|

جنگ و تنهایی انسان

شرق: بختیار علی اگرچه اغلب به‌عنوان داستان‌نویس شناخته می‌شود، اما یکی از مهم‌ترین شاعران معاصر کرد هم هست که تأثیر زیادی بر شاعران پس از خود گذاشته است. یکی از مجموعه شعرهای او که با عنوان «خنده غمگین‌ترت می‌کند» به فارسی منتشر شده، تجربه‌‌ای متفاوت در شعر کردی محسوب می‌شود. این کتاب که با ترجمه مریوان حلبچه‌ای در نشر ثالث به چاپ رسیده، اولین‌بار در سال 2003 منتشر شده و با استقبال خوبی هم روبه‌رو شده بود. مریوان حلبچه‌ای در ابتدای کتاب نوشته که نوجوان بوده که اولین‌بار بختیار علی را از طریق اشعارش شناخته است. او درباره جایگاه بختیار علی به‌عنوان شاعر نوشته: «اگرچه بختیار علی سرودن شعر را از نیمه دوم دهه هفتاد میلادی و در نوجوانی آغاز کرد، اما 1983 با شعر بلند میهن و سپس با قصیده‌‌هایی همچون فریادهای اهریمن، گناه، قصیده‌های بازگشت، دروازه‌ها، کارناوال عشق و جلاد به اوج کار و بلندای شهرت خود رسید، تا آنجا که آثارش را منتقدان و اهل قلم ستودند. در تأیید این جایگاه همین بس که بختیار با آنکه بیشتر به‌عنوان متفکر و رمان‌نویس شناخته می‌شود اما در عرصه شعر به‌عنوان تأثیرگذارترین شاعر کرد پس از شیرکو بیکس مطرح است. تحولی که بختیار علی در شعر کردی به وجود آورد چنان بود که حتی شیرکو بیکس بارها در ستایش او سخن گفت و فاضل ثامر منتقد بزرگ عرب در نیمه دوم دهه هشتاد به‌عنوان پدیده نو در شرق از او یاد کرد». بختیار علی نیز همچون بسیاری دیگر از نویسندگان و شاعران هم‌نسلش با سانسور شدید حاکم بر عراق در سال‌های حکومت حزب بعث روبه‌رو بود و البته درباره او به دلیل مخالفت آشکارش با حزب بعث محدودیت‌هایی مضاعف در جریان بود و او ممنوع‌القلم به شمار می‌رفت. آن‌طور که مترجم کتاب هم نوشته او برای بیش از یک دهه و تا بعد از قیام مردمی 1991 کردستان عراق جز یک مقاله هیچ اثر منتشر‌شده‌ای نداشت. مترجم در بخشی دیگر از یادداشت ابتدایی کتاب نوشته:‌ «دهه هشتاد میلادی در کنار فعالیت‌های ادبی و مطبوعاتی دهه فعالیت‌های سیاسی بختیار علی نیز به شمار می‌رود. او طی این سال‌ها حضوری فعال در جنبش‌های مخالف رژیم بعث داشت و همواره یکی از اعضای ثابت اعتراضات به جنگ‌افروزی‌ها و خونریزی‌های صدام حسین در منطقه بود. اوج این نقش‌آفرینی‌ها زمانی بود که بختیار علی وارد دانشگاه سلیمانیه و جذب گروه‌های دانشجوی همفکر خود شد. از آن جمله می‌توان به تظاهرات سراسری دانشجویان یا همراهی مردم اشاره کرد که به تعطیلی دانشگاه سلیمانیه از سوی حکومت بعث عراق و انتقال دانشجویان به دانشگاه صلاح‌الدین ایوبی در اربیل منجر شد، در آنجا نیز البته اعتراضات دانشجویی ادامه یافت و در یکی از همین اعتراضات بود که بختیار علی به ضرب گلوله مجروح و سپس بازداشت و زندانی شد، که این بازداشت حکم اخراج از دانشگاه و محرومیت همیشگی از تحصیل و کارهای دولتی را در پی داشت». او همچنین درباره شعر بختیار علی می‌گوید که شعر او قیامی علیه شعر ساده و سیاست‌زده رایج در فضای ادبی دهه هفتاد و هشتاد میلادی عراق به شمار می‌رود. در بخشی از کتاب که «کارگران بیابان» نام دارد می‌خوانیم: «ای بیابان سپید، ما برای خدمت به تو اینجاییم، برای خدمت کردن به گل‌های نامرئی تو، باری دیگر درخت خیال، در اینجا سرو امید، زیتون وفاداری می‌کاریم، ای بیابان سپید، ای آنی که برفی جاودان خون تو را سرد می‌کند، شن تو چیست جز گردنبند پاره ابدیت، خرد‌شدن زمان، تکه‌تکه‌شدن عشق، خشک‌شدن آسمان به سان برگ. ما همراه غبار باران می‌آییم، به افتخار تو شبنم می‌نوشیم، آب می‌نویسیم، فواره می‌خوانیم...».
هیوا قادر از نویسندگان و شاعران کرد اهل عراق است که در سال 1964 در سلیمانیه عراق متولد شد. او دوران تحصیلش را در سلیمانیه گذراند و زمانی که به بزرگسالی رسید به دلیل وضعیت حاکم بر کشورش زادگاهش را ترک کرد و به سوئد رفت و سال‌ها در آنجا زندگی کرد. او امروز چهره‌ای شناخته‌شده به شمار می‌رود و آثارش به زبان‌های مختلفی ترجمه و منتشر شده‌اند. یکی از رمان‌های او با عنوان «خانه گربه‌ها» با ترجمه مریوان حلبچه‌ای در نشر ثالث به چاپ رسیده است. هیوا قادر در این رمان روایتی از تنهایی انسان در جهان معاصر به دست داده است و درواقع پرداختن به زندگی گربه‌ها بهانه‌ای بوده است تا به واسطه آن به مفهوم تنهایی پرداخته شود. «خانه گربه‌ها» به ماجرای یک پناه‌جوی جوان کرد مربوط است که به خاطر حادثه‌ای ناخواسته محکوم می‌شود. حکم محکومیت او یک ماه کار اجباری است اما جایی که او باید در آن محکومیتش را بگذراند جایی معمول و مرسوم نیست. شخصیت اصلی این رمان یوسف محمد نام دارد. او جوانی تبعید‌شده است که در سرزمینی به جز زادگاهش با خاطرات گذشته‌اش همراه است. «خانه گربه‌ها» روایتی از تنهایی انسان در طول بیست‌وچهار ساعت در چنین وضعیتی است. هیوا قادر برای توصیف این وضعیت، به سراغ گربه‌ها رفته و دلیل کشش آدم‌ها به حیوانات خانگی را نشان داده است. او برای نوشتن رمانش، ماه‌ها بر روی نژادهای مختلف گربه‌ها و زندگی آنها و بیماری‌‌هایشان و... تحقیق کرده بود. گربه‌ها با نژادهای مختلف‌شان به جاهای مختلف تعلق دارند اما امروز در همه جا پخش شده‌اند و درواقع از زادگاهشان دور شده‌اند. پخش‌شدن گربه‌ها در جاهای مختلف زمین به اختیار آنها نبوده و به نوعی این مسئله با تبعید و پناهندگی شخصیت اصلی داستان در پیوند است. یوسف محمد بنا به حکم دادگاه مجبور است یک ماه را با گربه‌ها بگذراند. او تاریخی از جنگ و تبعید و دربه‌دری را پشت سر دارد و در کشوری که به آن پناه برده هم نادیده گرفته می‌شود. او در طول یک ماه کار اجباری‌اش بخش دیگری از وضعیتی را که در آن
گرفتار شده درمی‌یابد.
در آغاز این رمان می‌خوانیم: «دو هفته پیش از فرارسیدن سال نو حکم دادگاه به دستم رسید: یک ماه زندان! این سنگین‌ترین حکمی بود که پس از چهل سال زندگی روی این سیاره سبز گرفته بودم. همان روز دادگاه، وقتی از سالن بیرون آمدم، وکیلم گفت: نگران نباشید، مجازات یک ماه زندان به معنی زندان‌رفتن نیست، بلکه به جای آن، باید در روز هشت ساعت در جایی کار اجباری انجام دهید. در آن لحظه یاد اندش سونسون، ناظر اداره کل، افتادم. او یک هفته پیش از جلسه دادگاهم به درخواست خودم، باشگاه‌های ورزشی، کلیسا و صلیب‌سرخ را به من پیشنهاد کرد، اما هیچ‌ وقت فکر نمی‌کردم مجازاتم به کار اجباری در خانه گربه‌ها کشیده شود. پس از به صدا درآمدن زنگ در، از آیفون صدای زنانه‌ای را شنیدم که گفت:
خانه گربه سیمبا، چطور می‌توانم کمکتان کنم؟
ببخشید، اسم من یوسف محمد است. امروز اولین روز کاری من در اینجا است.
بفرمایید، بیایید داخل. وقتی در باز شد، بخار آغشته به بوی نم و موی گربه را استشمام کردم. پوتین‌های خیسم را درآوردم، پالتوی خیسم را می‌آویختم که خانمی پنجاه ساله باچهره‌‌ای مهربان به استقبالم آمد.
سلام، اسم من شاشتین است. همان صدایی بود که چند لحظه پیش شنیدم.
ببخشید، من هم یوسف محمد هستم».

شرق: بختیار علی اگرچه اغلب به‌عنوان داستان‌نویس شناخته می‌شود، اما یکی از مهم‌ترین شاعران معاصر کرد هم هست که تأثیر زیادی بر شاعران پس از خود گذاشته است. یکی از مجموعه شعرهای او که با عنوان «خنده غمگین‌ترت می‌کند» به فارسی منتشر شده، تجربه‌‌ای متفاوت در شعر کردی محسوب می‌شود. این کتاب که با ترجمه مریوان حلبچه‌ای در نشر ثالث به چاپ رسیده، اولین‌بار در سال 2003 منتشر شده و با استقبال خوبی هم روبه‌رو شده بود. مریوان حلبچه‌ای در ابتدای کتاب نوشته که نوجوان بوده که اولین‌بار بختیار علی را از طریق اشعارش شناخته است. او درباره جایگاه بختیار علی به‌عنوان شاعر نوشته: «اگرچه بختیار علی سرودن شعر را از نیمه دوم دهه هفتاد میلادی و در نوجوانی آغاز کرد، اما 1983 با شعر بلند میهن و سپس با قصیده‌‌هایی همچون فریادهای اهریمن، گناه، قصیده‌های بازگشت، دروازه‌ها، کارناوال عشق و جلاد به اوج کار و بلندای شهرت خود رسید، تا آنجا که آثارش را منتقدان و اهل قلم ستودند. در تأیید این جایگاه همین بس که بختیار با آنکه بیشتر به‌عنوان متفکر و رمان‌نویس شناخته می‌شود اما در عرصه شعر به‌عنوان تأثیرگذارترین شاعر کرد پس از شیرکو بیکس مطرح است. تحولی که بختیار علی در شعر کردی به وجود آورد چنان بود که حتی شیرکو بیکس بارها در ستایش او سخن گفت و فاضل ثامر منتقد بزرگ عرب در نیمه دوم دهه هشتاد به‌عنوان پدیده نو در شرق از او یاد کرد». بختیار علی نیز همچون بسیاری دیگر از نویسندگان و شاعران هم‌نسلش با سانسور شدید حاکم بر عراق در سال‌های حکومت حزب بعث روبه‌رو بود و البته درباره او به دلیل مخالفت آشکارش با حزب بعث محدودیت‌هایی مضاعف در جریان بود و او ممنوع‌القلم به شمار می‌رفت. آن‌طور که مترجم کتاب هم نوشته او برای بیش از یک دهه و تا بعد از قیام مردمی 1991 کردستان عراق جز یک مقاله هیچ اثر منتشر‌شده‌ای نداشت. مترجم در بخشی دیگر از یادداشت ابتدایی کتاب نوشته:‌ «دهه هشتاد میلادی در کنار فعالیت‌های ادبی و مطبوعاتی دهه فعالیت‌های سیاسی بختیار علی نیز به شمار می‌رود. او طی این سال‌ها حضوری فعال در جنبش‌های مخالف رژیم بعث داشت و همواره یکی از اعضای ثابت اعتراضات به جنگ‌افروزی‌ها و خونریزی‌های صدام حسین در منطقه بود. اوج این نقش‌آفرینی‌ها زمانی بود که بختیار علی وارد دانشگاه سلیمانیه و جذب گروه‌های دانشجوی همفکر خود شد. از آن جمله می‌توان به تظاهرات سراسری دانشجویان یا همراهی مردم اشاره کرد که به تعطیلی دانشگاه سلیمانیه از سوی حکومت بعث عراق و انتقال دانشجویان به دانشگاه صلاح‌الدین ایوبی در اربیل منجر شد، در آنجا نیز البته اعتراضات دانشجویی ادامه یافت و در یکی از همین اعتراضات بود که بختیار علی به ضرب گلوله مجروح و سپس بازداشت و زندانی شد، که این بازداشت حکم اخراج از دانشگاه و محرومیت همیشگی از تحصیل و کارهای دولتی را در پی داشت». او همچنین درباره شعر بختیار علی می‌گوید که شعر او قیامی علیه شعر ساده و سیاست‌زده رایج در فضای ادبی دهه هفتاد و هشتاد میلادی عراق به شمار می‌رود. در بخشی از کتاب که «کارگران بیابان» نام دارد می‌خوانیم: «ای بیابان سپید، ما برای خدمت به تو اینجاییم، برای خدمت کردن به گل‌های نامرئی تو، باری دیگر درخت خیال، در اینجا سرو امید، زیتون وفاداری می‌کاریم، ای بیابان سپید، ای آنی که برفی جاودان خون تو را سرد می‌کند، شن تو چیست جز گردنبند پاره ابدیت، خرد‌شدن زمان، تکه‌تکه‌شدن عشق، خشک‌شدن آسمان به سان برگ. ما همراه غبار باران می‌آییم، به افتخار تو شبنم می‌نوشیم، آب می‌نویسیم، فواره می‌خوانیم...».
هیوا قادر از نویسندگان و شاعران کرد اهل عراق است که در سال 1964 در سلیمانیه عراق متولد شد. او دوران تحصیلش را در سلیمانیه گذراند و زمانی که به بزرگسالی رسید به دلیل وضعیت حاکم بر کشورش زادگاهش را ترک کرد و به سوئد رفت و سال‌ها در آنجا زندگی کرد. او امروز چهره‌ای شناخته‌شده به شمار می‌رود و آثارش به زبان‌های مختلفی ترجمه و منتشر شده‌اند. یکی از رمان‌های او با عنوان «خانه گربه‌ها» با ترجمه مریوان حلبچه‌ای در نشر ثالث به چاپ رسیده است. هیوا قادر در این رمان روایتی از تنهایی انسان در جهان معاصر به دست داده است و درواقع پرداختن به زندگی گربه‌ها بهانه‌ای بوده است تا به واسطه آن به مفهوم تنهایی پرداخته شود. «خانه گربه‌ها» به ماجرای یک پناه‌جوی جوان کرد مربوط است که به خاطر حادثه‌ای ناخواسته محکوم می‌شود. حکم محکومیت او یک ماه کار اجباری است اما جایی که او باید در آن محکومیتش را بگذراند جایی معمول و مرسوم نیست. شخصیت اصلی این رمان یوسف محمد نام دارد. او جوانی تبعید‌شده است که در سرزمینی به جز زادگاهش با خاطرات گذشته‌اش همراه است. «خانه گربه‌ها» روایتی از تنهایی انسان در طول بیست‌وچهار ساعت در چنین وضعیتی است. هیوا قادر برای توصیف این وضعیت، به سراغ گربه‌ها رفته و دلیل کشش آدم‌ها به حیوانات خانگی را نشان داده است. او برای نوشتن رمانش، ماه‌ها بر روی نژادهای مختلف گربه‌ها و زندگی آنها و بیماری‌‌هایشان و... تحقیق کرده بود. گربه‌ها با نژادهای مختلف‌شان به جاهای مختلف تعلق دارند اما امروز در همه جا پخش شده‌اند و درواقع از زادگاهشان دور شده‌اند. پخش‌شدن گربه‌ها در جاهای مختلف زمین به اختیار آنها نبوده و به نوعی این مسئله با تبعید و پناهندگی شخصیت اصلی داستان در پیوند است. یوسف محمد بنا به حکم دادگاه مجبور است یک ماه را با گربه‌ها بگذراند. او تاریخی از جنگ و تبعید و دربه‌دری را پشت سر دارد و در کشوری که به آن پناه برده هم نادیده گرفته می‌شود. او در طول یک ماه کار اجباری‌اش بخش دیگری از وضعیتی را که در آن
گرفتار شده درمی‌یابد.
در آغاز این رمان می‌خوانیم: «دو هفته پیش از فرارسیدن سال نو حکم دادگاه به دستم رسید: یک ماه زندان! این سنگین‌ترین حکمی بود که پس از چهل سال زندگی روی این سیاره سبز گرفته بودم. همان روز دادگاه، وقتی از سالن بیرون آمدم، وکیلم گفت: نگران نباشید، مجازات یک ماه زندان به معنی زندان‌رفتن نیست، بلکه به جای آن، باید در روز هشت ساعت در جایی کار اجباری انجام دهید. در آن لحظه یاد اندش سونسون، ناظر اداره کل، افتادم. او یک هفته پیش از جلسه دادگاهم به درخواست خودم، باشگاه‌های ورزشی، کلیسا و صلیب‌سرخ را به من پیشنهاد کرد، اما هیچ‌ وقت فکر نمی‌کردم مجازاتم به کار اجباری در خانه گربه‌ها کشیده شود. پس از به صدا درآمدن زنگ در، از آیفون صدای زنانه‌ای را شنیدم که گفت:
خانه گربه سیمبا، چطور می‌توانم کمکتان کنم؟
ببخشید، اسم من یوسف محمد است. امروز اولین روز کاری من در اینجا است.
بفرمایید، بیایید داخل. وقتی در باز شد، بخار آغشته به بوی نم و موی گربه را استشمام کردم. پوتین‌های خیسم را درآوردم، پالتوی خیسم را می‌آویختم که خانمی پنجاه ساله باچهره‌‌ای مهربان به استقبالم آمد.
سلام، اسم من شاشتین است. همان صدایی بود که چند لحظه پیش شنیدم.
ببخشید، من هم یوسف محمد هستم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.