در آداب کنشگری و کُرنشگری
قادر باستانی- پژوهشگر و مدرس علوم ارتباطات
این روزها اغلب مدیران ارشد دولت منتظر هستند میزشان را تحویل مدیران جدید بدهند. در وزارتخانههای راهبردی، هرچند نفرات تغییر میکنند، اما سیاستها همان است که بود؛ پس مهمترین تفاوت در روش و منش مدیران جدید است. دولت ابراهیم رئیسی در نقطه مقابل خط سیاسی دولت روحانی قرار دارد و انتظار میرود حجم عمدهای از صاحبمنصبان تغییر کنند. لابد این گردش نخبگان، باید فرصت فرخندهای برای کشور باشد که مسئولان تازهنفس، طرحی نو دراندازند و مردم مستأصل ما را از مصائب جانفرسای موجود نجات دهند. شاید آسیبی که در گردش نخبگان دولت جدید دیده شود، غلبه اطاعتپذیری بر شایستهسالاری باشد. درجه اطاعتپذیری مدیران ما نسبت به کشورهای پیشرفته، شکافی جدی دارد. پاییز سال گذشته، دکتر ملکزاده، معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، در اعتراض به عملکرد شخص وزیر در مدیریت نادرست بحران کرونا، از سِمت خود استعفا داد؛ این اقدامی نادر در نظام مدیریتی کشورمان بود و مدیران معمولا چنین کاری نمیکنند. درحالیکه در نظام شایستهسالاری، وقتی مدیر براساس توانمندی و کارایی خود و نه براساس دیدگاه و مشی سیاسی منصوب میشود، بروز چنین حرکتی عجیب به نظر نمیرسد. ما امروز به درستی اعتراض دکتر ملکزاده واقف شدهایم، اما بعد از فاجعه اسفناک جانسپردن صدها نفر از هموطنانمان که دیگر سودی هم ندارد. در یك جامعه سالم، گردش نخبگان روابطی نیست، بلكه مبتنی بر ضوابط است. ماكس وبر، جامعهشناس آلمانی، معتقد است انتخاب مدیران باید غیرشخصی و عقلانی باشد. ما نیازمند بازگرداندن عقلانیت به نظام دیوانسالاری هستیم؛ ازاینرو حكومت باید در خدمت خیر عمومی و غیرشخصی باشد و جناحیشدن مدیران و حركت از آریستوكراسی به سمت الیگارشی، خطری است كه همیشه مردمسالاری را تهدید میكند. با گردش نخبگان میتوان مانع تداوم الیگارشی شد. گردش نخبگان و استفاده درست از آنها، نهتنها مانعی بر سر راه فرار نخبگان، بلكه عاملی برای تقویت مردمسالاری است. من فکر میکنم امروز مهمترین معضل نظام مدیریتی، تفوق فرهنگ کُرنشگری است. اغلب مدیران ما برای حفظ میز خود، حاضر به انجام هر کاری هستند. فرهنگ بلهقربانگویی و کُرنشگری، در ایران سابقه تاریخی دارد. منصور ثروت، مصحح کتاب تاریخ جهانگشا، ریشه آن را به حمله وحشیانه مغولها نسبت میدهد و شرمگینانه معتقد است تاریخ مغول در حیات اجتماعی كشور ما، نقطه عطف بزرگی است و بسیاری از مفاسد اجتماعی و اخلاق زشت امروز ما ریشه در آن دارد. از نحوست حمله این قوم وحشی، میلیونها انسان چهره در خاك كشیدند؛ میلیونها انسان، اسیر، ذلیل، خانهبهدوش و آواره از كاشانه شدند؛ هزاران دانشمند و هوشمند و عالم و هنرمند، از دم تیغ گذشتند؛ چه جوانان برومندی كه ناكام خفتند، چه دوشیزگان دمبختی كه بیسیرت شدند، چه آرزوهایی كه بر دل فسرد و چه امیدها و آمالی كه بر باد رفت. شهرهایی كه روزگاری چراغ فروزان هنر و معرفت بودند، به كشتزارها تبدیل شدند. قبهها و منارههایی كه همچون ستارهها میدرخشیدند، طویله اسبان و استران مغول شدند. نهرها، كاریزها و قنواتی كه آب روحبخش را بر حیات زمین و انسان تقدیم میكردند، كور شدند و سرسبزی و نشاط را با خود بردند و زمانی كه یأس و ناامیدی بر مردم چیره شد، تبار ما برای یافتن نانیجوین برای سیركردن شكم، اخلاق پست، كردارهای ذلیلانه، محافظهكارانه، چاكرمآبانه ایستادنها، دستبهسینه ماندنها را در برابر شرف و بزرگی، مناعت طبع و آزادگی و آزاداندیشی، به ناچار برگزید. حمله مغول، شخصیت انسانی ما ایرانیان را خُرد كرد و ضربهای سنگین و شكننده بر آن فرود آورد. ما ملت آزاده و دلاوری بودیم كه تحسین جهانیان را برمیانگیخت. فرهنگ چاپلوسی، دورویی و دروغگویی از زمان سیطره قوم مغول در ایران معمول شد و تداوم یافت. ممکن است برخی تقلیل ریشههای کرنشگری به دوره مغول را ایراد بگیرند، ولی آن دوره آثار زیادی بر فرهنگ ایرانیان داشته است؛ گرچه باید پذیرفت که ما در حاکمیت سیاسی پهلوی و قاجار و پیش از آن هم در کرنشگری پروار شدهایم و شاید همواره طولیبودن سلسلهمراتب قدرت، در این امر اثر گذاشته است. فرهنگ «مدارا با کژی» و «کلاه خودت را بچسب و هوای جیب خودت را داشته باش» نیز فرهنگ غالب ما شده است. این محافظهکاری فرهنگی، هم ریشه در سیاست دارد و هم در گزینشها و هم در اقتصاد! همان سرمایهداری ویتفوگلی که یک بار آب دستش است و حکم میراند و بار دیگر همه قدرت و ثروت در دست اوست و حکم میراند و بقیه هم برای بقا، ناگزیر به اطاعت، کرنش و چشم به دست قدرت داشتن میافتند؛ معالاسف. فرهنگ کرنشگری، یعنی یک مدیر و یک کارشناس برای بقای خود مجبور باشد دانسته موضع نادرست بالادستی خود را تأیید و از آن حمایت کند. ریشه بسیاری از نابسامانیها در همین فرهنگ ناصواب نهفته است. بدنه کارشناسی، ضعیف و فرمانبردار است و اگر در برابر مافوق خود ایستادگی کند، بهراحتی حذف میشود. مدیرانی که تمام هموغمشان، رابطهبازی و وصلکردن خود به لابیگران قوی و مقامات مافوق است و کمتر دغدغه کار درست را دارند، در چنین شرایطی رشد میکنند و شایستگان درجا میزنند و دنبال راهی برای فرار از کشور میگردند. برای رهاشدن از فرهنگ دیرینه کُرنشگری، اولیای جامعه وظیفه اساسی بر دوش دارند. گردش نخبگان و تقویت جامعه مدنی، راهحل این معضل است. دولت ابراهیم رئیسی پرچمدار تغییر باشد و در جابهجایی مدیران، پاکدستی، شایستگی، تخصص و شجاعت آنها را در عمل و نه در شعار، مرکز توجه قرار دهد. بدنه کارشناسی دولت، در جایگاه شایسته خود قرار بگیرند و مبنای رشد در نظام اداری، بلهقربانگویی نباشد. از دیگر سو، مطالبهگری شهروندان و مردم، مدیران را پاسخگو میکند و اجازه نمیدهد کرنشگری آنها فزونی یابد؛ یعنی کنشگران فعال، رمق کرنشگری باقی نخواهند گذاشت. جامعه مدنی قدرتمند، این فرهنگ مدیریت را از بین خواهد برد که ما البته نداریم. البته اگر از انباشت قدرت و ثروت کم شود، امیدی به توسعه جامعه مدنی هست. ما سالهاست ادعای اینها را داریم و شعار میدهیم، ولی عملا فرهنگ دیوانی چندهزارساله را تداوم بخشیدهایم. هر گام کوچک در این مسیر، امید به بهبود را روشن میکند؛ این گوی و این میدان.
این روزها اغلب مدیران ارشد دولت منتظر هستند میزشان را تحویل مدیران جدید بدهند. در وزارتخانههای راهبردی، هرچند نفرات تغییر میکنند، اما سیاستها همان است که بود؛ پس مهمترین تفاوت در روش و منش مدیران جدید است. دولت ابراهیم رئیسی در نقطه مقابل خط سیاسی دولت روحانی قرار دارد و انتظار میرود حجم عمدهای از صاحبمنصبان تغییر کنند. لابد این گردش نخبگان، باید فرصت فرخندهای برای کشور باشد که مسئولان تازهنفس، طرحی نو دراندازند و مردم مستأصل ما را از مصائب جانفرسای موجود نجات دهند. شاید آسیبی که در گردش نخبگان دولت جدید دیده شود، غلبه اطاعتپذیری بر شایستهسالاری باشد. درجه اطاعتپذیری مدیران ما نسبت به کشورهای پیشرفته، شکافی جدی دارد. پاییز سال گذشته، دکتر ملکزاده، معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، در اعتراض به عملکرد شخص وزیر در مدیریت نادرست بحران کرونا، از سِمت خود استعفا داد؛ این اقدامی نادر در نظام مدیریتی کشورمان بود و مدیران معمولا چنین کاری نمیکنند. درحالیکه در نظام شایستهسالاری، وقتی مدیر براساس توانمندی و کارایی خود و نه براساس دیدگاه و مشی سیاسی منصوب میشود، بروز چنین حرکتی عجیب به نظر نمیرسد. ما امروز به درستی اعتراض دکتر ملکزاده واقف شدهایم، اما بعد از فاجعه اسفناک جانسپردن صدها نفر از هموطنانمان که دیگر سودی هم ندارد. در یك جامعه سالم، گردش نخبگان روابطی نیست، بلكه مبتنی بر ضوابط است. ماكس وبر، جامعهشناس آلمانی، معتقد است انتخاب مدیران باید غیرشخصی و عقلانی باشد. ما نیازمند بازگرداندن عقلانیت به نظام دیوانسالاری هستیم؛ ازاینرو حكومت باید در خدمت خیر عمومی و غیرشخصی باشد و جناحیشدن مدیران و حركت از آریستوكراسی به سمت الیگارشی، خطری است كه همیشه مردمسالاری را تهدید میكند. با گردش نخبگان میتوان مانع تداوم الیگارشی شد. گردش نخبگان و استفاده درست از آنها، نهتنها مانعی بر سر راه فرار نخبگان، بلكه عاملی برای تقویت مردمسالاری است. من فکر میکنم امروز مهمترین معضل نظام مدیریتی، تفوق فرهنگ کُرنشگری است. اغلب مدیران ما برای حفظ میز خود، حاضر به انجام هر کاری هستند. فرهنگ بلهقربانگویی و کُرنشگری، در ایران سابقه تاریخی دارد. منصور ثروت، مصحح کتاب تاریخ جهانگشا، ریشه آن را به حمله وحشیانه مغولها نسبت میدهد و شرمگینانه معتقد است تاریخ مغول در حیات اجتماعی كشور ما، نقطه عطف بزرگی است و بسیاری از مفاسد اجتماعی و اخلاق زشت امروز ما ریشه در آن دارد. از نحوست حمله این قوم وحشی، میلیونها انسان چهره در خاك كشیدند؛ میلیونها انسان، اسیر، ذلیل، خانهبهدوش و آواره از كاشانه شدند؛ هزاران دانشمند و هوشمند و عالم و هنرمند، از دم تیغ گذشتند؛ چه جوانان برومندی كه ناكام خفتند، چه دوشیزگان دمبختی كه بیسیرت شدند، چه آرزوهایی كه بر دل فسرد و چه امیدها و آمالی كه بر باد رفت. شهرهایی كه روزگاری چراغ فروزان هنر و معرفت بودند، به كشتزارها تبدیل شدند. قبهها و منارههایی كه همچون ستارهها میدرخشیدند، طویله اسبان و استران مغول شدند. نهرها، كاریزها و قنواتی كه آب روحبخش را بر حیات زمین و انسان تقدیم میكردند، كور شدند و سرسبزی و نشاط را با خود بردند و زمانی كه یأس و ناامیدی بر مردم چیره شد، تبار ما برای یافتن نانیجوین برای سیركردن شكم، اخلاق پست، كردارهای ذلیلانه، محافظهكارانه، چاكرمآبانه ایستادنها، دستبهسینه ماندنها را در برابر شرف و بزرگی، مناعت طبع و آزادگی و آزاداندیشی، به ناچار برگزید. حمله مغول، شخصیت انسانی ما ایرانیان را خُرد كرد و ضربهای سنگین و شكننده بر آن فرود آورد. ما ملت آزاده و دلاوری بودیم كه تحسین جهانیان را برمیانگیخت. فرهنگ چاپلوسی، دورویی و دروغگویی از زمان سیطره قوم مغول در ایران معمول شد و تداوم یافت. ممکن است برخی تقلیل ریشههای کرنشگری به دوره مغول را ایراد بگیرند، ولی آن دوره آثار زیادی بر فرهنگ ایرانیان داشته است؛ گرچه باید پذیرفت که ما در حاکمیت سیاسی پهلوی و قاجار و پیش از آن هم در کرنشگری پروار شدهایم و شاید همواره طولیبودن سلسلهمراتب قدرت، در این امر اثر گذاشته است. فرهنگ «مدارا با کژی» و «کلاه خودت را بچسب و هوای جیب خودت را داشته باش» نیز فرهنگ غالب ما شده است. این محافظهکاری فرهنگی، هم ریشه در سیاست دارد و هم در گزینشها و هم در اقتصاد! همان سرمایهداری ویتفوگلی که یک بار آب دستش است و حکم میراند و بار دیگر همه قدرت و ثروت در دست اوست و حکم میراند و بقیه هم برای بقا، ناگزیر به اطاعت، کرنش و چشم به دست قدرت داشتن میافتند؛ معالاسف. فرهنگ کرنشگری، یعنی یک مدیر و یک کارشناس برای بقای خود مجبور باشد دانسته موضع نادرست بالادستی خود را تأیید و از آن حمایت کند. ریشه بسیاری از نابسامانیها در همین فرهنگ ناصواب نهفته است. بدنه کارشناسی، ضعیف و فرمانبردار است و اگر در برابر مافوق خود ایستادگی کند، بهراحتی حذف میشود. مدیرانی که تمام هموغمشان، رابطهبازی و وصلکردن خود به لابیگران قوی و مقامات مافوق است و کمتر دغدغه کار درست را دارند، در چنین شرایطی رشد میکنند و شایستگان درجا میزنند و دنبال راهی برای فرار از کشور میگردند. برای رهاشدن از فرهنگ دیرینه کُرنشگری، اولیای جامعه وظیفه اساسی بر دوش دارند. گردش نخبگان و تقویت جامعه مدنی، راهحل این معضل است. دولت ابراهیم رئیسی پرچمدار تغییر باشد و در جابهجایی مدیران، پاکدستی، شایستگی، تخصص و شجاعت آنها را در عمل و نه در شعار، مرکز توجه قرار دهد. بدنه کارشناسی دولت، در جایگاه شایسته خود قرار بگیرند و مبنای رشد در نظام اداری، بلهقربانگویی نباشد. از دیگر سو، مطالبهگری شهروندان و مردم، مدیران را پاسخگو میکند و اجازه نمیدهد کرنشگری آنها فزونی یابد؛ یعنی کنشگران فعال، رمق کرنشگری باقی نخواهند گذاشت. جامعه مدنی قدرتمند، این فرهنگ مدیریت را از بین خواهد برد که ما البته نداریم. البته اگر از انباشت قدرت و ثروت کم شود، امیدی به توسعه جامعه مدنی هست. ما سالهاست ادعای اینها را داریم و شعار میدهیم، ولی عملا فرهنگ دیوانی چندهزارساله را تداوم بخشیدهایم. هر گام کوچک در این مسیر، امید به بهبود را روشن میکند؛ این گوی و این میدان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.