلات جدی جامعه خود به شکل کلان و خانواده خود در جزء، به فرزندآوری می‌پردازند. فرزندانی بدون هیچ‌گونه هویت و آینده‌ای. ما به شکل ترس‌آور و معناداری صاحب رقم به‌شدت تأمل‌برانگیزی از افراد بدون شناسنامه هستیم. اگر فعالان اجتماعی در سال‌های گذشته سعی و مبارزه خود را برای بدون شناسنامه‌های ایرانی معطوف داشته بودند، در سال‌های پیش‌رو چه بخواهیم و چه نخواهیم، با معضل جدی بدون شناسنامه‌های اتباع افغان متولد ایران نیز روبه‌رو خواهیم بود. معضلی ریشه‌دار و عمیق که آینده نشان خواهد داد می‌تواند ناهنجاری‌هایی جدی برای حوزه‌های مختلف کشور از قضائی تا اقتصادی و فرهنگی ایجاد کند. افزایش تعداد افراد فاقد هویت و به‌ویژه در صورت گرایش آنان به جرائم مختلف معنای واقعی‌اش عدم دسترسی به خاطیان و مسببان جرم است. مشاهده کودکان کار افغانستانی و نیز زنان یا مردان متکدی اتباع که حضورشان کاملا قابل لمس است؛ نشان‌دهنده بی‌توجهی مسئولان نسبت به این امر جدی است.
از سوی دیگر طبق قوانین رسمی جمهوری اسلامی ایران، کودکان متولد اتباع هرگز شناسنامه ایرانی دریافت نخواهند کرد. آیا مسئولان برای این جامعه بی‌نام‌و‌نشان به‌شدت در حال رشد فکری کرده‌اند؟ آیا اساسا قانون‌گذار تمایلی به پاسخ‌گویی نسبت به این خلأ بزرگ دارد؟ تا چه وقت می‌توان نسبت به حضور روزافزون جامعه اتباع فاقد هویت و متولد‌شده در ایران سکوت کرد و جوابی نداد.
ازاین‌رو است که فعالان اجتماعی باید خویشتن‌دار باشند و تقاضای مجوز ورود برای پناه‌جویان جدید گریخته از طالبان نداشته باشند. در جایی که امکان پناهندگی در کشورهایی مانند آلمان و فرانسه و استرالیا وجود دارد، چرا باید آنان را به ایران دعوت کرد؟ یک افغانستانی یا هر ملیت دیگری به محض ورود به کشوری که در آن مورد پذیرش قرار گرفته، در یک بازه زمانی مشخص نه‌چندان طولانی موفق به دریافت پاسپورت آن کشور شده و حقوقی برابر با شهروندان آن کشور خواهد داشت؛ اما یک اتباع حتی اگر سه یا چهار نسل هم در ایران زندگی و زاد و ولد کرده باشد، هرگز صاحب هیچ حقوق قانونی و رسمی در ایران نخواهد بود. تلاش برای کمک به پناه‌جویان افغانستانی جهت ورود به کشور ایران، خیانت به خود آنان است، چرا‌که به‌ویژه با توجه به فرصت پیش‌آمده برای پذیرفتن افغانستانی‌های گریخته از چنگ طالبان در چندین کشور پیشرفته، این فرصت‌سوزی یک خطای آشکار و جبران‌ناپذیر است. باید با محکم‌کردن مرزها و عدم اجازه ورود به افغان‌ها، رؤیای سراب‌گونه ایران را از ذهن آنها زدود تا برای آینده خود تصمیم‌های بهتر و مؤثرتری بگیرند. به مسئولان تصمیم‌ساز ارشد نیز پیشنهاد می‌شود درباره افزایش خطرات و معضلات جامعه اتباع در ایران تصمیمات مقتضی و فوری گرفته شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.