به بهانه درگذشت ژان لوک نانسی، متفکر برجسته فرانسوی
اجتماعی که میآید
علی اخوت: ژان لوک نانسی از مهمترین فیلسوفان معاصر فرانسوی روز دوشنبه بیستوسوم آگوست ٢٠٢١ در ٨١ سالگی در شهر استراسبورگ درگذشت. نانسی در طول عمر خود بیش از صد جلد کتاب (برخی به طور مشترک با دیگر نویسندگان) و تعداد بیشتری یادداشت و مقاله در کتب و نشریات مختلف به رشته تحریر درآورد. دغدغه اصلی او در اکثر آثارش ایجاد جامعهای عادلانه به دور از خشونت توأم با همزیستی آزادانهِ مردم بود. نانسی درباره موضوعهای بسیار متنوعی قلم میزد: از فلسفه سیاسی و معنای جهان تا رمانتیسم اولیه برادران شلگل و واسازی مسیحیت، از فلسفه هایدگر تا آثاری درباره جنسیت، امر روزمره، مذهب، موسیقی، سینما، هنرهای تجسمی و نمونه اخیر آن همهگیری ویروس کرونا و نقد تندی که نسبت به نظریات جورجو آگامبن دراینباره نوشت. نانسی در کار خود بیش از همه متأثر از نیچه، هایدگر، سارتر و نسل فیلسوفان پساساختارگرایی مانند دریدا، دولوز، لیوتار، باتای و بلانشو بود و با ترکیبی بدیع از عناصر اندیشه این متفکران هستیشناسی ویژهای را پروراند که نگرش ما را به دین، سیاست، اجتماع و هنر دگرگون کرد. فلسفه نانسی به گفته آلن بدیو «تنها با ابعاد گسترده
و بدیعش تشخیص داده میشود.» ژاک دریدا نیز درباره جایگاه فلسفه نانسی میگوید: «به گمان من در آینده، خوانش نانسی، اندیشیدن همراه او و نیز درنظرگرفتن او هیچگاه به پایان نخواهد رسید». نانسی در ایران نیز متفکری نسبتا شناختهشده است و چند اثر از او یا درباره او به فارسی ترجمه شده است: «عدالت، عشق، زیبایی» (ترجمه افشین حفیظی)، «حقیقت دموکراسی» (ترجمه پویا ایمانی)، «بداهت فیلم» (ترجمه باقر پرهام)، «آوار خواب» (ترجمه احسان کیانیخواه)»، «حال و روز دموکراسی» (گفتوگوی اریک آزان با چند متفکر ازجمله ژان لوک نانسی، ترجمه مجتبی گلمحمدی)، «هستی در فقدان» (گفتوگو با ژان لوک نانسی)، «پس از فوكوشیما (همارزی فاجعهها)» و نیز اثری با عنوان «فلسفه ژان لوک نانسی» اثر ماری ایو مورین، (ترجمه نریمان جهانزاد).
ژان لوک نانسی در بیستوششم جولای 1940 در کودران، در حوالی بوردو در فرانسه متولد شد. در محیطی کاتولیک پرورش یافت و در جوانی علقههای فلسفی پیدا کرد. لیسانس فلسفه خود را در 1962 در پاریس گرفت و از همان زمان شروع به نگارش آثار فلسفی کرد. در اوایل دهه ١٩٦٠ با اتین بالیبار و ژاک رانسیر، همکلاس بود. درباره نویسندههایی ازجمله مارکس، کانت، نیچه و آندره برتون مطلب مینوشت و نظرات خود را در گفتوگو با تفکر آنها بسط میداد. این مباحثه و گفتوگو تا پایان عمر همراه او بود. پس از تحصیل فلسفه در پاریس و مدتی کوتاه تدریس در کلمار، در 1968 بهعنوان استادیار در مؤسسه فلسفه استراسبورگ مشغول به کار شد و تا پایان عمر خود آنجا ماند. نانسی در استراسبورگ پیوند دوستی عمیقی با فیلیپ لاکولابارت برقرار کرد و به طور مشترک چند اثر درباره ادبیات نوشتند. تز دکترای خود را که درباره کانت بود به راهنمایی پل ریکور اخذ کرد. دکترای ایالتی خود را با رسالهای با موضوع آزادی در آثار کانت، شلینگ و هایدگر آماده و بعدتر در قالب کتابی با عنوان «تجربه آزادی» در 1988 به چاپ رساند. استاد راهنمای او جرارد گرانل و داوران کارش دریدا و لیوتار بودند.
پس از آن در دهههای 70 و 80 بهعنوان استاد مدعو در دانشگاههای مختلف به تدریس مشغول شد. بهعنوان استادتمام فلسفه با بسیاری از هیئتهای فرهنگی وزارت امور خارجه فرانسه همکاری کرد، بهویژه در رابطه با شرق اروپا، بریتانیای کبیر و ایالات متحده آمریکا. به این ترتیب شهرتی جهانی پیدا کرد. ترجمه آثارش به زبانهای مختلف نیز بر این شهرت افزود. نانسی خود علاوه بر زبان مادریاش، فرانسوی، به زبانهای آلمالی، ایتالیایی و انگلیسی هم تسلط داشت («هستی در فقدان»، صفحه 13).
این روند پرسرعت کار و فعالیت ناگهان در دهه 80 به خاطر بیماری شدید او متوقف شد و ناچار به عمل پیوند قلب شد (عملی که دریدا در کتابی درباره نانسی با عنوان «در باب لمس» در سال 2000 به آن اشاره کرده است). پس از آن برای مدتها با سرطان دستوپنجه نرم کرد. ناگزیر تمام کلاسهایش را در دهه 90 تعطیل کرد و از عضویت در تقریبا همه کمیتههایی که در آنها مشغول بود، انصراف داد؛ اما بیوقفه به نوشتن ادامه داد و بخش اعظم آثار اصلیاش را در دهه 90 به رشته تحریر درآورد. او حتی متنی درباره بیماریاش نوشت که در سال 2000 با عنوان «مزاحم» منتشر شد و به شیوه متأثرکنندهای از زندگی شخصی خود در آن گفت و مشکلات قلبی خود را شرح داد. در سال 2004 کلر دنی فیلمی با همین عنوان براساس این کتاب با مشارکت خود نانسی ساخت. نانسی پس از سال 2000 دوباره شرکت در سمینارها و سفرهایش را از سر گرفت و بهعنوان سخنران و متفکری معروف به اقصانقاط دنیا سفر کرد. در سال 1384 سفری هم به ایران داشت و در همایشی با موضوع هنر و جهانیشدن در موزه هنرهای معاصر تهران به ایراد سخنرانی پرداخت.
نخستین کتابی که نانسی منتشر کرد، «عنوان حرف» در 1973، اثری مشترک بود با دوست و همکارش فیلیپ لاکولابارت. با اینکه آن را اثری لکانی محسوب کردهاند، اما نانسی و لاکولابارت موضعی انتقادی به لکان دارند. نانسی در «معنای جهان»، مفهوم «دیگری» لکانی را توصیف میکند. او معتقد است اصطلاحات روانکاوی دچار رسوباتی هستند اما میگوید بسیاری از مفاهمیش آنقدر ارزش دارند که از طریقشان بشود اندیشید؛ اما برعکس لکان، ژاک دریدا آن متفکری بود که اثری شگرف بر این دو گذارد. تا جایی که در 1980 کنفرانسی به نام «پایان انسان» درباره «دریدا و سیاست» برگزار کردند که به تحکیم جایگاه رفیع دریدا در فلسفه معاصر یاری رساند. این کنفرانس برای نانسی و لاکولابارت حکم نقطه آغاز درگیری بیشتر آنها با سیاست را نیز داشت. پس از چند سال فلاسفهای مانند کلود لوفور و ژان فرانسوا لیوتار سخنرانیهایی درباره این موضوع ارائه کردند که بعد به شکل دو کتاب منتشر شد.
کتاب اصلی نانسی «اجتماع بیکار» در سال 1986 منتشر شد. این کتاب به موضوع اجتماع میپردازد و درعینحال شرحی است بر کار باتای. این اثر بلانشو را وادار کرد در پاسخ، کتاب «اجتماع غیرقابلاقرار» را بنویسد و ایدههای نانسی را به نقد بکشد. نانسی بعدها مجموعه مقالاتی درباره موضوع اجتماع به کتاب خود افزود. این کتاب که شرح درخشانی از مسئله اجتماع به دست میدهد، معرف خوبی برای شناخت روش فلسفهورزی نانسی و واسازی آثار دیگر متفکران در متون اوست. یکی از اصلیترین مضامین آثار نانسی موضوع باهمبودن ما در جامعه معاصر است. در این اثر و دیگر آثار مشابه تا اواخر دهه ١٩٩٠، نانسی بر دشواری همبستگی یا همزیستی تأکید کرد و درعینحال تصریح کرد که تنها بر پایه همین دشواری است که میتوان به معنای همزیستی و همبستگی پی برد. نانسی این مسائل را در ارتباط با امر «مشترک» که در نظرش بسیار خاص و ویژه است بررسی میکند، چون به واژه کمونیسم دلالت دارد، واژهای که پس از نخستین ظهورش در پایان قرن هجدهم تا دو قرن بعد نقشی بسزا در تاریخ ایفا کرده است. نانسی هم مثل هایدگر میگوید هستیشناسی امری است که در تاریخ باهمبودن به محاق رفته است. به نظر
او این باهمبودن در تاریخ واژه کمونیسم به دست فراموشی سپرده شد. او دلیل این امر را در لحظه تأسیس پلیس (دولتشهر) میجوید. به نظر نانسی، پلیس نام نخستین باهمبودنی است که در آن هیچ بنیاد مشترکی برای باهمبودن وجود ندارد. او به انحای دیگری از باهمبودن اشاره میکند که پیش از پلیس وجود داشتند: اجتماع روستایی یا کشاورزی یا آنچه مارکس اجتماع بدوی توصیف میکرد و نیز سایر اشکال باهمبودن در درون امپراتوریها. علاقه نانسی به کار هایدگر به موضوع اجتماع هم برمیگردد یا به قول خود هایدگر همان موضوع «بودن-با»(میتزاین). نانسی بهویژه در کتاب «متکثر تکین بودن» که در سال 1996 به رشته تحریر درآمد، بر این موضع متمرکز میشود. این کتاب همراه «تفکری متناهی» در 1990 و «معنای جهان» در 1993 یکی از مهمترین متون نانسی در دهه 90 و کلا در میان سایر آثار اوست. نانسی در «متکثر تکین بودن» به این موضوع میپردازد که چگونه هنوز میتوان از یک «ما» یا نوعی تکثر یا بسانگی، بدون بدلکردن آن به یک هویت جوهری و انحصاری سخن به میان آورد.
نانسی فیلسوف بسیار پرنفوذی در حوزه فرهنگ و هنر نیز محسوب میشود. او پیشتر در سال 1978 کتابی با لاکولابارت درباره رمانتیسم اولیه برادران شلگل به نام «مطلق ادبی» نوشت. این کتاب به بررسی و مرور نشریهای میپرداخت که برادران شلگل در ینا منتشر میکردند. نانسی در کنار علاقهاش به ادبیات، فیلم، تئاتر و شعر، مقالات زیادی درباره کاتالوگهای هنری بهویژه در رابطه با هنر معاصر نوشته است. میتوان تأملات فلسفیاش را درباره قوانین هنر بهطور عام در کتابش با نام «موزها» خواند که در 1994 به طبع رسید. نانسی همچنین متون فراوانی درباره هنر در نشریات بینالمللی متعددی به رشته تحریر درآورده است. متونی درباره بودلر، رابطه بین تصویر و خشونت، مسئله بازنمایی در هنر، قانون ادبیات، در باب هولدرلین، درباره هنرمند معاصر ژاپنی اُن کاوارا و سون-گی و حتی درباره موسیقی تکنو. نانسی در سال 2001 «بداهت فیلم» را منتشر کرد، کتابی درباره فیلمساز ایرانی عباس کیارستمی. او در این كتاب روایتی فلسفی و پستمدرنیستی از فیلمهای كیارستمی ارائه میكند و تأویلهای فلسفی خود را از سینمای کیارستمی بر پایه مفهومهای «بداهت»، «ذات واقع» و «نگاه و تصویر»
مطرح میکند. این کتاب کوچک دربرگیرنده تحلیل نانسی و گفتوگویی میان عباس کیارستمی و نانسی است. از نظر نانسی کیارستمی فقط مؤلفی تازه، مؤلفی دیگر مثل همه مؤلفها نیست: «کیارستمی، در ضمن اعتبار یک شاهد ممتاز را دارد، شاهدی بر اینکه سینما تجدید حیات میکند، یعنی سینما دوباره به آن چیزی که هست نزدیک میشود. درحالیکه همواره همان را به پرسش مینهد. با کیارستمی، یک جهان، یک نوع فرهنگ جهانی آن چیزی که در سابق «تمدن» میگفتند، تغییر وضع و رفتار میدهد. درست نیست که این فرهنگ را فقط همان «تمدن تصویری» بدانیم که از منظر یک دید افلاطونی مبتذل و واگرا تشریح شد، بلکه بحث بر سر جهانی دیگر است که به خودش شکلهای دیگر میدهد و میکوشد ذات خودش را در آن شکلها بیابد (بداهت فیلم، نشر ایو ژِوارت، صفحه 9).
ژان لوک نانسی مفهوم گشودگی را گویاترین تلاش فلسفی خود میدانست و دراینباره گفته بود که «هر فلسفهای با گشودگی و عمل سر کار دارد. چون فعالیت فلسفی وقتی آغاز میشود که معنا رنگ میبازد و میان حس مشترک و کنکاش نوعی شکاف شکل میگیرد». از همین منظر او از منتقدان سرسخت فلسفههای سوژهمحور بود. مضمون مشترک در آثار نانسی نوعی شکاف اساسی در کنه هر «نفس»ی است که نفس به اتکای آن گشوده میشود، در معرض دیگری قرار میگیرد و با خود و سایر نفوس نسبت مییابد. هستیشناسی نانسی در جستوجو برای گشودن نحوهای از اندیشیدن بهعنوان نوعی «لبه» که معنا در آن قرار میگیرد، دوگانههای سنتی نظیر فرد و اجتماع، درونی و بیرونی، ماده و روح، و شیء و اندیشه را کنار میزند. از دیدگاه نانسی اندیشیدن به معنای گشودگی به روی دیگران، به روی جهان و اجسام، احساس و هنر، فنون، اخلاق و سیاست است. اندیشه زمان حال، به گفته ژان لوک نانسی، پاسخی است مشترک، اضطراری و مسئولانه به تمام تلاشهای تمامیتخواهانه در حوزههای فکر و عمل اجتماعی.
علی اخوت: ژان لوک نانسی از مهمترین فیلسوفان معاصر فرانسوی روز دوشنبه بیستوسوم آگوست ٢٠٢١ در ٨١ سالگی در شهر استراسبورگ درگذشت. نانسی در طول عمر خود بیش از صد جلد کتاب (برخی به طور مشترک با دیگر نویسندگان) و تعداد بیشتری یادداشت و مقاله در کتب و نشریات مختلف به رشته تحریر درآورد. دغدغه اصلی او در اکثر آثارش ایجاد جامعهای عادلانه به دور از خشونت توأم با همزیستی آزادانهِ مردم بود. نانسی درباره موضوعهای بسیار متنوعی قلم میزد: از فلسفه سیاسی و معنای جهان تا رمانتیسم اولیه برادران شلگل و واسازی مسیحیت، از فلسفه هایدگر تا آثاری درباره جنسیت، امر روزمره، مذهب، موسیقی، سینما، هنرهای تجسمی و نمونه اخیر آن همهگیری ویروس کرونا و نقد تندی که نسبت به نظریات جورجو آگامبن دراینباره نوشت. نانسی در کار خود بیش از همه متأثر از نیچه، هایدگر، سارتر و نسل فیلسوفان پساساختارگرایی مانند دریدا، دولوز، لیوتار، باتای و بلانشو بود و با ترکیبی بدیع از عناصر اندیشه این متفکران هستیشناسی ویژهای را پروراند که نگرش ما را به دین، سیاست، اجتماع و هنر دگرگون کرد. فلسفه نانسی به گفته آلن بدیو «تنها با ابعاد گسترده
و بدیعش تشخیص داده میشود.» ژاک دریدا نیز درباره جایگاه فلسفه نانسی میگوید: «به گمان من در آینده، خوانش نانسی، اندیشیدن همراه او و نیز درنظرگرفتن او هیچگاه به پایان نخواهد رسید». نانسی در ایران نیز متفکری نسبتا شناختهشده است و چند اثر از او یا درباره او به فارسی ترجمه شده است: «عدالت، عشق، زیبایی» (ترجمه افشین حفیظی)، «حقیقت دموکراسی» (ترجمه پویا ایمانی)، «بداهت فیلم» (ترجمه باقر پرهام)، «آوار خواب» (ترجمه احسان کیانیخواه)»، «حال و روز دموکراسی» (گفتوگوی اریک آزان با چند متفکر ازجمله ژان لوک نانسی، ترجمه مجتبی گلمحمدی)، «هستی در فقدان» (گفتوگو با ژان لوک نانسی)، «پس از فوكوشیما (همارزی فاجعهها)» و نیز اثری با عنوان «فلسفه ژان لوک نانسی» اثر ماری ایو مورین، (ترجمه نریمان جهانزاد).
ژان لوک نانسی در بیستوششم جولای 1940 در کودران، در حوالی بوردو در فرانسه متولد شد. در محیطی کاتولیک پرورش یافت و در جوانی علقههای فلسفی پیدا کرد. لیسانس فلسفه خود را در 1962 در پاریس گرفت و از همان زمان شروع به نگارش آثار فلسفی کرد. در اوایل دهه ١٩٦٠ با اتین بالیبار و ژاک رانسیر، همکلاس بود. درباره نویسندههایی ازجمله مارکس، کانت، نیچه و آندره برتون مطلب مینوشت و نظرات خود را در گفتوگو با تفکر آنها بسط میداد. این مباحثه و گفتوگو تا پایان عمر همراه او بود. پس از تحصیل فلسفه در پاریس و مدتی کوتاه تدریس در کلمار، در 1968 بهعنوان استادیار در مؤسسه فلسفه استراسبورگ مشغول به کار شد و تا پایان عمر خود آنجا ماند. نانسی در استراسبورگ پیوند دوستی عمیقی با فیلیپ لاکولابارت برقرار کرد و به طور مشترک چند اثر درباره ادبیات نوشتند. تز دکترای خود را که درباره کانت بود به راهنمایی پل ریکور اخذ کرد. دکترای ایالتی خود را با رسالهای با موضوع آزادی در آثار کانت، شلینگ و هایدگر آماده و بعدتر در قالب کتابی با عنوان «تجربه آزادی» در 1988 به چاپ رساند. استاد راهنمای او جرارد گرانل و داوران کارش دریدا و لیوتار بودند.
پس از آن در دهههای 70 و 80 بهعنوان استاد مدعو در دانشگاههای مختلف به تدریس مشغول شد. بهعنوان استادتمام فلسفه با بسیاری از هیئتهای فرهنگی وزارت امور خارجه فرانسه همکاری کرد، بهویژه در رابطه با شرق اروپا، بریتانیای کبیر و ایالات متحده آمریکا. به این ترتیب شهرتی جهانی پیدا کرد. ترجمه آثارش به زبانهای مختلف نیز بر این شهرت افزود. نانسی خود علاوه بر زبان مادریاش، فرانسوی، به زبانهای آلمالی، ایتالیایی و انگلیسی هم تسلط داشت («هستی در فقدان»، صفحه 13).
این روند پرسرعت کار و فعالیت ناگهان در دهه 80 به خاطر بیماری شدید او متوقف شد و ناچار به عمل پیوند قلب شد (عملی که دریدا در کتابی درباره نانسی با عنوان «در باب لمس» در سال 2000 به آن اشاره کرده است). پس از آن برای مدتها با سرطان دستوپنجه نرم کرد. ناگزیر تمام کلاسهایش را در دهه 90 تعطیل کرد و از عضویت در تقریبا همه کمیتههایی که در آنها مشغول بود، انصراف داد؛ اما بیوقفه به نوشتن ادامه داد و بخش اعظم آثار اصلیاش را در دهه 90 به رشته تحریر درآورد. او حتی متنی درباره بیماریاش نوشت که در سال 2000 با عنوان «مزاحم» منتشر شد و به شیوه متأثرکنندهای از زندگی شخصی خود در آن گفت و مشکلات قلبی خود را شرح داد. در سال 2004 کلر دنی فیلمی با همین عنوان براساس این کتاب با مشارکت خود نانسی ساخت. نانسی پس از سال 2000 دوباره شرکت در سمینارها و سفرهایش را از سر گرفت و بهعنوان سخنران و متفکری معروف به اقصانقاط دنیا سفر کرد. در سال 1384 سفری هم به ایران داشت و در همایشی با موضوع هنر و جهانیشدن در موزه هنرهای معاصر تهران به ایراد سخنرانی پرداخت.
نخستین کتابی که نانسی منتشر کرد، «عنوان حرف» در 1973، اثری مشترک بود با دوست و همکارش فیلیپ لاکولابارت. با اینکه آن را اثری لکانی محسوب کردهاند، اما نانسی و لاکولابارت موضعی انتقادی به لکان دارند. نانسی در «معنای جهان»، مفهوم «دیگری» لکانی را توصیف میکند. او معتقد است اصطلاحات روانکاوی دچار رسوباتی هستند اما میگوید بسیاری از مفاهمیش آنقدر ارزش دارند که از طریقشان بشود اندیشید؛ اما برعکس لکان، ژاک دریدا آن متفکری بود که اثری شگرف بر این دو گذارد. تا جایی که در 1980 کنفرانسی به نام «پایان انسان» درباره «دریدا و سیاست» برگزار کردند که به تحکیم جایگاه رفیع دریدا در فلسفه معاصر یاری رساند. این کنفرانس برای نانسی و لاکولابارت حکم نقطه آغاز درگیری بیشتر آنها با سیاست را نیز داشت. پس از چند سال فلاسفهای مانند کلود لوفور و ژان فرانسوا لیوتار سخنرانیهایی درباره این موضوع ارائه کردند که بعد به شکل دو کتاب منتشر شد.
کتاب اصلی نانسی «اجتماع بیکار» در سال 1986 منتشر شد. این کتاب به موضوع اجتماع میپردازد و درعینحال شرحی است بر کار باتای. این اثر بلانشو را وادار کرد در پاسخ، کتاب «اجتماع غیرقابلاقرار» را بنویسد و ایدههای نانسی را به نقد بکشد. نانسی بعدها مجموعه مقالاتی درباره موضوع اجتماع به کتاب خود افزود. این کتاب که شرح درخشانی از مسئله اجتماع به دست میدهد، معرف خوبی برای شناخت روش فلسفهورزی نانسی و واسازی آثار دیگر متفکران در متون اوست. یکی از اصلیترین مضامین آثار نانسی موضوع باهمبودن ما در جامعه معاصر است. در این اثر و دیگر آثار مشابه تا اواخر دهه ١٩٩٠، نانسی بر دشواری همبستگی یا همزیستی تأکید کرد و درعینحال تصریح کرد که تنها بر پایه همین دشواری است که میتوان به معنای همزیستی و همبستگی پی برد. نانسی این مسائل را در ارتباط با امر «مشترک» که در نظرش بسیار خاص و ویژه است بررسی میکند، چون به واژه کمونیسم دلالت دارد، واژهای که پس از نخستین ظهورش در پایان قرن هجدهم تا دو قرن بعد نقشی بسزا در تاریخ ایفا کرده است. نانسی هم مثل هایدگر میگوید هستیشناسی امری است که در تاریخ باهمبودن به محاق رفته است. به نظر
او این باهمبودن در تاریخ واژه کمونیسم به دست فراموشی سپرده شد. او دلیل این امر را در لحظه تأسیس پلیس (دولتشهر) میجوید. به نظر نانسی، پلیس نام نخستین باهمبودنی است که در آن هیچ بنیاد مشترکی برای باهمبودن وجود ندارد. او به انحای دیگری از باهمبودن اشاره میکند که پیش از پلیس وجود داشتند: اجتماع روستایی یا کشاورزی یا آنچه مارکس اجتماع بدوی توصیف میکرد و نیز سایر اشکال باهمبودن در درون امپراتوریها. علاقه نانسی به کار هایدگر به موضوع اجتماع هم برمیگردد یا به قول خود هایدگر همان موضوع «بودن-با»(میتزاین). نانسی بهویژه در کتاب «متکثر تکین بودن» که در سال 1996 به رشته تحریر درآمد، بر این موضع متمرکز میشود. این کتاب همراه «تفکری متناهی» در 1990 و «معنای جهان» در 1993 یکی از مهمترین متون نانسی در دهه 90 و کلا در میان سایر آثار اوست. نانسی در «متکثر تکین بودن» به این موضوع میپردازد که چگونه هنوز میتوان از یک «ما» یا نوعی تکثر یا بسانگی، بدون بدلکردن آن به یک هویت جوهری و انحصاری سخن به میان آورد.
نانسی فیلسوف بسیار پرنفوذی در حوزه فرهنگ و هنر نیز محسوب میشود. او پیشتر در سال 1978 کتابی با لاکولابارت درباره رمانتیسم اولیه برادران شلگل به نام «مطلق ادبی» نوشت. این کتاب به بررسی و مرور نشریهای میپرداخت که برادران شلگل در ینا منتشر میکردند. نانسی در کنار علاقهاش به ادبیات، فیلم، تئاتر و شعر، مقالات زیادی درباره کاتالوگهای هنری بهویژه در رابطه با هنر معاصر نوشته است. میتوان تأملات فلسفیاش را درباره قوانین هنر بهطور عام در کتابش با نام «موزها» خواند که در 1994 به طبع رسید. نانسی همچنین متون فراوانی درباره هنر در نشریات بینالمللی متعددی به رشته تحریر درآورده است. متونی درباره بودلر، رابطه بین تصویر و خشونت، مسئله بازنمایی در هنر، قانون ادبیات، در باب هولدرلین، درباره هنرمند معاصر ژاپنی اُن کاوارا و سون-گی و حتی درباره موسیقی تکنو. نانسی در سال 2001 «بداهت فیلم» را منتشر کرد، کتابی درباره فیلمساز ایرانی عباس کیارستمی. او در این كتاب روایتی فلسفی و پستمدرنیستی از فیلمهای كیارستمی ارائه میكند و تأویلهای فلسفی خود را از سینمای کیارستمی بر پایه مفهومهای «بداهت»، «ذات واقع» و «نگاه و تصویر»
مطرح میکند. این کتاب کوچک دربرگیرنده تحلیل نانسی و گفتوگویی میان عباس کیارستمی و نانسی است. از نظر نانسی کیارستمی فقط مؤلفی تازه، مؤلفی دیگر مثل همه مؤلفها نیست: «کیارستمی، در ضمن اعتبار یک شاهد ممتاز را دارد، شاهدی بر اینکه سینما تجدید حیات میکند، یعنی سینما دوباره به آن چیزی که هست نزدیک میشود. درحالیکه همواره همان را به پرسش مینهد. با کیارستمی، یک جهان، یک نوع فرهنگ جهانی آن چیزی که در سابق «تمدن» میگفتند، تغییر وضع و رفتار میدهد. درست نیست که این فرهنگ را فقط همان «تمدن تصویری» بدانیم که از منظر یک دید افلاطونی مبتذل و واگرا تشریح شد، بلکه بحث بر سر جهانی دیگر است که به خودش شکلهای دیگر میدهد و میکوشد ذات خودش را در آن شکلها بیابد (بداهت فیلم، نشر ایو ژِوارت، صفحه 9).
ژان لوک نانسی مفهوم گشودگی را گویاترین تلاش فلسفی خود میدانست و دراینباره گفته بود که «هر فلسفهای با گشودگی و عمل سر کار دارد. چون فعالیت فلسفی وقتی آغاز میشود که معنا رنگ میبازد و میان حس مشترک و کنکاش نوعی شکاف شکل میگیرد». از همین منظر او از منتقدان سرسخت فلسفههای سوژهمحور بود. مضمون مشترک در آثار نانسی نوعی شکاف اساسی در کنه هر «نفس»ی است که نفس به اتکای آن گشوده میشود، در معرض دیگری قرار میگیرد و با خود و سایر نفوس نسبت مییابد. هستیشناسی نانسی در جستوجو برای گشودن نحوهای از اندیشیدن بهعنوان نوعی «لبه» که معنا در آن قرار میگیرد، دوگانههای سنتی نظیر فرد و اجتماع، درونی و بیرونی، ماده و روح، و شیء و اندیشه را کنار میزند. از دیدگاه نانسی اندیشیدن به معنای گشودگی به روی دیگران، به روی جهان و اجسام، احساس و هنر، فنون، اخلاق و سیاست است. اندیشه زمان حال، به گفته ژان لوک نانسی، پاسخی است مشترک، اضطراری و مسئولانه به تمام تلاشهای تمامیتخواهانه در حوزههای فکر و عمل اجتماعی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.