نگاهی به فیلم «برای سما»
جنگ یک دوربین و هزار فرستنده
محمدعلی افتخاری: نامه تصویریای که وعد الخطیب بهعنوان زنی خبرنگار برای دخترش آماده میکند، بیش از آنکه شرح روزانه سالها جنگ و خونریزی باشد، ماهیت رسانه و بازی گیج و گنگ تریبونهای مختلف آگاهیبخشی را به چالش میکشد (در این نوشتار منظور از رسانه تمامی دستگاههای ارتباط جمعی است که در شکل و ظاهری متنوع در سراسر دنیا وظیفه «اطلاعرسانی» را بر عهده دارند). تلاش وعد الخطیب در فیلم «برای سما»، مبانی ارتباط از طریق رسانه را به یک مناظره خطرناک دعوت میکند؛ مناظرهای میان مفاهیم تثبیتشده که عاملیت رسانه را بهعنوان دریچهای برای ورود به مرحلهای از آگاهی و پوشش اخبار در قالب «پیامرسانی در اسرع وقت» معرفی کرده و ارتباط تماشاگر از طریق دستگاهی پیامدهنده که در فاصلهای اندک و به دور از موانع دیداری و شنیداری، چارچوب تعاریف دیکتهشده درباره رسانههای گروهی را با تردیدی پایانناپذیر مواجه میکند. نتیجه این مجادله ناتمام، کیفیت پیام، پیامدهنده و پیامگیرنده را با دگرگونی عمیقی روبهرو میکند که نیاز برای بازنگری در رسالههای نظری در این باب را حیاتی جلوه میدهد. وقتی حادثهای غیرمنتظره در یکی
از شهرهای دورافتاده کره خاکی روی میدهد، رسانههای گروهی با شتاب هرچه بیشتر و وابسته به ایدئولوژی خاصی که کیفیت نگرش آنها را متأثر میکند، واکنش منفعتطلبانه خود به این رویداد را در پوشش دلسوزی و موضعگیری بیطرفانه به مخاطبان خود ارائه میدهند. در اینجا کیفیت خبر وابسته به اتفاقی است که از نظر مخاطب دور مانده است و در پیوند با ارتباط احساسی او نسبت به جنبههای انسانی فاجعه، کارکرد اصلیاش نمایان میشود. اگر مخاطب یا همان «پیامگیرنده» به واسطه اعتقادات شخصی و نظام فکری که زیست اجتماعی او را هدایت میکند، تریبون خبری را بهعنوان دریچهای برای انعکاس واقعیت در نظر بگیرد، خود نیز به عاملی برای گسترش پیامی غیرواقعی و هیجانانگیز تبدیل میشود؛ اما اگر گیرنده پیام جایگاه خود را در مقابل یک فرستنده متظاهر و فریبکار سست و غیر قابل اطمینان بداند، این چرخه هرمیشکل دچار اختلالی بنیادین خواهد شد. در واقع عناصر اصلی شکلگیری یک بازتاب رسانهای یا محور بنیادین رسانه از گردش مداوم باز میماند و حفرههای ایجادشده در این ارتباط نوین، راه را برای توجه به منبع حادثه مسدود میکند. اینجاست که نقش اساسی رسانه از اطلاعرسانی
به بیاعتمادی روزافزون تغییر شکل میدهد. در این میان به دلیل اهمیت تثبیت ایدئولوژیها، بدیهی است که این مدار نیمسوخته تفاوتی میان تریبونها قائل نشود. پس آلترناتیوهایی که تلاش دارند ظاهر مستقلی به رابطه خود با مخاطب ببخشند نیز در کسب اطمینان تام و تمام با مشتریهای فصلی خود دچار مشکل میشوند.
در فیلم «برای سما» تا حد بسیار زیادی روشن میشود که تداوم این بیاعتمادی، جایگاه دو عنصر حیاتی در این چرخه اطلاعرسانی را که همواره مورد هدف تحریفهای ژورنالیستی بوده است، با تحولی چشمگیر روبهرو میکند. عنصر اول همان منبع حادثه است که تسلط رسانه بههیچوجه قادر به کشف و ضبط آن نیست و عنصر دوم تماشاگر واقعه است که گذشت زمان و تجربه حضور در وقایع گوناگون، ذهن او را در مقابل فرافکنی رسانه آماده کرده است. دوربین فیلمبرداری وعد الخطیب در معرکهای که نزدیک به پنج سال کشتار کودکان، زنان و مردان بیگناه را در پی دارد، این دگرگونی را بهخوبی نشان میدهد. هرچند عامل تدوین در شکلگیری روایت زنانه وعد از جنگی نابرابرانه تأثیر دارد، اما تدوین و گفتار متن به روشنی چند گام عقبتر از دوربین وعد و حضور او در حملههای هوایی جنگندههای روسی حرکت میکند. در واقع دخالت تدوین و گفتار متن در اینجا تابع کیفیت حضور وعد در بطن لحظههای رنجآور روایت «برای سما» است.
مجادله میان دوربین فیلمبرداری وعد و بازتاب زندگی او در سازمانهای فکری مختلف با صدای او در شرح گذشتهاش بر تصاویری ساده آغاز میشود. وعد و دوربین دیجیتالی که امکان نزدیکی این دو را در مکانها و وقایع پرتنش به راحتی فراهم میکند، به کمک تدوین و گفتار متن، شخصیتهای اصلی روایت فیلم «برای سما» را برای تماشاگر معرفی میکنند. اگرچه وعد الخطیب خود را بهعنوان خبرنگار معرفی میکند، اما رفتار او با دوربین فیلمبرداریاش که در واقع همان دریچه نگاه تماشاگر و گشایش واقعیت است، وظیفه خبرنگاری را از دوش او برمیدارد و گویی دوربین او به یکی از وسایلی تبدیل میشود که هر شهروندی طبق عادت با خود همراه دارد. شاید تدوین و گفتار متن برای سامانبخشیدن به فیلم و نزدیککردن ساختار بصری و روایی یک مستند درباره جنگ به استانداردهای جهانی از سوی پخشکنندههای تجاری به فیلم اضافه شده باشد، اما در طول شکلگیری حضور وعد در میان یک جنگ تمامعیار و در کنار همشهریان ستمدیده که هر روز از تعداد آنها کم میشود، تماشاگر رابطه میان وعد، دوربین دیجیتال همراه، سما، حمزه و دوستان نزدیکش در بیمارستان موقت را بهعنوان پسزمینهای منسجم در دیدن
و شنیدن قصه کشتار دستهجمعی آدمهای بیگناه میپذیرد. این همان رابطهای است که زمینه لازم برای ورود بدون واسطه تماشاگر به واقعه را فراهم میکند. تلاش وعد برای بهاشتراکگذاشتن سرگذشت خود در شبکههای اجتماعی و ارتباط حمزه با نهادهای حقوقبشری به مانعتراشی برای بروز صداقت او در روایت زندگی آوارگان جنگ منتهی نمیشود. ازاینرو تدوین و گفتار متن در اینجا تنها به عناصری برای ایجاد تناسب در شکل دیداری فیلم «برای سما» تبدیل میشوند و به نظر میرسد آنچه پیش چشم وعد روی میدهد و از دریچه دوربین او به تماشاگر منتقل میشود، به دور از هرگونه فرقهگرایی و اختلافهای سیاسی، شرح بیعدالتی و ظلمی است که باعث جاندادن هزاران غیرنظامی میشود. وعد الخطیب یکی از ساکنان شهر است و در کنار دیگران زندگی هراسآلودی را تجربه میکند و دوربین او برای دوستان و همشهریانش عملکردی شبیه به ماشین تایپ یک میرزابنویس برای تاریخنگاری را ندارد. دوستان وعد او را همیشه در حال فیلمبرداری دیدهاند؛ به همین دلیل وقتی او برای ثبت گزارشی روزانه و پرکردن صفحههای نامهای برای دخترش در شلوغی پس از برخورد یک موشک به خانههای مجاور حاضر میشود،
ریخت بصری فیلم او شکلی متظاهرانه نمییابد. گفتنی است در این میان وحشت حاصل از یک حمله هوایی، اهالی شهر را از هرگونه تظاهر دور میکند و شاید مجال هرگونه نمایشیکردن یک واقعه دهشتناک از فیلم وعد و دوربین او سلب میشود.
وقتی تصاویر روزانه وعد که ناخواسته به خون کودکان و همشهریان بیگناهش آغشته میشود، در مسیر یکپارچگی فیلمی مستند قرار میگیرد، شرح لحظههای دردآلود، قابلیت انهدام ماهیت رسانه را پیدا میکند؛ چراکه در اینجا نوع حضور سینماگر که بیشتر بهعنوان شهروندی آسیبدیده معرفی میشود، چهره تازهای از واقعیت را در مقابل الگوهای رایج خبرسازی و هدفگیریهای ضدانسانی نمایان میکند. در این مواجهه ناگهانی که دستپاچگی اهالی رسانه را در پی دارد، گویی آنچه «پیام» خوانده میشود و شاید در فیلم «برای سما» بهعنوان منبع حادثه در نظر گرفته شود، خود توانایی این را مییابد که پرده جعلی رسانه را کنار زده و روی دهشتناک روزمرهاش را به آن سوی مرزها نشان دهد. وعد در آمادهسازی فیلمش عامدانه گرایش به فرقههای مذهبی را حذف میکند و ریشههای پیدایش جنگ را در روایت خود راه نمیدهد.
بنابراین صدای وعد وقتی که خاطرات اسارت خودخواسته همشهریانش را برای دخترش میخواند، تا حد بسیار زیادی از خاصیت یک مونولوگ تاریخی دور میشود و تلاش میکند تا قصهای از رنج آدمی در مواجهه با تعصب را با بیانی ساده صورت دهد. اگر عارضه تدوین و قواعد پلتفرمهای پخش فیلم برای نمایش بینالمللی را نادیده بگیریم، مواد خامی که در نامه وعد برای دخترش مهیا میشود، مرزبندیهای یک کشور و گرایش به ملیگرایی را بیاهمیت جلوه میدهد و آنچه از خاطرات یک زن خبرنگار برای نسلهای آینده میماند، داستان زوال تدریجی روح انسان زیر سایه خشونت نیروهای نظامی است. این خاصیت در فیلم «برای سما» متأثر از روایتی زنانه از یک واقعه خونآلود است. وعد برای تماشاگر امروز نماینده مادرانی است که آمرانه به مبارزههای منفعتطلبانه دعوت میشوند و پیوند احساسی آنها با کودکان بیگناهشان در پوشش ایدئولوژیک رسانهها به داستانهای هیجانی اشک و لبخند تبدیل میشود. به هر ترتیب فیلم «برای سما» با وجود موانعی که عنصر تدوین بر آن تحمیل میکند، شرح حال عمومی انسان امروز در سراسر دنیاست که پیدا و پنهان، زیر بمباران جنگ و غلطنویسیهای رسانه، فصلی از سرگشتگی عقل
و احساس را تجربه میکند.
*این فیلم شامل صحنههای دلخراش است.
محمدعلی افتخاری: نامه تصویریای که وعد الخطیب بهعنوان زنی خبرنگار برای دخترش آماده میکند، بیش از آنکه شرح روزانه سالها جنگ و خونریزی باشد، ماهیت رسانه و بازی گیج و گنگ تریبونهای مختلف آگاهیبخشی را به چالش میکشد (در این نوشتار منظور از رسانه تمامی دستگاههای ارتباط جمعی است که در شکل و ظاهری متنوع در سراسر دنیا وظیفه «اطلاعرسانی» را بر عهده دارند). تلاش وعد الخطیب در فیلم «برای سما»، مبانی ارتباط از طریق رسانه را به یک مناظره خطرناک دعوت میکند؛ مناظرهای میان مفاهیم تثبیتشده که عاملیت رسانه را بهعنوان دریچهای برای ورود به مرحلهای از آگاهی و پوشش اخبار در قالب «پیامرسانی در اسرع وقت» معرفی کرده و ارتباط تماشاگر از طریق دستگاهی پیامدهنده که در فاصلهای اندک و به دور از موانع دیداری و شنیداری، چارچوب تعاریف دیکتهشده درباره رسانههای گروهی را با تردیدی پایانناپذیر مواجه میکند. نتیجه این مجادله ناتمام، کیفیت پیام، پیامدهنده و پیامگیرنده را با دگرگونی عمیقی روبهرو میکند که نیاز برای بازنگری در رسالههای نظری در این باب را حیاتی جلوه میدهد. وقتی حادثهای غیرمنتظره در یکی
از شهرهای دورافتاده کره خاکی روی میدهد، رسانههای گروهی با شتاب هرچه بیشتر و وابسته به ایدئولوژی خاصی که کیفیت نگرش آنها را متأثر میکند، واکنش منفعتطلبانه خود به این رویداد را در پوشش دلسوزی و موضعگیری بیطرفانه به مخاطبان خود ارائه میدهند. در اینجا کیفیت خبر وابسته به اتفاقی است که از نظر مخاطب دور مانده است و در پیوند با ارتباط احساسی او نسبت به جنبههای انسانی فاجعه، کارکرد اصلیاش نمایان میشود. اگر مخاطب یا همان «پیامگیرنده» به واسطه اعتقادات شخصی و نظام فکری که زیست اجتماعی او را هدایت میکند، تریبون خبری را بهعنوان دریچهای برای انعکاس واقعیت در نظر بگیرد، خود نیز به عاملی برای گسترش پیامی غیرواقعی و هیجانانگیز تبدیل میشود؛ اما اگر گیرنده پیام جایگاه خود را در مقابل یک فرستنده متظاهر و فریبکار سست و غیر قابل اطمینان بداند، این چرخه هرمیشکل دچار اختلالی بنیادین خواهد شد. در واقع عناصر اصلی شکلگیری یک بازتاب رسانهای یا محور بنیادین رسانه از گردش مداوم باز میماند و حفرههای ایجادشده در این ارتباط نوین، راه را برای توجه به منبع حادثه مسدود میکند. اینجاست که نقش اساسی رسانه از اطلاعرسانی
به بیاعتمادی روزافزون تغییر شکل میدهد. در این میان به دلیل اهمیت تثبیت ایدئولوژیها، بدیهی است که این مدار نیمسوخته تفاوتی میان تریبونها قائل نشود. پس آلترناتیوهایی که تلاش دارند ظاهر مستقلی به رابطه خود با مخاطب ببخشند نیز در کسب اطمینان تام و تمام با مشتریهای فصلی خود دچار مشکل میشوند.
در فیلم «برای سما» تا حد بسیار زیادی روشن میشود که تداوم این بیاعتمادی، جایگاه دو عنصر حیاتی در این چرخه اطلاعرسانی را که همواره مورد هدف تحریفهای ژورنالیستی بوده است، با تحولی چشمگیر روبهرو میکند. عنصر اول همان منبع حادثه است که تسلط رسانه بههیچوجه قادر به کشف و ضبط آن نیست و عنصر دوم تماشاگر واقعه است که گذشت زمان و تجربه حضور در وقایع گوناگون، ذهن او را در مقابل فرافکنی رسانه آماده کرده است. دوربین فیلمبرداری وعد الخطیب در معرکهای که نزدیک به پنج سال کشتار کودکان، زنان و مردان بیگناه را در پی دارد، این دگرگونی را بهخوبی نشان میدهد. هرچند عامل تدوین در شکلگیری روایت زنانه وعد از جنگی نابرابرانه تأثیر دارد، اما تدوین و گفتار متن به روشنی چند گام عقبتر از دوربین وعد و حضور او در حملههای هوایی جنگندههای روسی حرکت میکند. در واقع دخالت تدوین و گفتار متن در اینجا تابع کیفیت حضور وعد در بطن لحظههای رنجآور روایت «برای سما» است.
مجادله میان دوربین فیلمبرداری وعد و بازتاب زندگی او در سازمانهای فکری مختلف با صدای او در شرح گذشتهاش بر تصاویری ساده آغاز میشود. وعد و دوربین دیجیتالی که امکان نزدیکی این دو را در مکانها و وقایع پرتنش به راحتی فراهم میکند، به کمک تدوین و گفتار متن، شخصیتهای اصلی روایت فیلم «برای سما» را برای تماشاگر معرفی میکنند. اگرچه وعد الخطیب خود را بهعنوان خبرنگار معرفی میکند، اما رفتار او با دوربین فیلمبرداریاش که در واقع همان دریچه نگاه تماشاگر و گشایش واقعیت است، وظیفه خبرنگاری را از دوش او برمیدارد و گویی دوربین او به یکی از وسایلی تبدیل میشود که هر شهروندی طبق عادت با خود همراه دارد. شاید تدوین و گفتار متن برای سامانبخشیدن به فیلم و نزدیککردن ساختار بصری و روایی یک مستند درباره جنگ به استانداردهای جهانی از سوی پخشکنندههای تجاری به فیلم اضافه شده باشد، اما در طول شکلگیری حضور وعد در میان یک جنگ تمامعیار و در کنار همشهریان ستمدیده که هر روز از تعداد آنها کم میشود، تماشاگر رابطه میان وعد، دوربین دیجیتال همراه، سما، حمزه و دوستان نزدیکش در بیمارستان موقت را بهعنوان پسزمینهای منسجم در دیدن
و شنیدن قصه کشتار دستهجمعی آدمهای بیگناه میپذیرد. این همان رابطهای است که زمینه لازم برای ورود بدون واسطه تماشاگر به واقعه را فراهم میکند. تلاش وعد برای بهاشتراکگذاشتن سرگذشت خود در شبکههای اجتماعی و ارتباط حمزه با نهادهای حقوقبشری به مانعتراشی برای بروز صداقت او در روایت زندگی آوارگان جنگ منتهی نمیشود. ازاینرو تدوین و گفتار متن در اینجا تنها به عناصری برای ایجاد تناسب در شکل دیداری فیلم «برای سما» تبدیل میشوند و به نظر میرسد آنچه پیش چشم وعد روی میدهد و از دریچه دوربین او به تماشاگر منتقل میشود، به دور از هرگونه فرقهگرایی و اختلافهای سیاسی، شرح بیعدالتی و ظلمی است که باعث جاندادن هزاران غیرنظامی میشود. وعد الخطیب یکی از ساکنان شهر است و در کنار دیگران زندگی هراسآلودی را تجربه میکند و دوربین او برای دوستان و همشهریانش عملکردی شبیه به ماشین تایپ یک میرزابنویس برای تاریخنگاری را ندارد. دوستان وعد او را همیشه در حال فیلمبرداری دیدهاند؛ به همین دلیل وقتی او برای ثبت گزارشی روزانه و پرکردن صفحههای نامهای برای دخترش در شلوغی پس از برخورد یک موشک به خانههای مجاور حاضر میشود،
ریخت بصری فیلم او شکلی متظاهرانه نمییابد. گفتنی است در این میان وحشت حاصل از یک حمله هوایی، اهالی شهر را از هرگونه تظاهر دور میکند و شاید مجال هرگونه نمایشیکردن یک واقعه دهشتناک از فیلم وعد و دوربین او سلب میشود.
وقتی تصاویر روزانه وعد که ناخواسته به خون کودکان و همشهریان بیگناهش آغشته میشود، در مسیر یکپارچگی فیلمی مستند قرار میگیرد، شرح لحظههای دردآلود، قابلیت انهدام ماهیت رسانه را پیدا میکند؛ چراکه در اینجا نوع حضور سینماگر که بیشتر بهعنوان شهروندی آسیبدیده معرفی میشود، چهره تازهای از واقعیت را در مقابل الگوهای رایج خبرسازی و هدفگیریهای ضدانسانی نمایان میکند. در این مواجهه ناگهانی که دستپاچگی اهالی رسانه را در پی دارد، گویی آنچه «پیام» خوانده میشود و شاید در فیلم «برای سما» بهعنوان منبع حادثه در نظر گرفته شود، خود توانایی این را مییابد که پرده جعلی رسانه را کنار زده و روی دهشتناک روزمرهاش را به آن سوی مرزها نشان دهد. وعد در آمادهسازی فیلمش عامدانه گرایش به فرقههای مذهبی را حذف میکند و ریشههای پیدایش جنگ را در روایت خود راه نمیدهد.
بنابراین صدای وعد وقتی که خاطرات اسارت خودخواسته همشهریانش را برای دخترش میخواند، تا حد بسیار زیادی از خاصیت یک مونولوگ تاریخی دور میشود و تلاش میکند تا قصهای از رنج آدمی در مواجهه با تعصب را با بیانی ساده صورت دهد. اگر عارضه تدوین و قواعد پلتفرمهای پخش فیلم برای نمایش بینالمللی را نادیده بگیریم، مواد خامی که در نامه وعد برای دخترش مهیا میشود، مرزبندیهای یک کشور و گرایش به ملیگرایی را بیاهمیت جلوه میدهد و آنچه از خاطرات یک زن خبرنگار برای نسلهای آینده میماند، داستان زوال تدریجی روح انسان زیر سایه خشونت نیروهای نظامی است. این خاصیت در فیلم «برای سما» متأثر از روایتی زنانه از یک واقعه خونآلود است. وعد برای تماشاگر امروز نماینده مادرانی است که آمرانه به مبارزههای منفعتطلبانه دعوت میشوند و پیوند احساسی آنها با کودکان بیگناهشان در پوشش ایدئولوژیک رسانهها به داستانهای هیجانی اشک و لبخند تبدیل میشود. به هر ترتیب فیلم «برای سما» با وجود موانعی که عنصر تدوین بر آن تحمیل میکند، شرح حال عمومی انسان امروز در سراسر دنیاست که پیدا و پنهان، زیر بمباران جنگ و غلطنویسیهای رسانه، فصلی از سرگشتگی عقل
و احساس را تجربه میکند.
*این فیلم شامل صحنههای دلخراش است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.