|

شهر و حقوق شهروندان

آنری لوفور از مهم‌ترین متفکران قرن بیستم است اما اهمیت او در حوزه‌های مختلف علوم انسانی عمدتا در دو دهه گذشته در دنیای انگلیسی‌زبان مورد توجه قرار گرفته است. بیشتر این توجه معطوف به نظریه‌پردازی‌های او درباره فضا و مطالعات شهری است تا جایی که او نقش اصلی را در شکل‌گیری «چرخش فضایی» در علوم اجتماعی از دهه 1970 به بعد بر عهده داشته است. از لوفور تا این اواخر آثار چندانی به فارسی ترجمه نشده بود. به تازگی دفتر مطالعات اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران که در سال‌های اخیر در حوزه پژوهش‌های شهری و تهیه متون علمی درباره شهر و ابعاد فرهنگی آن فعال بوده، دست به ترجمه برخی از آثار تخصصی در حوزه مطالعات شهری زده است که در میان آنها ترجمه بخشی از آثار لوفور و نیز درباره لوفور به چشم می‌خورد. یکی از کتاب‌های این مجموعه، «آنری لوفور: سیاست فضایی، زندگی روزمره و حق به شهر» نوشته کریس باتلر است که با ترجمه نریمان جهانزاد منتشر شده است. کریس باتلر، در زمینه‌های مختلفی از جمله حقوق، نظریه اجتماعی، حکمرانی شهری و رویکردهای انتقادی به قدرت دولتی فعالیت تحقیقاتی داشته است. او به طور خاص به فعالیت در زمینه سیاست‌های فضا و زمان و ارتباط تاریخی میان مدرنیسم و زندگی روزمره در شهرهای استرالیا علاقه‌مند بوده و بخشی از تحقیقاتش معطوف به این حوزه است. وی در حال حاضر در دانشکده حقوق دانشگاه گریفیث استرالیا مشغول به تدریس است.
در بخش نخست کتاب، به آثار پژوهشی لوفور، از اولین مداخلاتش در نظریه مارکسیستی در دهه 1930 تا نوشته‌هایش در باب فضا در دهه 1960 و 1970 پرداخته می‌شود. در فصل اول، ویژگی‌های اصلی نظریه اجتماعی لوفور شناسایی و از سایر سنت‌های نظریه اجتماعی انتقادی، از جمله مکتب فرانکفورت، ساختارگرایی، پساساختارگرایی و روانکاوی متمایز می‌شود. برخی از مضامین نظری که در همه آثار او حضوری پایدار دارند شرح داده می‌شود، از جمله فراگیربودن بیگانگی انسان و لزوم قراردادن پدیده‌های اجتماعی در یک تمامیت که همیشه در حال تغییر و نوسازی است. درباره عناصر اصلی نقد زندگی روزمره لوفور هم بحث می‌شود؛ نخستین جلدی که بلافاصله پس از جنگ منتشر شد و از اولین تلاش‌های او بود برای ساختن یک چارچوب جامعه‌شناختی برای مطالعه زیست روزمره در مدرنیته سرمایه‌دارانه. لوفور مقدمه خود در باب مفهوم امر «روزمره» را مهم‌ترین ادای سهم خویش در تفکر مارکسیستی می‌داند، چراکه این قلمرو به او امکان داد که تبیینش از بیگانگی را به اشکال غیراقتصادی سلطه گسترش دهد. فصل دوم تصویری است تفصیلی از عناصر اصلی رویکرد نظری خاص و منحصر‌به‌فرد او نسبت به فضا که در کتاب «تولید فضا» (ترجمه محمود عبدالله‌زاده انتشارات مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهرداری تهران، 1397) آمده است.
بخش دوم کتاب مشتمل است بر چهار کاوش در باب نتایج و پیامدهای نوشته‌های فلسفی و جامعه‌شناختی لوفور برای مطالعات انتقادی قانون، قدرت دولتی و امر سیاسی. به هر یک از این فصول با عنوانی مجزا پرداخته شده است، اما ارتباط میان مضامین در کار لوفور ایجاب می‌کند که برخی مفاهیم در طی بحث تکرار شوند. فصل سوم کار خود را با تحلیل فضای انتزاعی، آغاز می‌کند تا نحوه قرارداشتن فرایند تحلیلی انتزاع در بطن ساختارهای نهادی، اشکال قانونی و مناسبات اجتماعی را بررسی کند. فصل چهارم، به شرح لوفور از نقش دولت در تولید فضایی و کشف او از ظهور یک فرماسیون اجتماعی جدید اختصاص دارد، چیزی که او آن را «شیوه تولید دولتی» می‌خواند. کانون نظریه دولت لوفور تأکید اوست بر نقش دولت در نظم‌بخشی بوروکراتیک به زندگی روزمره. در فصل پنجم به مفهوم امر روزمره باز‌می‌گردد تا مشخص شود چگونه این مفهوم توسط سلطه سیاسی و زیباشناختی مدرنیسم تکنولوژیکی شکل گرفته، امری که به گفته لوفور پروژه رهایی‌بخش مدرنیته را زائل ساخته است. در فصل پایانی مستقما به جهت‌گیری اتوپیایی نظریه اجتماعی لوفور پرداخته می‌شود. در آغاز به شباهت میان نظریه دقایق لوفور و دفاع از سیاست شادخواری، با مفهوم «اتوپیای انضمامی» ارنست بلوخ می‌پردازد. در ادامه به دو نوع اتوپیانیسم انضمامی که صراحتا مورد تأیید لوفور است اشاره می‌کند. لوفور به ایجاد شکل‌های بدیل تولید فضایی از خلال سیاست «خودگردانی» می‌اندیشید که مبتنی بر احقاق دو خواست فضایی دیگر است: «حق به شهر» و «حق تفاوت». نویسنده در ادامه به برخی از تفسیرهایی که از معنای این حقوق شده است اشاره و اضافه می‌کند که پیشنهادهای اخیر برای تثبیت حق به شهر به عنوان یک حق قانونی اثباتی از پتانسیل رادیکال آن خواهد کاست. به زعم او شاید حق به شهر بتواند از حیث سیاسی در طرح الگوهای جدید شهروندی فضایی مفید باشد، اما این حق لاجرم باید در کنار حق تفاوت دنبال و پیگیری شود تا تضمین گردد که به ورطه دفاع واکنشی و انحصاری از محلیت فرو نمی‌غلتد. در این دو حق می‌توان همگرایی و همسویی میان مضامین فکری‌ای را که لوفور طی چند دهه پرورانده است تشخیص داد. این مضامین شامل رویکرد او به فلسفه مارکسیستی، تأکیدش بر مرکزیت تولید فضایی در مقاومت علیه قدرت دولتی، و اهمیت زیباشناسی و خلاقیت در مبارزات برای تغییر زندگی روزمره است. در حالی که برخی از جنبه‌های اندیشه‌های آنری لوفور به طور گسترده در رشته‌هایی نظیر جغرافیا، نظریه اجتماعی، برنامه‌ریزی شهری و مطالعات فرهنگی تحلیل و بررسی شده است، اما هیچ دیدگاه جامعی از کار او در ارتباط با مطالعات حقوقی وجود ندارد. این کتاب اولین مطالعه بنیادینی است که درباره اهمیت این متفکر برجسته در مطالعات حقوقی و قدرت دولتی نوشته شده است. برای معرفی به مخاطبان حقوق، این کتاب زمینه‌های اصلی را که لوفور در طول عمرش بر آنان متمرکز بود (مانند رویکرد اومانیستی به نظریه مارکسیستی، نگرش اجتماعی و روش‌شناختی او به زندگی روزمره و نظریه تولید فضای او) واکاوی می‌کند. حقوق، ابعاد فضایی از تنظیمات نولیبرالیستی قدرت دولتی، جنبه‌های سیاسی و زیبایی‌شناختی نظم اجرایی زندگی روزانه و «حق به شهر» به عنوان مبنایی برای ظهور اشکالی نو از فضا و زندگی شهروندان از دیگر مضامین مهمی است که در کتاب بررسی می‌شود. باتلر معتقد است دسته‌بندی‌های نظری لوفور پیشنهاددهنده مسیری برای حقوق‌دانان انتقادی است تا حقوق و قدرت دولت را به وسیله مبارزات سیاسی ساکنان فضا به طور مستمر شکل دهند.

آنری لوفور از مهم‌ترین متفکران قرن بیستم است اما اهمیت او در حوزه‌های مختلف علوم انسانی عمدتا در دو دهه گذشته در دنیای انگلیسی‌زبان مورد توجه قرار گرفته است. بیشتر این توجه معطوف به نظریه‌پردازی‌های او درباره فضا و مطالعات شهری است تا جایی که او نقش اصلی را در شکل‌گیری «چرخش فضایی» در علوم اجتماعی از دهه 1970 به بعد بر عهده داشته است. از لوفور تا این اواخر آثار چندانی به فارسی ترجمه نشده بود. به تازگی دفتر مطالعات اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران که در سال‌های اخیر در حوزه پژوهش‌های شهری و تهیه متون علمی درباره شهر و ابعاد فرهنگی آن فعال بوده، دست به ترجمه برخی از آثار تخصصی در حوزه مطالعات شهری زده است که در میان آنها ترجمه بخشی از آثار لوفور و نیز درباره لوفور به چشم می‌خورد. یکی از کتاب‌های این مجموعه، «آنری لوفور: سیاست فضایی، زندگی روزمره و حق به شهر» نوشته کریس باتلر است که با ترجمه نریمان جهانزاد منتشر شده است. کریس باتلر، در زمینه‌های مختلفی از جمله حقوق، نظریه اجتماعی، حکمرانی شهری و رویکردهای انتقادی به قدرت دولتی فعالیت تحقیقاتی داشته است. او به طور خاص به فعالیت در زمینه سیاست‌های فضا و زمان و ارتباط تاریخی میان مدرنیسم و زندگی روزمره در شهرهای استرالیا علاقه‌مند بوده و بخشی از تحقیقاتش معطوف به این حوزه است. وی در حال حاضر در دانشکده حقوق دانشگاه گریفیث استرالیا مشغول به تدریس است.
در بخش نخست کتاب، به آثار پژوهشی لوفور، از اولین مداخلاتش در نظریه مارکسیستی در دهه 1930 تا نوشته‌هایش در باب فضا در دهه 1960 و 1970 پرداخته می‌شود. در فصل اول، ویژگی‌های اصلی نظریه اجتماعی لوفور شناسایی و از سایر سنت‌های نظریه اجتماعی انتقادی، از جمله مکتب فرانکفورت، ساختارگرایی، پساساختارگرایی و روانکاوی متمایز می‌شود. برخی از مضامین نظری که در همه آثار او حضوری پایدار دارند شرح داده می‌شود، از جمله فراگیربودن بیگانگی انسان و لزوم قراردادن پدیده‌های اجتماعی در یک تمامیت که همیشه در حال تغییر و نوسازی است. درباره عناصر اصلی نقد زندگی روزمره لوفور هم بحث می‌شود؛ نخستین جلدی که بلافاصله پس از جنگ منتشر شد و از اولین تلاش‌های او بود برای ساختن یک چارچوب جامعه‌شناختی برای مطالعه زیست روزمره در مدرنیته سرمایه‌دارانه. لوفور مقدمه خود در باب مفهوم امر «روزمره» را مهم‌ترین ادای سهم خویش در تفکر مارکسیستی می‌داند، چراکه این قلمرو به او امکان داد که تبیینش از بیگانگی را به اشکال غیراقتصادی سلطه گسترش دهد. فصل دوم تصویری است تفصیلی از عناصر اصلی رویکرد نظری خاص و منحصر‌به‌فرد او نسبت به فضا که در کتاب «تولید فضا» (ترجمه محمود عبدالله‌زاده انتشارات مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهرداری تهران، 1397) آمده است.
بخش دوم کتاب مشتمل است بر چهار کاوش در باب نتایج و پیامدهای نوشته‌های فلسفی و جامعه‌شناختی لوفور برای مطالعات انتقادی قانون، قدرت دولتی و امر سیاسی. به هر یک از این فصول با عنوانی مجزا پرداخته شده است، اما ارتباط میان مضامین در کار لوفور ایجاب می‌کند که برخی مفاهیم در طی بحث تکرار شوند. فصل سوم کار خود را با تحلیل فضای انتزاعی، آغاز می‌کند تا نحوه قرارداشتن فرایند تحلیلی انتزاع در بطن ساختارهای نهادی، اشکال قانونی و مناسبات اجتماعی را بررسی کند. فصل چهارم، به شرح لوفور از نقش دولت در تولید فضایی و کشف او از ظهور یک فرماسیون اجتماعی جدید اختصاص دارد، چیزی که او آن را «شیوه تولید دولتی» می‌خواند. کانون نظریه دولت لوفور تأکید اوست بر نقش دولت در نظم‌بخشی بوروکراتیک به زندگی روزمره. در فصل پنجم به مفهوم امر روزمره باز‌می‌گردد تا مشخص شود چگونه این مفهوم توسط سلطه سیاسی و زیباشناختی مدرنیسم تکنولوژیکی شکل گرفته، امری که به گفته لوفور پروژه رهایی‌بخش مدرنیته را زائل ساخته است. در فصل پایانی مستقما به جهت‌گیری اتوپیایی نظریه اجتماعی لوفور پرداخته می‌شود. در آغاز به شباهت میان نظریه دقایق لوفور و دفاع از سیاست شادخواری، با مفهوم «اتوپیای انضمامی» ارنست بلوخ می‌پردازد. در ادامه به دو نوع اتوپیانیسم انضمامی که صراحتا مورد تأیید لوفور است اشاره می‌کند. لوفور به ایجاد شکل‌های بدیل تولید فضایی از خلال سیاست «خودگردانی» می‌اندیشید که مبتنی بر احقاق دو خواست فضایی دیگر است: «حق به شهر» و «حق تفاوت». نویسنده در ادامه به برخی از تفسیرهایی که از معنای این حقوق شده است اشاره و اضافه می‌کند که پیشنهادهای اخیر برای تثبیت حق به شهر به عنوان یک حق قانونی اثباتی از پتانسیل رادیکال آن خواهد کاست. به زعم او شاید حق به شهر بتواند از حیث سیاسی در طرح الگوهای جدید شهروندی فضایی مفید باشد، اما این حق لاجرم باید در کنار حق تفاوت دنبال و پیگیری شود تا تضمین گردد که به ورطه دفاع واکنشی و انحصاری از محلیت فرو نمی‌غلتد. در این دو حق می‌توان همگرایی و همسویی میان مضامین فکری‌ای را که لوفور طی چند دهه پرورانده است تشخیص داد. این مضامین شامل رویکرد او به فلسفه مارکسیستی، تأکیدش بر مرکزیت تولید فضایی در مقاومت علیه قدرت دولتی، و اهمیت زیباشناسی و خلاقیت در مبارزات برای تغییر زندگی روزمره است. در حالی که برخی از جنبه‌های اندیشه‌های آنری لوفور به طور گسترده در رشته‌هایی نظیر جغرافیا، نظریه اجتماعی، برنامه‌ریزی شهری و مطالعات فرهنگی تحلیل و بررسی شده است، اما هیچ دیدگاه جامعی از کار او در ارتباط با مطالعات حقوقی وجود ندارد. این کتاب اولین مطالعه بنیادینی است که درباره اهمیت این متفکر برجسته در مطالعات حقوقی و قدرت دولتی نوشته شده است. برای معرفی به مخاطبان حقوق، این کتاب زمینه‌های اصلی را که لوفور در طول عمرش بر آنان متمرکز بود (مانند رویکرد اومانیستی به نظریه مارکسیستی، نگرش اجتماعی و روش‌شناختی او به زندگی روزمره و نظریه تولید فضای او) واکاوی می‌کند. حقوق، ابعاد فضایی از تنظیمات نولیبرالیستی قدرت دولتی، جنبه‌های سیاسی و زیبایی‌شناختی نظم اجرایی زندگی روزانه و «حق به شهر» به عنوان مبنایی برای ظهور اشکالی نو از فضا و زندگی شهروندان از دیگر مضامین مهمی است که در کتاب بررسی می‌شود. باتلر معتقد است دسته‌بندی‌های نظری لوفور پیشنهاددهنده مسیری برای حقوق‌دانان انتقادی است تا حقوق و قدرت دولت را به وسیله مبارزات سیاسی ساکنان فضا به طور مستمر شکل دهند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.