|

ضرورت تحول در زبان شعر معاصر

چرا شعر، هنری چند‌بعدی است

مزدک پنجه‌ای

نمی‌دانم چقدر به این جمله اعتقاد دارید که شعر تنها هنر نوشتاری نیست. جوهر شعر تنها متکی به نوشتن نیست. شعر هنری اجرائی است. بسیاری از شاعران تلاش دارند تا شعر را به بهترین شکل ممکن اجرا کنند. وقتی از اجرای شعر حرف می‌زنیم، دقیقا از نظام و ساختاری صحبت می‌کنیم که دیگر اسلوب نوشتارش صرفا بر پایه کلمه شکل نمی‌گیرد. شعر در وضعیت جدید، می‌تواند تلفیقی باشد از رنگ، صدا، گرافیک، نقاشی، نمایش، فیلم و هر شیء و ابزاری که در ارائه و تعالی امر زیبایی و آفرینش هنری کمک کند. در واقع جوهر شعر را تنها کلمه پدید نمی‌آورد. زبان به‌عنوان ابزار ارتباطی و تأثیرگذار شعر تنها از طریق کلمه شکل نمی‌گیرد. حتی ابزارهای مطالعه و اندیشه نیز تغییر کرده است!
زمانی که هنوز خط اختراع نشده بود، انسان‌ها مکنونات قلبی و حالات و احوال خود را ترسیم می‌کردند. بعد که خط ظهور کرد، به‌ واسطه جذابیت ارتباطی آن، مهم‌ترین ابزار دست بشر قرار گرفت. هنوز هم زبان نوشتاری مهم‌ترین ابزار محسوب می‌شود. حیوانات نیز با زبان صوت با هم ارتباط برقرار می‌کنند. حالا شعر می‌تواند از وجوه دیگر ارتباط بهره ببرد. همان‌طور که در سینما دست به تلفیق عناصر بصری، موسیقایی و نوشتاری و سایر ابزارهای ارتباطی می‌زنیم، شعر نیز می‌تواند از این تحول و امکانات متنوع زبانی استفاده ببرد. دنیای مجازی و نرم‌افزارهای ارتباطی در تغییر این ذائقه و فرم، نقش بسیار دارند. مهم نحوه دیدن مخاطب است. وقتی از نحوه دیدن حرف می‌زنیم، صرفا نگاه به پیرامون را مدنظر قرار نمی‌دهیم. دیدن به معنای مطالعه متفاوتِ امکانات ارتباطی است. باید از ذهن امن و عادت‌کرده فاصله گرفت. کلیشه دیدن را رها کنید!
شعر عین خود زندگی است. انسانِ شاعر درصدد است زندگی خود را از هر نظر به‌روز کند، همگام با جامعه و ظرفیت‌های جدید آن پیش برود. رقابت در بهتر‌زیستن، عبور از رفاه نسبی از‌جمله نشانه‌هایی است که در زندگی بسیاری از شاعران وجود دارد. نمی‌توان منکر آن شد. شعر اگر نخواهد خود را در همزیستی با تکنولوژی به‌روز کند، عقب می‌ماند. دلیل آنکه سینما از هنر هفتم به هنر اول تبدیل شده است، به‌ واسطه استفاده تمام‌قدش از عناصر تکنولوژی است. آیا استفاده از ابزارهای ارتباطی و تکنولوژی به تبلور بیشتر سینما کمک نکرده است؟ چرا شعر را از چنین ظرفیت‌هایی دریغ کنیم.
نیما سعی کرد از ظرفیت نمایش‌نامه برای ایجاد پولی‌فونی (چندصدایی) استفاده کند. او متوجه شد تئاتر به‌عنوان یک هنر مهم، توانسته از تک‌صدایی فاصله بگیرد؛ بنابراین از تکنیک‌های نمایش‌نامه بهره می‌برد تا شعر را از من‌ِ متکلم‌الوحده خالی کند. شاعر عصر دیجیتال هم می‌تواند از ظرفیت زبان نقاشی، زبان خطاطی، زبان گرافیک، زبان فیلم مستند، زبان موسیقی و... بهره ببرد.
شاید شما از آن دست اشخاصی باشید که شعرهای دیجیتالی را که تشکیل‌شده از متن و لینک‌هایی پی‌در‌پی است و فضایی چندصدایی و نمایشی ایجاد می‌کند، شعر ندانید؛ اما اگر بر آنچه در سطور فوق به آن اشاره شد، درنگ کنید، نگاه و تعابیر شما از شعر نیز تغییر می‌کند. اینکه بخشی از صدای بازار محلی رشت در کنار کلمه به اجرا درآید، می‌تواند گونه‌ای از شعر باشد که تنها از ابزار صوت در شعر بهره برده است. ضبط‌کردن صدا به کمک تکنولوژی و بعد ارائه آن در یکی از نرم‌افزارهای ارتباطی، مثلثی را شکل می‌دهد که در راستای نقش جدید زبان و ارتباط حرکت کرده است. با این نگاه دیگر شعرهای دیداری-شنیداری و سایر گونه‌های نوظهور جنبه سرگرمی و تفنن برای مخاطب نخواهند داشت. مهم شناختن و درک زبان ایجادکننده زیبایی است. زبان را از نو کشف کنید. زبان را از نو برای خود تعریف کنید. از منظری که گفتم هم یک بار شعر را بررسی کنید!
برخی معتقدند شعر می‌تواند خالی از آرایه و صنایع ادبی باشد؛ اما بدون زبان نه. شعر می‌تواند بدون تشبیه، استعاره و هر صنعت دیگری باشد. کارکرد جدید شعر حتی در شنیدن و دیدن نیز نباید خلاصه شود. شاید جهان به سمتی برود که بتوان لمس‌کردن و چشیدن و بوییدن را نیز بر ظرفیت‌های شعر افزود. شعرهایی چندبعدی که از ظرفیت‌های عصر دیجیتال و تکنولوژی بهره می‌برند. شعر، هنری اجرائی است، هنری بینارشته‌ای. با این نگاه به جهان و زبان شعر بنگرید!

نمی‌دانم چقدر به این جمله اعتقاد دارید که شعر تنها هنر نوشتاری نیست. جوهر شعر تنها متکی به نوشتن نیست. شعر هنری اجرائی است. بسیاری از شاعران تلاش دارند تا شعر را به بهترین شکل ممکن اجرا کنند. وقتی از اجرای شعر حرف می‌زنیم، دقیقا از نظام و ساختاری صحبت می‌کنیم که دیگر اسلوب نوشتارش صرفا بر پایه کلمه شکل نمی‌گیرد. شعر در وضعیت جدید، می‌تواند تلفیقی باشد از رنگ، صدا، گرافیک، نقاشی، نمایش، فیلم و هر شیء و ابزاری که در ارائه و تعالی امر زیبایی و آفرینش هنری کمک کند. در واقع جوهر شعر را تنها کلمه پدید نمی‌آورد. زبان به‌عنوان ابزار ارتباطی و تأثیرگذار شعر تنها از طریق کلمه شکل نمی‌گیرد. حتی ابزارهای مطالعه و اندیشه نیز تغییر کرده است!
زمانی که هنوز خط اختراع نشده بود، انسان‌ها مکنونات قلبی و حالات و احوال خود را ترسیم می‌کردند. بعد که خط ظهور کرد، به‌ واسطه جذابیت ارتباطی آن، مهم‌ترین ابزار دست بشر قرار گرفت. هنوز هم زبان نوشتاری مهم‌ترین ابزار محسوب می‌شود. حیوانات نیز با زبان صوت با هم ارتباط برقرار می‌کنند. حالا شعر می‌تواند از وجوه دیگر ارتباط بهره ببرد. همان‌طور که در سینما دست به تلفیق عناصر بصری، موسیقایی و نوشتاری و سایر ابزارهای ارتباطی می‌زنیم، شعر نیز می‌تواند از این تحول و امکانات متنوع زبانی استفاده ببرد. دنیای مجازی و نرم‌افزارهای ارتباطی در تغییر این ذائقه و فرم، نقش بسیار دارند. مهم نحوه دیدن مخاطب است. وقتی از نحوه دیدن حرف می‌زنیم، صرفا نگاه به پیرامون را مدنظر قرار نمی‌دهیم. دیدن به معنای مطالعه متفاوتِ امکانات ارتباطی است. باید از ذهن امن و عادت‌کرده فاصله گرفت. کلیشه دیدن را رها کنید!
شعر عین خود زندگی است. انسانِ شاعر درصدد است زندگی خود را از هر نظر به‌روز کند، همگام با جامعه و ظرفیت‌های جدید آن پیش برود. رقابت در بهتر‌زیستن، عبور از رفاه نسبی از‌جمله نشانه‌هایی است که در زندگی بسیاری از شاعران وجود دارد. نمی‌توان منکر آن شد. شعر اگر نخواهد خود را در همزیستی با تکنولوژی به‌روز کند، عقب می‌ماند. دلیل آنکه سینما از هنر هفتم به هنر اول تبدیل شده است، به‌ واسطه استفاده تمام‌قدش از عناصر تکنولوژی است. آیا استفاده از ابزارهای ارتباطی و تکنولوژی به تبلور بیشتر سینما کمک نکرده است؟ چرا شعر را از چنین ظرفیت‌هایی دریغ کنیم.
نیما سعی کرد از ظرفیت نمایش‌نامه برای ایجاد پولی‌فونی (چندصدایی) استفاده کند. او متوجه شد تئاتر به‌عنوان یک هنر مهم، توانسته از تک‌صدایی فاصله بگیرد؛ بنابراین از تکنیک‌های نمایش‌نامه بهره می‌برد تا شعر را از من‌ِ متکلم‌الوحده خالی کند. شاعر عصر دیجیتال هم می‌تواند از ظرفیت زبان نقاشی، زبان خطاطی، زبان گرافیک، زبان فیلم مستند، زبان موسیقی و... بهره ببرد.
شاید شما از آن دست اشخاصی باشید که شعرهای دیجیتالی را که تشکیل‌شده از متن و لینک‌هایی پی‌در‌پی است و فضایی چندصدایی و نمایشی ایجاد می‌کند، شعر ندانید؛ اما اگر بر آنچه در سطور فوق به آن اشاره شد، درنگ کنید، نگاه و تعابیر شما از شعر نیز تغییر می‌کند. اینکه بخشی از صدای بازار محلی رشت در کنار کلمه به اجرا درآید، می‌تواند گونه‌ای از شعر باشد که تنها از ابزار صوت در شعر بهره برده است. ضبط‌کردن صدا به کمک تکنولوژی و بعد ارائه آن در یکی از نرم‌افزارهای ارتباطی، مثلثی را شکل می‌دهد که در راستای نقش جدید زبان و ارتباط حرکت کرده است. با این نگاه دیگر شعرهای دیداری-شنیداری و سایر گونه‌های نوظهور جنبه سرگرمی و تفنن برای مخاطب نخواهند داشت. مهم شناختن و درک زبان ایجادکننده زیبایی است. زبان را از نو کشف کنید. زبان را از نو برای خود تعریف کنید. از منظری که گفتم هم یک بار شعر را بررسی کنید!
برخی معتقدند شعر می‌تواند خالی از آرایه و صنایع ادبی باشد؛ اما بدون زبان نه. شعر می‌تواند بدون تشبیه، استعاره و هر صنعت دیگری باشد. کارکرد جدید شعر حتی در شنیدن و دیدن نیز نباید خلاصه شود. شاید جهان به سمتی برود که بتوان لمس‌کردن و چشیدن و بوییدن را نیز بر ظرفیت‌های شعر افزود. شعرهایی چندبعدی که از ظرفیت‌های عصر دیجیتال و تکنولوژی بهره می‌برند. شعر، هنری اجرائی است، هنری بینارشته‌ای. با این نگاه به جهان و زبان شعر بنگرید!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.